वाल्मीकि रामायण — खण्ड १ — पृष्ठ 31–40

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 31–40

पृष्ठ 31

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 31 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणकी पाठविधि २७

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।

यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥

गुरुकी वन्दना

गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः ।

गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥

अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् ।

तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥

सरस्वतीका स्मरण दोर्भिर्युक्ता चतुर्भिः स्फटिकमणिमयीमक्षमालां दधाना हस्तेनैकेन पद्मं सितमपि च शुकं पुस्तकं चापरेण । भासा कुन्देन्दुशङ्खस्फटिकमणिनिभा भासमानासमाना सा मे वाग्देवतेयं निवसतु वदने सर्वदा सुप्रसन्ना ॥ वाल्मीकिजीकी वन्दना

कूजन्तं राम रामेति मधुरं मधुराक्षरम् ।

आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥

यः पिबन् सततं रामचरितामृतसागरम् ।

अतृप्तस्तं मुनिं वन्दे प्राचेतसमकल्मषम् ॥

हनुमानजीको नमस्कार

गोष्पदीकृतवारीशं मशकीकृतराक्षसम् ।

रामायणमहामालारत्नं वन्देऽनिलात्मजम् ॥

अञ्जनानन्दनं वीरं जानकीशोकनाशनम् ।

कपीशमक्षहन्तारं वन्दे लङ्काभयङ्करम् ॥

उल्लङ्घ्य सिन्धोः सलिलं सलीलं यः शोकवह्निं जनकात्मजायाः । आदाय तेनैव ददाह लङ्कां नमामि तं प्राञ्जलिराञ्जनेयम् ॥ आञ्जनेयमतिपाटलाननं काञ्चनाद्रिकमनीयविग्रहम् । पारिजाततरुमूलवासिनं भावयामि पवमाननन्दनम् ॥ यत्र यत्र रघुनाथ तत्र तत्र कृतमस्तकाञ्जलिम् । बाष्पवारिपरिपूर्णलोचनं मारुतिं नमत राक्षसान्तकम् ॥ मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् । वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शिरसा नमामि ॥ श्रीरामके ध्यानका क्रम वैदेहीसहितं सुरनुमतले हैमे महामण्डपे मध्येपुष्पकमासने मणिमये वीरासने संस्थितम् । अग्रे वाचयति प्रभञ्जनसुते तत्त्वं मुनिभ्यः परं व्याख्यान्तं भरतादिभिः परिवृतं रामं भजे श्यामलम् ॥ वामे भूमिसुता पुरस्तु हनुमान् पश्चात् सुमित्रासुतः शत्रुघ्नो भरतश्च पार्श्वदलयोर्वाय्वादिकोणेषु च । सुग्रीवश्च विभीषणश्च युवराट् तारासुतो जाम्बवान् मध्ये नीलसरोजकोमलरुचिं रामं भजे श्यामलम् ॥ श्रीरामपरिकरको नमस्कार

