देवी भागवत उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 331–340

देवी भागवत उत्तरार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 331–340

पृष्ठ 331

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 331 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२२ विसर्गबिन्दुमात्रासु यदधिष्ठानमेव यदधिष्ठानमेव च तदधिष्ठात्री या देवी तस्यै नित्यै नमो नमः व्याख्यास्वरूपा सा देवी व्याख्याधिष्ठातृरूपिणी यया विना प्रसंख्यावान् संख्यां कर्तुं न शक्यते कालसंख्यास्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः भ्रमसिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः स्मृतिशक्तिज्ञानशक्तिबुद्धिशक्तिस्वरूपिणी प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमो नमः सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः तदाजगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः उवाच स तां स्तौहि वाणीमिष्टां प्रजापते । स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः

चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्तमुत्तमम् ।

यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा ॥

बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः तदा तां स च तुष्टाव संत्रस्तः कश्यपाज्ञया

ततश्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रमभञ्जनम् ।

व्यासः पुराणसूत्रं च पप्रच्छ वाल्मिकिं यदा ॥

मौनीभूतश्च सस्मार तामेव जगदम्बिकाम् ।

तदा चकार सिद्धान्तं तद्वरेण मुनीश्वरः ॥

सम्प्राप्य निर्मलं ज्ञानं भ्रमान्धध्वंसदीपकम् । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ५ ॥१० विसर्ग, बिन्दु तथा मात्रा - इन तीनोंमें जो अधिष्ठान - रूपसे विद्यमान हैं तथा जो उनकी अधिष्ठात्री । देवी हैं; उन नित्या देवीको बार - बार नमस्कार है । वे भगवती सरस्वती व्याख्यास्वरूपिणी तथा व्याख्याकी ॥ ११ अधिष्ठातृ भी हैं॥१०-११ ॥ जिनके बिना सुप्रसिद्ध गणक भी गणनाकार्य । नहीं कर सकते तथा जो साक्षात् कालसंख्यास्वरूपिणी ॥ १२ हैं; उन देवीको बार- बार नमस्कार है ॥ १२ ॥

जो भ्रमसिद्धान्तस्वरूपा हैं, उन देवीको । बार - बार नमस्कार है । जो स्मरणशक्ति, ज्ञानशक्ति, बुद्धिशक्ति, प्रतिभाशक्ति तथा कल्पनाशक्तिस्वरूपिणी ॥ १३ हैं; उन देवीको बार - बार नमस्कार है ॥ १३३ ॥

एक बार जब सनत्कुमारने ब्रह्माजीसे ब्रह्मज्ञानके । विषयमें पूछा था, उस समय ब्रह्मसिद्धान्तकी ॥ १४ व्याख्या करनेमें वे ब्रह्मा मूककी भाँति अक्षम हो गये थे । उसी समय स्वयं परमात्मा श्रीकृष्ण वहाँ आ । गये और उन्होंने कहा- हे प्रजापते! आप भगवती सरस्वतीको अपनी इष्ट देवी बनाकर उनकी स्तुति ॥ १५ कीजिये ॥ १४-१५३ ॥ परमात्मा श्रीकृष्णकी आज्ञा पाकर ब्रह्माजीने उन सरस्वतीकी स्तुति की । उसके बाद वे सरस्वतीकी ॥ १६ कृपासे उत्तम सिद्धान्तका विवेचन करनेमें सफल हो गये ॥ १६३ ॥

इसी तरह जब पृथ्वीने शेषनागसे ज्ञानका एक रहस्य पूछा था, तब वे शेष भी मूक- जैसे बन गये १७ और सिद्धान्तका विवेचन करनेमें असमर्थ रहे । तब अत्यन्त व्यथितहृदय शेषने कश्यपकी आज्ञाके अनुसार । उन सरस्वतीकी स्तुति की । तदनन्तर वे भ्रमका नाश ॥ १८ । करनेवाले उस पवित्र सिद्धान्तका विवेचन कर सके ॥ १७-१८३ ॥ ऐसे ही जब व्यासने वाल्मीकिसे पुराणसूत्र १ ९ पूछा, तब वे मौन हो गये और तब उन्होंने उन्हीं जगदम्बा सरस्वतीका स्मरण किया । तत्पश्चात् उनके वरसे भ्रमरूपी अन्धकारको मिटानेवाला ज्योतिसदृश निर्मल ज्ञान प्राप्त करके मुनीश्वर २० वाल्मीकि पुराण - सिद्धान्तका प्रतिपादन करनेमें समर्थ हो सके ॥ १ ९ -२०३ ॥ 1898 श्रीमद्देवी.... महापुराण [ द्वितीय खण्ड ] –11 B

पृष्ठ 332

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 332 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ०५ ] नवम पुराणसूत्रं श्रुत्वा च व्यासः कृष्णकलोद्भवः ॥ २१

तां शिवां वेद दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे ।

तदा त्वत्तो वरं प्राप्य सत्कवीन्द्रो बभूव ह ॥ २२

तदा वेदविभागं च पुराणं च चकार सः ।

यदा महेन्द्रः पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं सदाशिवम् ॥ २३