रामं रामानुजं सीतां भरतं भरतानुजम् ।

सुग्रीवं वायुसूनुं च प्रणमामि पुनः पुनः ॥

नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।

नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥

रामायणको नमस्कार

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् ।

एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ॥

वाल्मीकिगिरिसम्भूता रामाम्भोनिधिसंगता ।

श्रीमद्रामायणी गङ्गा पुनाति भुवनत्रयम् ॥

वाल्मीकेर्मुनिसिंहस्य कवितावनचारिणः ।

शृण्वन् रामकथानादं को न याति परां गतिम् ॥

पाठ आरम्भ करनेके बाद अध्यायके बीचमें रुकना नहीं । चाहिये । रुक जानेपर फिर उसी अध्यायको आरम्भसे पढ़ना चाहिये । मध्यम स्वरसे, स्पष्ट उच्चारण करते हुए श्रद्धा तथा प्रेमसे पाठ करना चाहिये । गीत गाकर, सिर हिलाकर, जल्दबाजी से तथा बिना अर्थ समझे पाठ करना ठीक नहीं है । संध्या - समय निम्नलिखित स्थलोंपर प्रतिदिन विश्राम करते जाना चाहिये । प्रथम दिन अयोध्याकाण्डके ६ ठे सर्गकी समाप्तिपर प्रथम विश्राम द्वितीय, " " " ८० वें 17 द्वितीय 19 तृतीय, " 1 अरण्यकाण्डके २० वें 17 तृतीय ॐ नमोऽष्टादशतत्त्वरूपाय रामायणाय महामन्त्रस्वरूपाय । मा निषादेति मूलं शिरोऽवतु । अनुक्रमणिकाबीजं मुखमवतु । ऋष्यशृङ्गोपाख्यानमृषिर्जिह्वामवतु । जानकीलाभोऽनुष्टुप्च्छन्दोऽवतु गलम् । केकय्याज्ञा देवता हृदयमवतु । सीतालक्ष्मणानुगमनश्रीरामहर्षाः प्रमाणं जठरमवतु । भगवद्भक्तिः शक्तिरवतु मे मध्यमम् । शक्तिमान् धर्मो मुनीनां पालनं ममोरू रक्षतु । मारीचवचनं प्रतिपालनमवतु पादौ । सुग्रीवमैत्रमर्थोऽवतु स्तनौ । निर्णयो हनुमच्चेष्टावतु बाहू । कर्ता सम्पातिपक्षोद्गमोऽवतु स्कन्धौ । प्रयोजनं विभीषणराज्यं ग्रीवां ममावतु । रावणवधः स्वरूपमवतु कर्णौ । सीतोद्धारो लक्षणमवतु नासिके । अमोघस्तव संस्तवोऽवतु जीवात्मानम् । नयः काललक्ष्मणसंवादोऽवतु नाभिम् । आचरणीयं श्रीरामादिधर्मं सर्वाङ्गं ममावतु । इति रामायणकवचम् । ( बृहद्धर्मपुराणम्, पूर्वखण्डम् २५ वाँ अध्याय )

पृष्ठ 32

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 32 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८ श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणकी पाठविधि चतुर्थ दिनकिष्किन्धाकाण्डके ४६ वें सर्गकी समाप्तिपर चतुर्थ विश्राम स याति ब्रह्मणः स्थानं ब्रह्मणा पूज्यते सदा ॥

पञ्चम, सुन्दरकाण्डके ४७ वें 23 33 पञ्चम 77 रामाय रामभद्राय रामचन्द्राय वेधसे ।

षष्ठ " युद्धकाण्डके ५० वें 77 " " षष्ठ " " रघुनाथाय नाथाय सीतायाः पतये नमः ॥

सप्तम " " ९९ वें " 27 सप्तम " " यन्मङ्गलं सहस्राक्षे

अष्टम " उत्तरकाण्ड ३६ वें " अष्टम 37 सर्वदेवनमस्कृते ।

नवम ” " 7 अन्तिम सर्गके बाद पुनः युद्ध- वृत्रनाशे समभवत् तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥

काण्डका अन्तिम सर्ग पढ़कर विश्राम करना चाहिये । १ यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत् पुरा । इसके अन्य भी विश्रामस्थल हैं । एक पारायण - क्रम अमृतं प्रार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥ ऐसा भी है, जिसमें उत्तरकाण्डका पाठ नहीं किया जाता उसके विश्रामस्थल क्रमशः इस प्रथम दिवस बालकाण्डके द्वितीय अयोध्याकाण्डके तृतीय " } चतुर्थ 27 अरण्यकाण्डके पञ्चम 27 किष्किन्धाकाण्डके षष्ठ 19 सुन्दरकाण्ड सप्तम " 7 युद्धकाण्ड अष्टम 27 नवम 27 प्रकार हैं-७७ वें सर्गकी समाप्तिपर ६० वें " } ११ ९ वें " 7 ६८ वें 77 ४ ९ वें ५६ वें 27 ५० वें 79 १११ वें " 7 १३१ वें 77 मङ्गलं कोसलेन्द्राय महनीयगुणात्मने ॥ चक्रवर्तितनूजाय सार्वभौमाय मङ्गलम् ॥

अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत् ।

अदितिर्मङ्गलं प्रादात् तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥

त्रीन् विक्रमान् प्रक्रमतो विष्णोरमिततेजसः ।

यदासीन्मङ्गलं राम तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥

ऋषयः सागरा द्वीपा वेदा लोका दिशश्च ते ।

मङ्गलानि महाबाहो दिशन्तु तव सर्वदा ॥

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्याऽऽत्मना वा प्रकृतिस्वभावात् । करोमि यद् यत् सकलं परस्मै प्रतिदिन कथा - समाप्तिके समय निम्नाङ्कित श्लोकोंके द्वारा मङ्गलाशासन करके पारायण पूरा करे । स्वस्ति प्रजाभ्यः परिपालयन्तां न्याय्येन मार्गेण महीं महीशाः । गोब्राह्मणेभ्यः शुभमस्तु नित्यं लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु ॥

काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी ।

देशोऽयं क्षोभरहितो ब्राह्मणाः सन्तु निर्भयाः ॥

अपुत्राः पुत्रिणः सन्तु पुत्रिणः सन्तु पौत्रिणः ।

अधनाः सधनाः सन्तु जीवन्तु शरदां शतम् ॥

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् ।

एकैकमक्षरं प्रोक्तं महापातकनाशनम् ॥

शृण्वन् रामायणं भक्त्या यः पादं पदमेव वा । १. प्रथमे तु अयोध्यायाः षट्सर्गान्ते शुभा स्थितिः । तथा विंशतिसर्गान्ते चारण्यस्य तृतीयके । किष्किन्धाख्यस्य काण्डस्य पाठविद्भिरुदाहृता । पञ्चमे दिवसे कुर्यादथ षष्ठे तथोच्यते । एकोनशतसंख्याके सर्गान्ते सप्तमे दिने । तथा चोत्तरकाण्डस्य षट्त्रिंशत्सर्गपूरणे । शेषं समाप्य युद्धस्य चान्त्यं सर्गं पुनः पठेत् ।

एवं पाठक्रमः पूर्वैराचार्यैश्च विनिर्मितः ।

नारायणायेति समर्पये तत् ॥

अलग - अलग काण्डोंके सकाम पाठका ऋष्यादिन्यास | इस प्रकार है— बालकाण्डका विनियोग ॐ अस्य श्रीबालकाण्डमहामन्त्रस्य ऋष्यशृङ्ग ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । दाशरथिः परमात्मा देवता । रां बीजम् । नमः शक्तिः । रामायेति कीलकम् । श्रीरामप्रीत्यर्थे बालकाण्डपारायणे विनियोगः । ऋष्यादिन्यास ॐ ऋष्यशृङ्गऋषये नमः शिरसि । ॐ अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे । ॐ दाशरथिपरमात्मदेवतायै नमः हृदि । ॐ रां बीजाय नमः गुह्ये । ॐ नमः शक्तये नमः पादयोः । ॐ रामाय

कीलकाय नमः सर्वाङ्गे ।

तस्यैवाशीतिसर्गान्ते द्वितीये दिवसे स्थितिः ॥

दिने चतुर्थे षट्चत्वारिंशत्सर्गे कथास्थितिः ॥

सुसप्तचत्वारिंशत्के सर्गान्ते सुन्दरेस्थितिम् ॥

युद्धकाण्डस्य पञ्चाशत्सर्गान्ते विमला स्थितिः ॥

युद्धस्यैव तु काण्डस्य विश्रामः सम्प्रकीर्तितः ॥

अष्टमे दिवसे कृत्वा स्थितिं च नवमे दिने ॥

रामराज्यकथा यस्मिन् सर्ववाञ्छितदायिनी ॥

( अनुष्ठानप्रकाश ) २. बृहद्धर्मपुराणमें अलग - अलग काण्डोंके पाठके प्रयोजन इस प्रकार बतलाये गये हैं—