क्षणं तामेव सञ्चिन्त्य तस्मै ज्ञानं ददौ विभुः ।

पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्रश्च बृहस्पतिम् ॥ २४

दिव्यं वर्षसहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे ।

तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यवर्षसहस्रकम् ॥ २५

उवाच शब्दशास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् ।

अध्यापिताश्च ये शिष्या यैरधीतं मुनीश्वरैः ॥ २६

ते च तां परिसञ्चिन्त्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरीम् ।

त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रैर्मनुमानवैः ॥ २७

दैत्येन्द्रैश्च सुरैश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ।

जडीभूतः सहस्रास्यः पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः ॥ २८

यां स्तोतुं किमहं स्तौमि तामेकास्येन मानवः ।

इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरः ॥ २ ९

प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः ।

ज्योतीरूपा महामाया तेन दृष्टाप्युवाच तम् ॥ ३०

सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह । 1898 श्रीमद्देवी.... महापुराण [ द्वितीय खण्ड ] –11 C स्कन्ध ३२३ भगवान् कृष्णके अंशसे उत्पन्न व्यासजीने उस पुराणसूत्रको सुनकर उन कल्याणमयी सरस्वतीको जाना और पुष्करक्षेत्रमें सौ वर्षोंतक उनकी उपासना की । [ हे माता! ] तत्पश्चात् आपसे वर प्राप्त करके वे श्रेष्ठ कवीन्द्र हुए और उसके बाद उन्होंने वेदोंका विभाजन तथा पुराणोंकी रचना की ॥ २१-२२३ ॥ जब इन्द्रने भगवान् शंकरसे तत्त्वज्ञानके सम्बन्धमें पूछा, तब क्षणभर उन सरस्वतीका ध्यान करके ही शिवजीने उन इन्द्रको ज्ञानोपदेश दिया ॥ २३३ ॥

[ हे माता! ] जब इन्द्रने शब्दशास्त्र के विषयमें बृहस्पतिसे पूछा था, तब उन्होंने पुष्करक्षेत्रमें दिव्य एक हजार वर्षोंतक आपकी आराधना की । तदुपरान्त आपसे वर प्राप्त करके वे एक हजार दिव्य वर्षोंतक देवपति इन्द्रको शब्दशास्त्रका उपदेश करते रहे । इसी तरह बृहस्पतिने जिन शिष्योंको पढ़ाया तथा अन्य जिन मुनीश्वरोंने उनसे अध्ययन किया, वे सब - के-सब उन भगवती सुरेश्वरीकी सम्यक् आराधना करके | ही सफल हुए हैं ॥ २४–२६३ ॥ मुनीश्वरों, मनुगणों, मनुष्यों, दैत्येश्वरों तथा ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि देवताओंके द्वारा भी सम्यक् रूपसे आपकी स्तुति तथा पूजा की गयी है । हजार मुखवाले शेषनाग, पाँच मुखवाले शिव तथा चार मुखवाले ब्रह्मा भी जिनकी स्तुति करनेमें जड़वत् हो जाते हैं, तब मैं साधारण - सा मनुष्य एक मुखसे उन आपकी स्तुति कैसे कर सकता हूँ? ॥ २७- १-२८३ ॥ [ हे नारद! ] इस प्रकार स्तुति करके याज्ञवल्क्यमुनि भगवती सरस्वतीको प्रणाम करने लगे । उस समय | भक्तिभावसे उनका कन्धा झुक गया था, वे आहाररहित थे तथा बार - बार रो रहे थे ॥ २ ९ ३ ॥ इसी बीच ज्योतिस्वरूपिणी महामाया सरस्वतीने उन्हें दर्शन दिया और वे मुनिसे बोलीं- ' तुम महान् कवीन्द्र हो जाओ ' - ऐसा कहकर वे वैकुण्ठ चली गयीं ॥ ३०३ ॥

पृष्ठ 333

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 333 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२४ याज्ञवल्क्यकृतं वाणीस्तोत्रमेतत्तु यः स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पतिसमो महामूर्खश्च दुर्बुद्धिर्वर्षमेकं यदा श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ६ पठेत् ॥ ३१

भवेत् ।

पठेत् ॥ ३२

[ हे नारद! ] जो मनुष्य याज्ञवल्क्यके द्वारा रचित इस सरस्वतीस्तोत्रका पाठ करता है, वह कवीन्द्र तथा बृहस्पतिके समान महान् वक्ता हो जाता है । यदि कोई महान् मूर्ख तथा दुर्बुद्धि भी इस स्तोत्रका एक वर्षतक नियमपूर्वक पाठ करे, तो वह निश्चय ही पण्डित, मेधावी तथा श्रेष्ठ कवि

स पण्डितश्च मेधावी सुकवीन्द्रो भवेद् ध्रुवम् ॥ ३३ । हो जाता है ॥ ३१–३३ ॥

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे याज्ञवल्क्यकृतं सरस्वतीस्तोत्रवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

अथ षष्ठोऽध्यायः लक्ष्मी, सरस्वती तथा गंगाका श्रीनारायण उवाच

सरस्वती तु वैकुण्ठे स्वयं नारायणान्तिके ।

गङ्गाशापेन कलहात्कलया भारते सरित् ॥

पुण्यदा पुण्यरूपा च पुण्यतीर्थस्वरूपिणी ।

पुण्यवद्भिर्निषेव्या च स्थितिः पुण्यवतां मुने ॥

तपस्विनां तपोरूपा तपसः फलरूपिणी ।

कृतपापेधमदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी ॥

ज्ञानात्सरस्वतीतोये मृता ये मानवा भुवि ।

तेषां स्थितिश्च वैकुण्ठे सुचिरं हरिसंसदि ॥

भारते कृतपापश्च स्नात्वा तत्र च लीलया ।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके वसेच्चिरम् ॥

चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामक्षयायां दिनक्षये । परस्पर शापवश भारतवर्षमें पधारना श्रीनारायण बोले- हे मुने! साक्षात् भगवान् विष्णुके पास वैकुण्ठमें रहनेवाली सरस्वती कलहके कारण गंगाजीके द्वारा दिये गये शापसे भारतवर्षमें १ अपनी एक कलासे नदीरूपमें प्रतिष्ठित हैं । ये सरस्वती पुण्यदायिनी, पुण्यरूपिणी, पुण्यतीर्थस्वरूपिणी तथा पुण्यवान् मनुष्योंकी आश्रय हैं, अतः पुण्यात्मा २ लोगोंको इनका सेवन करना चाहिये॥१-२ ॥ ये सरस्वती तपस्वियोंके लिये तपरूपिणी हैं और उनकी तपस्याका फल भी वे ही हैं । ये मनुष्यके द्वारा किये गये पापरूप ईंधनको दग्ध करनेके लिये ३ प्रज्वलित अग्निस्वरूपा हैं ॥३ ॥