पृष्ठ 33

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 33 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणकी पाठविधि २ ९ करन्यास ॐ सुप्रसन्नाय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ शान्तमनसे तर्जनीभ्यां नमः । ॐ सत्यसन्धाय मध्यमाभ्यां नमः । ॐ जितेन्द्रियाय अनामिकाभ्यां नमः । ॐ धर्मज्ञाय नयसारज्ञाय कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ राज्ञे दाशरथये जयिने करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । इन्हीं मन्त्रोंसे पूर्वोक्त प्रकारसे हृदयादि न्यास कर निम्न प्रकारसे ध्यान करे-श्रीराममाश्रितजनामरभूरुहेश-मानन्दशुद्धमखिलामरवन्दिताङ्घ्रिम् । सीताङ्गनासुमिलितं सततं सुमित्रा -पुत्रान्वितं धृतधनुः शरमादिदेवम् ॥

सुप्रसन्नः शान्तमनाः सत्यसंधो जितेन्द्रियः ।

धर्मज्ञो नयसारज्ञो राजा दाशरथिर्जयी ॥

इस मन्त्रसे श्रीरामकी पूजा करे और इसीसे अथवा श्रीराममन्त्रसे सम्पुटित कर बालकाण्डका पाठ करे । इससे ग्रहशान्ति, ईति - भीति - शान्ति तथा पुत्रप्राप्ति सम्भव है । अयोध्याकाण्डका विनियोग तथा ऋष्यादिन्यास ॐ अस्य श्रीअयोध्याकाण्डमहामन्त्रस्य भगवान् वसिष्ठ ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । भरतो दाशरथिः परमात्मा देवता । भं बीजम् । नमः शक्तिः । भरतायेति कीलकम् । मम भरतप्रसादसिद्ध्यर्थमयोध्याकाण्डपारायणे विनियोगः । ॐ वसिष्ठऋषये नम: शिरसि । ॐ अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे । ॐ दाशरथिभरतपरमात्मदेवतायै नमः हृदि । ॐ भं बीजाय नमः गुह्ये । ॐ नमः शक्तये नमः पादयोः । ॐ भरताय कीलकाय नमः सर्वाङ्गे । करन्यास ॐ भरताय नमस्तस्मै – अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ सारज्ञाय तर्जनीभ्यां नमः । ॐ महात्मने मध्यमाभ्यां नमः । ॐ तापसाय अनामिकाभ्यां नमः । ॐ अतिशान्ताय कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ शत्रुघ्नसहिताय च करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । फिर इसी प्रकार हृदयादिका भी न्यास करके निम्नलिखित

श्लोकानुसार ध्यान करना चाहिये-श्रीरामपादद्वयपादुकान्तसंसक्तचित्तं कमलायताक्षम् ।

श्यामं प्रसन्नवदनं कमलावदातशत्रुघ्नयुक्तमनिशं भरतं नमामि ॥

अनावृष्टिर्महापीडाग्रहपीडाप्रपीडिताः । पुत्रजन्मविवाहादौ गुरुदर्शन एव च । वने राजकुले वह्निजलपीडायुतो नरः । मित्रलाभे तथा नष्टद्रव्यस्य च गवेषणे । श्राद्धेषु देवकार्येषु पठेत् सुन्दरकाण्डकम् । लङ्काकाण्डं पठेत् किं वा शृणुयात् स सुखी भवेत् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि काण्डमभ्युदयोत्तरम् । मोक्षार्थी लभते मोक्षं भक्तयर्थी भक्तिमेव च ।