सरस्वतीकी महिमाको जानते हुए जो मनुष्य इनके जलमें अपना प्राण त्याग करते हैं, वे वैकुण्ठमें ४ वास करते हुए दीर्घकालतक भगवान् श्रीहरिकी सन्निधि प्राप्त करते हैं ॥ ४ ॥

भारतमें रहनेवाला कोई मनुष्य पाप कर लेनेके बाद खेल - खेल में भी सरस्वतीमें स्नान कर लेनेमात्रसे ५ सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है और दीर्घकालतक विष्णुलोक में निवास करता है ॥५ ॥

जो मनुष्य चातुर्मास्यमें, पूर्णिमा तिथिपर, अक्षय व्यतीपाते च ग्रहणेऽन्यस्मिन्पुण्यदिनेऽपि च ॥६ नवमीके दिन, क्षयतिथिको तथा व्यतीपात या ग्रहणके अवसर अथवा अन्य किसी भी पुण्य दिन किसी हेतुसे अनुषङ्गेण यः स्नातो हेतुना श्रद्धयापि वा । अथवा श्रद्धापूर्वक सरस्वतीमें स्नान करता है, वह निश्चय ही वैकुण्ठलोकमें भगवान् विष्णुका सारूप्य सारूप्यं लभते नूनं वैकुण्ठे स हरेरपि ॥ ७ प्राप्त कर लेता है ॥ ६-७ ॥ 1898 श्रीमद्देवी.... महापुराण [ द्वितीय खण्ड ] –11 D

पृष्ठ 334

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 334 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ६ ]

सरस्वतीमनुं तत्र मासमेकं च यो जपेत् ।

महामूर्खः कवीन्द्रश्च स भवेन्नात्र संशयः ॥

नित्यं सरस्वतीतोये यः स्नायान्मुण्डयन्नरः ।

न गर्भवासं कुरुते पुनरेव स मानवः ॥

इत्येवं कथितं किञ्चिद्भारतीगुणकीर्तनम् ।

सुखदं कामदं सारं भूयः किं श्रोतुमिच्छसि ॥

सूत उवाच

नारायणवचः श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः ।

पुनः पप्रच्छ सन्देहमिमं शौनक सत्वरम् ॥

नारद उवाच

कथं सरस्वती देवी गङ्गाशापेन भारते ।

कलया कलहेनैव बभूव पुण्यदा सरित् ॥

श्रवणे श्रुतिसाराणां वर्धते कौतुकं मम ।

कथामृतेन मे तृप्तिः केन श्रेयसि तृप्यते ॥

कथं शशाप सा गङ्गा पूजितां तां सरस्वतीम् ।

सा तु सत्त्वस्वरूपा या पुण्यदा शुभदा सदा ॥

तेजस्विनोर्द्वयोर्वादकारणं श्रुतिसुन्दरम् ।

सुदुर्लभं पुराणेषु तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । नवम स्कन्ध ३२५ जो मनुष्य एक महीनेतक प्रतिदिन सरस्वतीनदीके ८ तटपर इनके मन्त्रका जप करता है, वह महान् मूर्ख होते हुए भी कवीश्वर हो जाता है, इसमें कोई सन्देह नहीं है ॥८ ॥

जो मनुष्य मुण्डन कराकर प्रतिदिन सरस्वतीके ९ जलमें स्नान करता है, वह मनुष्य फिरसे माताके गर्भमें वास नहीं करता है ॥ ९ ॥

[ हे नारद! ] इस प्रकार मैंने सुख देनेवाले, १० मनोरथ पूर्ण करनेवाले तथा सारस्वरूप भगवती कीर्तनावर्णन आपसे कर दिया । अब आप और क्या सुनना चाहते हैं? ॥१० ॥

सूतजी बोले - हे शौनक! भगवान् नारायणकी ११ बात सुनकर मुनिश्रेष्ठ नारद अपनी इस शंकाके विषयमें पुनः शीघ्र उनसे पूछने लगे - ॥ ११ ॥

नारदजी बोले -- – ये भगवती सरस्वती कलहके कारण गंगाजीके शापसे भारतवर्षमें अपनी १२ कलासे पुण्यदायिनी नदीके रूपमें कैसे प्रकट हो गयीं? ॥१२ ॥

वेदोंके सारस्वरूप कथानकों को सुनने हेतु मेरा १३ कौतूहल बढ़ गया है, इस कथामृतको सुनकर ही मुझे तृप्ति होगी । अपने कल्याणके विषयमें कौन सन्तुष्ट होता है? ॥१३ ॥

१४ जो सर्वदा पुण्य तथा कल्याण प्रदान करनेवाली हैं, उन सत्त्वस्वरूपा गंगाने पूज्य सरस्वतीको शाप क्यों दे दिया? इन दोनों तेजस्विनी देवियोंके विवादका १५ कारण निश्चय ही कानोंके लिये सुखकर होगा । पुराणोंमें अत्यन्त दुर्लभ उस वृत्तान्तको आप मुझे बतलाइये ॥ १४-१५ ॥ श्रीनारायण बोले – हे नारद! मैं यह प्राचीन कथा कह रहा हूँ, जिसके सुननेमात्र से मनुष्य सभी यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥ १६ पापोंसे मुक्त हो जाता है; आप इसे सुनिये ॥१६ ॥

लक्ष्मी, सरस्वती और गंगा - ये तीनों ही विष्णुकी लक्ष्मीः सरस्वती गङ्गा तिस्रो भार्या हरेरपि । भार्याएँ हैं । ये बड़े प्रेमके साथ सर्वदा भगवान् प्रेम्णा समास्तास्तिष्ठन्ति सततं हरिसन्निधौ ॥ १७ विष्णुके समीप विराजमान रहती हैं ॥१७ ॥

एक बार गंगा कामातुर होकर मुसकराती चकार सैकदा गङ्गा विष्णोर्मुखनिरीक्षणम् । हुई कटाक्षपूर्वक भगवान् विष्णुका मुख निहार सस्मिता च सकामा च सकटाक्षं पुनः पुनः ॥ १८ । रही थीं ॥ १८ ॥

पृष्ठ 335

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 335 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२६ विभुर्जहास तद्वक्त्रं निरीक्ष्य च क्षणं तदा क्षमां चकार तद् दृष्ट्वा लक्ष्मीर्नैव सरस्वती बोधयामास पद्मा तां सत्त्वरूपा च सस्मिता क्रोधाविष्टा च सा वाणी न च शान्ता बभूव ह उवाच वाणी भर्तारं रक्तास्या रक्तलोचना कुपिता कामवेगेन शश्वत्प्रस्फुरिताधरा सरस्वत्युवाच सर्वत्र समताबुद्धिः सद्भर्तुः कामिनीं प्रति धर्मिष्ठस्य वरिष्ठस्य विपरीता खलस्य च ज्ञातं सौभाग्यमधिकं गङ्गायां ते गदाधर कमलायां च तत्तुल्यं न च किञ्चिन्मयि प्रभो गङ्गायाः पद्मया सार्धं प्रीतिश्चास्ति सुसम्मता क्षमां चकार तेनेदं विपरीतं हरिप्रिया किं जीवनेन मेऽत्रैव दुर्भगायाश्च साम्प्रतम् निष्फलं जीवनं तस्या या पत्युः प्रेमवञ्चिता त्वां सर्वे सत्त्वरूपं च ये वदन्ति मनीषिणः ते च मूर्खा न वेदज्ञा न जानन्ति मतिं तव

सरस्वतीवचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तां कोपसंयुताम् ।

मनसा च समालोच्य स जगाम बहिः सभाम् ॥

गते नारायणे गङ्गामुवाच निर्भयं रुषा ।

वागधिष्ठातृदेवी सा वाक्यं श्रवणदुष्करम् ॥

हे निर्लज्जे हे सकामे स्वामिगर्वं करोषि किम् । अधिकं स्वामिसौभाग्यं विज्ञापयितुमिच्छसि श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ६ । तब भगवान् विष्णु क्षणभर उनके मुखकी ओर ॥ १ ९ देखकर मुसकराने लगे । उसे देखकर लक्ष्मीने तो सहन कर लिया, किंतु सरस्वतीने नहीं ॥ १ ९ ॥ । उदारताकी मूर्ति लक्ष्मीने हँसकर उन सरस्वतीको समझाया, किंतु अत्यन्त कोपाविष्ट वे सरस्वती शान्त ॥ २० नहीं हुईं ॥ २० ॥

उस समय लाल नेत्रों तथा मुखमण्डलवाली । और कुपित तथा कामवेगके कारण निरन्तर काँपते ॥ २१ हुए ओठोंवाली सरस्वती अपने पति भगवान् विष्णुसे कहने लगीं ॥ २१ ॥

सरस्वती बोलीं- एक धर्मनिष्ठ, श्रेष्ठ तथा । उत्तम पतिकी बुद्धि अपनी सभी पत्नियोंके प्रति समान हुआ करती है, किंतु दुष्ट पतिकी बुद्धि इसके विपरीत ॥ २२ होती है ॥ २२ ॥

हे गदाधर! मुझे ज्ञात हो गया कि गंगापर । आपका अधिक प्रेम रहता है और लक्ष्मीपर भी ॥ २३ उसीके समान प्रेम रहता है । किंतु हे प्रभो! मुझपर आपका थोड़ा भी प्रेम नहीं है ॥ २३ ॥

। गंगा और लक्ष्मीके साथ आपकी प्रीति समान ॥ २४ है, इसीलिये [ गंगाके ] इस विपरीत व्यवहारको भी लक्ष्मीने क्षमा कर दिया ॥ २४ ॥

। अब यहाँपर मुझ अभागिनीके जीवित रहनेसे क्या लाभ? क्योंकि जो स्त्री अपने पतिके प्रेमसे ॥ २५ वंचित है, उसका जीवन व्यर्थ है ॥२५ ॥

जो विद्वान् लोग आपको सात्त्विक स्वरूपवाला । कहते हैं, वे सब वेदज्ञ नहीं हैं अपितु मूर्ख हैं; वे ॥ २६ आपकी बुद्धिको नहीं जानते हैं ॥२६ ॥

सरस्वतीकी यह बात सुनकर और उन्हें कोपाविष्ट देखकर भगवान्ने मन - ही - मन कुछ सोचा और इसके २७ बाद वे वहाँसे बाहर निकलकर सभामें चले गये ॥ २७ ॥

भगवान् नारायणके चले जानेपर वाणीकी अधिष्ठातृ देवी उन सरस्वतीने कुपित होकर निर्भीकतापूर्वक गंगासे सुननेमें अत्यन्त कटु वचन २८ कहा- ॥ २८ ॥

हे निर्लज्ज! हे सकाम! तुम अपने पतिपर इतना गर्व क्यों कर रही हो? ' मेरे ऊपर पतिका अधिक प्रेम । २ ९ । रहता है ' - ऐसा तुम प्रदर्शित करना चाहती हो ॥ २ ९ ॥

पृष्ठ 336

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 336 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ६ ] नवम स्कन्ध ३२७