भरताय नमस्तस्मै सारज्ञाय महात्मने ।

तापसायातिशान्ताय शत्रुघ्नसहिताय च ॥

इस मन्त्रसे पञ्चोपचारद्वारा भरतजीकी पूजा करे । चाहे तो इसी मन्त्रसे लक्ष्मी प्राप्तिकी इच्छासे अयोध्याकाण्डका सम्पुटित पाठ करे । अरण्यकाण्डका विनियोग एवं ऋष्यादिन्यास ॐ अस्य श्रीमदरण्यकाण्डमहामन्त्रस्य भगवानृषिः । अनुष्टुप् छन्दः । श्रीरामो दाशरथिः परमात्मा महेन्द्रो देवता । ईं बीजम् । नमः शक्तिः । इन्द्रायेति कीलकम् । इन्द्रप्रसादसिद्ध्यर्थे अरण्यकाण्डपारायणे जपे विनियोगः । ॐ भगवदृषये नमः शिरसि । ॐ अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे । ॐ दाशरथिश्रीराम-| परमात्ममहेन्द्रदेवतायै नमः हृदि । ॐ ईं बीजाय नमः गुह्ये । ॐ नमः शक्तये नमः पादयोः । ॐ इन्द्राय कीलकाय नमः सर्वाङ्गे । करन्यास ॐ सहस्रनयनाय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ देवाय तर्जनीभ्यां नमः । ॐ सर्वदेवनमस्कृताय मध्यमाभ्यां नमः । ॐ दिव्यवज्रधराय अनामिकाभ्यां नमः । ॐ महेन्द्राय कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ शचीपतये करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । इन्हीं मन्त्रोंसे हृदयादिन्यास करके इस श्लोकसे ध्यान करना चाहिये ।

शचीपतिं सर्वसुरेशवन्द्यं सर्वार्तिहर्तारमचिन्त्यशक्तिम् ।

श्रीरामसेवानिरतं महान्तं वन्दे महेन्द्रं धृतवज्रमीड्यम् ॥

फिर-सहस्रनयनं देवं सर्वदेवनमस्कृतम् ।

दिव्यवज्रधरं वन्दे महेन्द्रं च शचीपतिम् ॥

इस मन्त्रसे इन्द्रकी पूजा करे और नष्ट द्रव्य - प्राप्ति आदिकी कामनासे इसीसे सम्पुटित कर पाठ करे । किष्किन्धाकाण्डका ऋष्यादिन्यास ॐ अस्य श्रीकिष्किन्धाकाण्डमहामन्त्रस्य भगवान् ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । सुग्रीवो देवता । सुं बीजम् । नमः शक्तिः । सुग्रीवेति कीलकम् । मम सुग्रीवप्रसादसिद्ध्यर्थे किष्किन्धाकाण्डपारायणे विनियोगः । ॐ भगवदूषये नम: शिरसि ।

। ॐ अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे । ॐ सुग्रीवदेवतायै नमः हृदये ।

आदिकाण्डं पठेयुर्ये ते मुच्यन्ते ततो भयात् ॥

पठेच्च शृणुयाच्चैव द्वितीयं काण्डमुत्तमम् ॥

पठेदारण्यकं काण्डं शृणुयाद् वा स मङ्गली ॥

श्रुत्वा पठित्वा कैष्किन्ध्यं काण्डं तत्तत् फलं लभेत् ॥

शत्रोर्जये समुत्साहे जनवादे विगर्हिते ॥

आनन्दकार्ये यात्रायां स जयी परतोऽत्र च ॥

ज्ञानार्थी लभते ज्ञानं ब्रह्मतत्त्वोपलम्भकम् ॥

( बृहद्धर्मपुराण, पूर्वखण्ड, अध्याय २६ । ९ - १५ )