मानचूर्णं करिष्यामि तवाद्य हरिसन्निधौ ।

किं करिष्यति ते कान्तो ममैवं कान्तवल्लभे ॥

इत्येवमुक्त्वा गङ्गायाः केशं ग्रहीतुमुद्यता ।

वारयामास तां पद्मा मध्यदेशं समाश्रिता ॥

शशाप वाणी तां पद्मां महाबलवती सती ।

वृक्षरूपा सरिद्रूपा भविष्यसि न संशयः ॥

विपरीतं ततो दृष्ट्वा किञ्चिन्नो वक्तुमर्हसि ।

सन्तिष्ठति सभामध्ये यथा वृक्षो यथा सरित् ॥

शापं श्रुत्वा तु सा देवी न शशाप चुकोप ह ।

तत्रैव दुःखिता तस्थौ वाणीं धृत्वा करेण च ॥

असन्तुष्टां तु तां दृष्ट्वा कोपप्रस्फुरिताधराम् ।

उवाच गङ्गा तां देवीं पद्मां चारक्तलोचनाम् ॥

गङ्गोवाच

त्वमुत्सृज महोग्रां च पद्मे किं मे करिष्यति ।

दुःशीला मुखरा नष्टा नित्यं वाचालरूपिणी ॥

वागधिष्ठात्री देवीयं सततं कलहप्रिया ।

यावती योग्यता चास्या यावती शक्तिरेव च ॥

तथा करोतु वादं च मया सार्धं च दुर्मुखी ।

स्वबलं यन्मम बलं विज्ञापयितुमिच्छति ॥

जानन्तु सर्वे ह्युभयोः प्रभावं विक्रमं सति ।

इत्येवमुक्त्वा सा देवी वाण्यै शापं ददाविति ॥

सरित्स्वरूपा भवतु सा या त्वां च शशाप ह ।

अधोमर्त्यं सा प्रयातु सन्ति यत्रैव पापिनः ॥

कलौ तेषां च पापानि ग्रहीष्यति न संशयः । हे कान्तवल्लभे! आज मैं भगवान् विष्णुके ३० सामने ही तुम्हारा अभिमान चूर्ण कर दूँगी; तुम्हारा वह पति मेरा क्या कर लेगा? ॥ ३० ॥

ऐसा कहकर वे गंगाके बाल खींचनेके लिये ३१ उद्यत हुईं; तब लक्ष्मीने दोनोंके बीचमें आकर उन सरस्वतीको ऐसा करनेसे रोक दिया ॥ ३१ ॥

इससे महान् बलवती तथा सतीत्वमयी सरस्वतीने उन लक्ष्मीको शाप दे दिया कि तुम ३२ नदी और वृक्षके रूपवाली हो जाओगी, इसमें कोई सन्देह नहीं है ॥ ३२ ॥

गंगाका विपरीत आचरण देखकर भी तुमने कुछ ३३ | नहीं कहा और सभा बीचमें वृक्ष तथा नदीकी भाँति तुम जड़वत् बन गयी थी; इसलिये तुम वही हो जाओ ॥ ३३ ॥

३४ यह शाप सुनकर भी लक्ष्मीने न तो शाप दिया और न क्रोध ही किया । वे सरस्वतीका हाथ पकड़कर दुःखित हो वहीं पर बैठी रह गयीं ॥ ३४ ॥

३५ कोपके कारण काँपते हुए ओठों तथा लाल नेत्रोंवाली और अत्यन्त असन्तुष्ट उस सरस्वतीको देखकर गंगा लक्ष्मीसे कहने लगीं ॥ ३५ ॥

गंगा बोलीं- हे पद्मे! तुम अत्यन्त उग्र स्वभाववाली इस सरस्वतीको छोड़ दो । यह शीलरहित, ३६ मुखर, विनाशिनी तथा नित्य वाचाल रहनेवाली सरस्वती मेरा क्या कर लेगी ॥ ३६ ॥

वाणीकी अधिष्ठात्री देवी यह सरस्वती सर्वदा ३७ कलहप्रिय है । इसमें जितनी योग्यता तथा शक्ति हो, वह सब लगाकर यह आज मेरे साथ विवाद कर ले । यह दुर्मुखी अपने तथा मेरे बलका प्रदर्शन करना ३८ चाहती है तो सभी लोग आज दोनोंके प्रभाव तथा पराक्रमको जान लें ॥ ३७-३८३ ॥ ऐसा कहकर गंगाने सरस्वतीको शाप दे दिया । [ और उन्होंने लक्ष्मीसे कहा- ] जिस सरस्वतीने ३ ९ तुम्हें शाप दिया है, वह भी नदीरूप हो जाय । यह नीचे मृत्युलोकमें चली जाय, जहाँ पापीलोग निवास करते हैं । [ वहाँ ] यह कलियुगमें उन ४० पापियोंके पाप ग्रहण करेगी; इसमें सन्देह नहीं है ॥ ३ ९ -४०६ ॥

पृष्ठ 337

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 337 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२८ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ६ इत्येवं वचनं श्रुत्वा तां शशाप सरस्वती ॥४१ गंगाकी यह बात सुनकर सरस्वतीने भी उसे शाप दे दिया कि तुम्हें भी धरातलपर जाना होगा और वहाँ त्वमेव यास्यसि महीं पापिपापं लभिष्यसि । पापियोंके पापको अंगीकार करना होगा ॥ ४११/२ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवानाजगाम ह ॥ ४२ इसी बीच चार भुजाओंवाले भगवान् विष्णु चार चतुर्भुजश्चतुर्भिश्च पार्षदैश्च चतुर्भुजैः सरस्वतीं करे धृत्वा वासयामास वक्षसि बोधयामास सर्वज्ञः सर्वज्ञानं पुरातनम् । श्रुत्वा रहस्यं तासां च शापस्य कलहस्य च उवाच दुःखितास्ताश्च वाचं सामयिकीं विभुः । श्रीभगवानुवाच लक्ष्मि त्वं कलया गच्छ धर्मध्वजगृहं शुभे अयोनिसम्भवा भूमौ तस्य कन्या भविष्यसि तत्रैव दैवदोषेण वृक्षत्वं च लभिष्यसि ॥ मदंशस्यासुरस्यैव शङ्खचूडस्य कामिनी । भूत्वा पश्चाच्च मत्पत्नी भविष्यसि न संशयः

त्रैलोक्यपावनी नाम्ना तुलसीति च भारते ।

कलया च सरिद्भावं शीघ्रं गच्छ वरानने ॥

भारतं भारतीशापान्नाम्ना पद्मावती भव ।

गङ्गे यास्यसि पश्चात्त्वमंशेन विश्वपावनी ॥

भारतं भारतीशापात्पापदाहाय पापिनाम् ।

भगीरथस्य तपसा तेन नीता सुकल्पिते ॥

नाम्ना भागीरथी पूता भविष्यसि महीतले ।

मदंशस्य समुद्रस्य जाया जायेर्ममाज्ञया ॥

मत्कलांशस्य भूपस्य शन्तनोश्च सुरेश्वरि ।

गङ्गाशापेन कलया भारतं गच्छ भारति ॥

भुजाओंवाले अपने चारों पार्षदोंके साथ वहाँ आ । गये ॥४२३ ॥

॥ ४३ सर्वज्ञ श्रीहरिने सरस्वतीका हाथ पकड़कर प्रेमपूर्वक उन्हें अपने वक्षसे लगा लिया और उन्हें शाश्वत तथा सर्वोत्कृष्ट ज्ञान प्रदान किया । ॥ ४४ उनके कलह तथा शापकी बात सुनकर प्रभु श्रीहरि उन दुःखित स्त्रियोंसे समयानुकूल बात कहने लगे॥४३-४४३ ॥ श्रीभगवान् बोले - हे लक्ष्मि! हे शुभे! तुम अपने अंशसे पृथ्वीपर राजा धर्मध्वजके घर जाओ । ॥ ४५ तुम अयोनिजके रूपमें उनकी कन्या होकर प्रकट होओगी । वहीं पर तुम दुर्भाग्यसे वृक्ष बन जाओगी ॥ मेरे ही अंशसे उत्पन्न शंखचूड नामक असुरकी ४६ भार्या होनेके बाद ही पुनः तुम मेरी पत्नी बनोगी; इसमें सन्देह नहीं है । उस समय तीनों लोकोंको पवित्र करनेवाली तुलसीके नामसे भारतवर्षमें तुम ॥ ४७ प्रसिद्ध होओगी । हे वरानने! अब तुम सरस्वतीके शापसे अपने अंशसे नदीरूपमें प्रकट होकर भारतवर्ष में शीघ्र जाओ और वहाँ ' पद्मावती ' नामसे प्रतिष्ठित ४८ होओ ॥ ४५ - ४८३ ॥ [ तत्पश्चात् उन्होंने गंगासे कहा - ] हे गंगे! लक्ष्मीके पश्चात् तुम भी सरस्वतीके शापवश पापियोंका ४ ९ पाप भस्म करनेके लिये अपने ही अंशसे विश्वपावनी नदी बनकर भारतवर्षमें जाओ । हे सुकल्पिते! राजा भगीरथकी तपस्यासे उनके द्वारा धरातलपर ले जायी गयी तुम पवित्र ' भागीरथी ' नामसे प्रसिद्ध होओगी । ५० हे सुरेश्वरि! मेरी आज्ञाके अनुसार तुम मेरे ही अंशसे उत्पन्न समुद्रकी पत्नी और मेरी कलाके अंशसे उत्पन्न राजा शन्तनुकी भी पत्नी होना स्वीकार कर ५१ लेना ॥ ४ ९ –५१३ ॥ [ तदनन्तर उन्होंने सरस्वतीसे कहा- ] हे भारति! गंगाके शापको स्वीकार करके तुम अपनी कलासे ५२ | भारतवर्षमें जाओ और दोनों सपत्नियों ( गंगा तथा

पृष्ठ 338

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 338 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ६ ] कलहस्य फलं भुंक्ष्व सपत्नीभ्यां सहाच्युते स्वयं च ब्रह्मसदने ब्रह्मणः कामिनी भव गङ्गा यातु शिवस्थानमत्र पद्यैव तिष्ठतु शान्ता च क्रोधरहिता मद्भक्ता सत्त्वरूपिणी महासाध्वी महाभागा सुशीला धर्मचारिणी यदंशकलया सर्वा धर्मिष्ठाश्च पतिव्रताः शान्तरूपाः सुशीलाश्च प्रतिविश्वेषु पूजिताः तिस्स्रो भार्यास्त्रिशीलाश्च त्रयो भृत्याश्च बान्धवाः ध्रुवं वेदविरुद्धाश्च न ह्येते मङ्गलप्रदाः स्त्रीपुंवच्च गृहे येषां गृहिणां स्त्रीवशः पुमान् निष्फलं च जन्म तेषामशुभं च पदे पदे । मुखे दुष्टा योनिदुष्टा यस्य स्त्री कलहप्रिया अरण्यं तेन गन्तव्यं महारण्यं गृहाद्वरम् जलानां च स्थलानां च फलानां प्राप्तिरेव च सततं सुलभा तत्र न तेषां गृह एव च वरमग्नौ स्थितिर्हिंस्रजन्तूनां सन्निधौ सुखम् ततोऽपि दुःखं पुंसां च दुष्टस्त्रीसन्निधौ ध्रुवम् । व्याधिज्वाला विषज्वाला वरं पुंसां वरानने दुष्टस्त्रीणां मुखज्वाला मरणादतिरिच्यते पुंसां च स्त्रीजितां चैव भस्मान्तं शौचमध्रुवम् नवम स्कन्ध ३२ ९ । लक्ष्मी ) - के साथ कलह करनेका फल भोगो । साथ ॥ ५३ ही हे अच्युते! अपने पूर्ण अंशसे ब्रह्मसदनमें ब्रह्माकी भार्या बन जाओ ॥ ५२-५३ ॥ गंगाजी शिवके स्थानपर चली जायँ । यहाँपर । केवल शान्त स्वभाववाली, क्रोधरहित, मेरी भक्त, ॥५४ सत्त्वस्वरूपा, महान् साध्वी, अत्यन्त सौभाग्यवती, सुशील तथा धर्मका आचरण करनेवाली लक्ष्मी ही विराजमान रहें । जिनके एक अंशकी कलासे समस्त । लोकोंमें सभी स्त्रियाँ धर्मनिष्ठ, पतिव्रता, शान्तरूपा ॥ ५५ तथा सुशील बनकर पूजित होती हैं ॥ ५४-५५३ ॥ [ भगवान् बोले ] विभिन्न स्वभाववाली तीन स्त्रियाँ, तीन नौकर तथा तीन बान्धवोंका एकत्र । रहना वेदविरुद्ध है । अतः ये मंगलदायक नहीं हो ॥ ५६ | सकते ॥ ५६३ ॥

जिन गृहस्थोंके घरमें स्त्री पुरुषकी भाँति व्यवहार करे और पुरुष स्त्रीके अधीन रहे, उनका जन्म । निष्फल हो जाता है और पग - पगपर उनका अमंगल ॥ ५७ होता है ॥५७३ ॥

जिसकी स्त्री मुखदुष्टा ( कुवचन बोलनेवाली ), योनिदुष्टा ( व्यभिचारमें लिप्त रहनेवाली ) तथा कलहप्रिया है, उस व्यक्तिको जंगलमें चले जाना चाहिये; क्योंकि ॥ ५८ उसके लिये बड़े - से - बड़ा जंगल भी घरसे बढ़कर श्रेयस्कर होता है; क्योंकि वहाँ उसे जल, स्थल और । फल आदिकी निरन्तर प्राप्ति होती रहती है, किंतु ॥ ५ ९ घरपर ये सब नहीं मिल पाते ॥ ५८-५९ ३ ॥ अग्निके पास रहना ठीक है अथवा हिंसक जन्तुओंके निकट रहनेपर भी सुख मिल सकता है, । किंतु दुष्ट स्त्रीके सान्निध्य में रहनेवाले पुरुषोंको ॥ ६० अवश्य ही उससे भी अधिक दुःख भोगना पड़ता है ॥ ६०३ ॥

हे वरानने! व्याधिज्वाला तथा विषज्वाला तो पुरुषोंके लिये ठीक हैं, किंतु दुष्ट स्त्रियोंके ॥ ६१ मुखकी ज्वाला मृत्युसे भी बढ़कर कष्टकारक होती है ॥ ६१३ ॥

स्त्रीके वशमें रहनेवाले पुरुषोंकी शुद्धि शरीरके । भस्म हो जानेपर भी निश्चित ही नहीं होती । ऐसा ॥ ६२ व्यक्ति दिनमें जो पुण्यकर्म करता है, उसके फलका

पृष्ठ 339

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 339 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३३० श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ७

यदह्नि कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ।

निन्दितोऽत्र परत्रैव सर्वत्र नरकं व्रजेत् ॥ ६३

यशः कीर्तिविहीनो यो जीवन्नपि मृतो हि सः ।

बह्वीनां च सपत्नीनां नैकत्र श्रेयसे स्थितिः ॥ ६४

एकभार्यः सुखी नैव बहुभार्यः कदाचन ।

गच्छ गङ्गे शिवस्थानं ब्रह्मस्थानं सरस्वति ॥ ६५

अत्र तिष्ठतु मद्गेहे सुशीला कमलालया ।

सुसाध्या यस्य पत्नी च सुशीला च पतिव्रता ॥ ६६

इह स्वर्गे सुखं तस्य धर्मो मोक्षः परत्र च ।

पतिव्रता यस्य पत्नी स च मुक्तः शुचिः सुखी ।

जीवन्मृतोऽशुचिर्दुःखी दुःशीलापतिरेव च ॥ ६७

भागी नहीं होता है । वह इस लोक तथा परलोकमें सर्वत्र निन्दित होता है और नरक प्राप्त करता है । जो यश और कीर्तिसे रहित है, वह जीते हुए भी मृतकके समान है॥६२-६३३ ॥ किसी पुरुषकी बहुत - सी पत्नियोंका एक साथ । रहना कल्याणप्रद नहीं है । एक भार्यावाला तो सुखी है ही नहीं, फिर अनेक भार्याओंवाला कैसे सुखी रह सकता है? ॥६४३ ॥

हे गंगे! तुम शिवके स्थानपर जाओ और हे सरस्वति! तुम ब्रह्माके स्थानपर जाओ । यहाँ मेरे भवनमें उत्तम स्वभाववाली लक्ष्मी ही रहें ॥ ६५३ ॥

जिस पुरुषकी पत्नी सहजरूपसे अनुकूल हो जानेवाली, उत्तम स्वभाववाली तथा पतिव्रता होती है, उसे इस लोकमें तथा स्वर्गमें सुख तथा धर्म प्राप्त होते हैं और परलोकमें मोक्ष - पद प्राप्त होता है । जिसकी पत्नी पतिव्रता होती है, वह मुक्त, पवित्र तथा सुखी है । इसके विपरीत दुराचारिणी स्त्रीका पति जीते - जी मृतकके समान, अपवित्र तथा | दुःखी है ॥ ६६-६७ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे लक्ष्मीगङ्गासरस्वतीनां भूलोकेऽवतरणवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

अथ सप्तमोऽध्यायः भगवान् नारायणका गंगा, लक्ष्मी और सरस्वतीसे उनके शापकी अवधि बताना तथा अपने भक्तोंके महत्त्वका वर्णन करना श्रीनारायण उवाच

इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम च नारद ।

अतीव रुरुदुर्देव्यः समालिङ्ग्य परस्परम् ॥ १

ताश्च सर्वाः समालोक्य क्रमेणोचुस्तदेश्वरम् ।

कम्पिताः साश्रुनेत्राश्च शोकेन च भयेन च ॥२

सरस्वत्युवाच

विशापं देहि हे नाथ दुष्टमाजन्मशोचनम् ।

सत्स्वामिना परित्यक्ताः कुतो जीवन्ति ताः स्त्रियः ॥ ३ ।

श्रीनारायण बोले- हे नारद! ऐसा कहकर जगत्के स्वामी भगवान् विष्णु चुप हो गये । तब वे तीनों देवियाँ एक - दूसरेका आलिंगन करके बहुत रोने लगीं ॥१ ॥

भगवान्‌की ओर देखकर भय तथा शोकसे काँपती हुई वे सभी देवियाँ अश्रुपूरित नेत्रोंसे उनसे बारी - बारीसे कहने लगीं ॥ २ ॥

सरस्वती बोलीं – हे नाथ! मुझे जीवनभर सन्ताप देनेवाला कोई भी कठोर शाप दे दें ( किंतु मेरा त्याग न करें ); क्योंकि श्रेष्ठ स्वामीके द्वारा परित्यक्त वे स्त्रियाँ कैसे जीवित रह सकती हैं । भारतवर्षमें जाकर

पृष्ठ 340

देवी भागवत उत्तरार्द्ध, पृष्ठ 340 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ७ ] नवम

देहत्यागं करिष्यामि योगेन भारते ध्रुवम् ।

अत्युन्नतो हि नियतं पातुमर्हति निश्चितम् ॥ ४

गङ्गोवाच

अहं केनापराधेन त्वया त्यक्ता जगत्पते ।

देहत्यागं करिष्यामि निर्दोषाया वधं लभ ॥ ५

निर्दोषकामिनीत्यागं करोति यो नरो भुवि ।

स याति नरकं घोरं किन्तु सर्वेश्वरोऽपि वा ॥ ६

पद्मोवाच

नाथ सत्त्वस्वरूपस्त्वं कोपः कथमहो तव ।

प्रसादं कुरु भार्ये द्वे सदीशस्य क्षमा वरा ॥ ७

भारते भारतीशापाद्यास्यामि कलया ह्यहम् ।

कियत्कालं स्थितिस्तत्र कदा द्रक्ष्यामि ते पदम् ॥ ८

दास्यन्ति पापिनः पापं सद्यः स्नानावगाहनात् ।

केन तेन विमुक्ताहमागमिष्यामि ते पदम् ॥ ९

कलया तुलसीरूपं धर्मध्वजसुता सती । भुक्त्वा कदा लभिष्यामि त्वत्पादाम्बुजमच्युत । १०

वृक्षरूपा भविष्यामि त्वदधिष्ठातृदेवता ।

समुद्धरिष्यसि कदा तन्मे ब्रूहि कृपानिधे ॥ ११

गङ्गा सरस्वतीशापाद्यदि यास्यति भारते ।

शापेन मुक्ता पापाच्च कदा त्वां च लभिष्यति ॥ १२

गङ्गाशापेन वा वाणी यदि यास्यति भारतम् ।

कदा शापाद्विनिर्मुच्य लभिष्यति पदं तव ॥ १३

तां वाणीं ब्रह्मसदनं गङ्गां वा शिवमन्दिरम् ।

गन्तुं वदसि हे नाथ तत्क्षमस्व च ते वचः ॥ १४

स्कन्ध ३३१ मैं निश्चय ही योगके द्वारा देह त्याग कर दूँगी । | जिसकी भी अत्यधिक उन्नति होती है, उसका अधोपतन भी अवश्यम्भावी है ॥ ३-४ ॥ गंगा बोली- हे जगत्पते! आपने मेरे किस अपराधके कारण मेरा त्याग कर दिया । मैं तो अपने देहको त्याग दूँगी और इस प्रकार आपको एक निरपराध स्त्रीके वधका पाप लगेगा । जो मनुष्य इस पृथ्वीपर निर्दोष पत्नीका परित्याग कर देता है, वह घोर नरककी यात्रा करता है, चाहे वह सर्वेश्वर ही क्यों न हो ॥ ५-६ ॥ पद्मा बोलीं- हे नाथ! आप तो सत्त्वस्वरूप हैं । अहो, आपको ऐसा कोप कैसे हो गया! आप अपनी इन दोनों पत्नियोंको प्रसन्न कीजिये, क्योंकि एक उत्तम पतिके लिये क्षमा ही श्रेष्ठ है ॥७ ॥

मैं सरस्वतीका शाप स्वीकार करके अपनी एक कलासे भारतवर्षमें जाऊँगी, किंतु मैं वहाँ कितने समयतक रहूँगी और आपके चरणोंका दर्शन कब कर पाऊँगी? ॥ ८ ॥

पापीजन स्नान तथा अवगाहन करके शीघ्र ही अपना पाप मुझे दे देंगे । तब किस उपायके द्वारा उस पापसे मुक्त होकर आपके चरणों में मैं पुनः स्थान पाऊँगी? ॥ ९ ॥

हे अच्युत! अपनी एक कलासे धर्मध्वजकी साध्वी पुत्री होकर तुलसीरूप प्राप्त करके मैं आपके चरणकमल पुन: कब प्राप्त कर सकूँगी? ॥ १० ॥

आप जिसके अधिष्ठातृदेवता हैं, ऐसे वृक्षरूप तुलसीके रूपमें मैं प्रकट होऊँगी । किंतु हे कृपानिधान! आप मुझे यह बता दीजिये कि मेरा उद्धार कब करेंगे? ॥ ११ ॥

यदि गंगा सरस्वतीके शापसे भारतमें जायँगी, तब पुन: कब शाप तथा पापसे मुक्त होकर ये आपको प्राप्त करेंगी? ॥ १२ ॥

साथ ही, गंगाके शापसे ये सरस्वती भी यदि भारतमें जायँगी, तब पुन: कब शापसे मुक्त होकर ये आपके चरणोंका सांनिध्य प्राप्त कर सकेंगी?॥ १३ ॥

हे नाथ! आप जो उन सरस्वतीको ब्रह्माके तथा गंगाको शिवके भवन जानेके लिये कह रहे हैं, तो मैं । आपके इन वचनोंके लिये आपसे क्षमा चाहती हूँ ॥ १४ ॥