पृष्ठ 34

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 34 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३० श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणकी पाठविधि ॐ सुं बीजाय नमः गुह्ये । ॐ नमः शक्तये नमः पादयोः । ॐ सुग्रीवाय कीलकाय नमः सर्वाङ्गे । करन्यास ॐ सुग्रीवाय अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ सूर्यतनयाय तर्जनीभ्यां नमः । ॐ सर्ववानरपुङ्गवाय मध्यमाभ्यां नमः । ॐ बलवते अनामिकाभ्यां नमः । ॐ राघवसखाय कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ वशी राज्यं प्रयच्छतु इति करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । इन्हीं मन्त्रोंसे हृदयादिन्यास करके इस प्रकार ध्यान करे-सुग्रीवमर्कतनयं कपिवर्यवन्द्य-मारोपिताच्युतपदाम्बुजमादरेण पाणिप्रहारकुशलं बलपौरुषाढ्य-माशास्यदास्यनिपुणं हृदि भावयामि ॥

फिर ' सुं सुग्रीवाय नमः ' तथा-सुग्रीवः सूर्यतनयः सर्ववानरपुङ्गवः ।

बलवान् राघवसखा वशी राज्यं प्रयच्छतु ॥

इस मन्त्रसे सुग्रीवकी पूजाकर- चाहे तो इसी श्लोकसे किष्किन्धाकाण्डका सम्पुटित पाठ करे । सुन्दरकाण्डका विनियोग एवं ऋष्यादिन्यास ॐ अस्य श्रीमत्सुन्दरकाण्डमहामन्त्रस्य भगवान् हनुमान् ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । श्रीजगन्माता सीता देवता । श्रीं बीजम् । स्वाहा शक्तिः । सीतायै कीलकम् । सीताप्रसादसिद्ध्यर्थं सुन्दरकाण्डपारायणे विनियोगः । ॐ भगवद्धनुमदृषये नमः शिरसि । अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे । श्रीजगन्मातृसीतादेवतायै नमः हृदि । श्रीं बीजाय नमः गुह्ये । स्वाहाशक्तये नमः पादयोः । सीतायै कीलकाय नमः सर्वाङ्गे । करन्यास ॐ सीतायै अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ विदेहराजसुतायै तर्जनीभ्यां सुन्दरकाण्डके पाठकी विशेष विधि है कि प्रतिदिन एकोत्तरवृत्तिसे क्रमशः एक - एक सर्ग पाठ बढ़ाते हुए ग्यारहवें दिन पाठ समाप्त कर दे । १२ वें दिन अवशिष्ट दो सर्गके साथ आरम्भके १० सर्ग पढ़े जायँ, १३ वें दिन ११ से २३ तक इस तरह तीन आवृत्तिके पाठसे समस्त कार्यकी सिद्धि होती है । दूसरा क्रम है - प्रतिदिन ५ अध्याय पाठका । इसमें भी पूर्वकी भाँति १४ वें दिन अन्तके ३ तथा प्रारम्भके दो सर्गका पाठ करे । सम्पुट पाठका मन्त्र है— 44 ' श्रीसीतायै नमः । 1 ' * लङ्काकाण्डका विनियोग एवं ऋष्यादिन्यास ॐ अस्य श्रीयुद्धकाण्डमहामन्त्रस्य विभीषण ऋषिः । अनुष्टुप्छन्दः । विधाता देवता । बं बीजम् । नमः शक्तिः । विधातेति कीलकम् । श्रीधातृप्रसादसिद्ध्यर्थे युद्धकाण्डपारायणे विनियोगः । ॐ विभीषणऋषये नम: शिरसि 1 । ॐ अनुष्टुप्छन्दसे नमः मुखे । ॐ विधातृदेवतायै नमः हृदि । ॐ बं बीजाय नमः गुह्ये । ॐ नमः शक्तये नमः पादयोः । ॐ विधातेति कीलकाय नमः सर्वाङ्गे । करन्यास ॐ विधात्रे नमः अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ महादेवाय तर्जनीभ्यां नमः । ॐ भक्तानामभयप्रदाय मध्यमाभ्यां नमः । ॐ सर्वदेवप्रीतिकराय अनामिकाभ्यां नमः । ॐ भगवत्प्रियाय कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ ईश्वराय करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । फिर इन्हीं मन्त्रोंसे हृदयादिन्यास करके इस प्रकार ध्यान

करना चाहिये-देवं विधातारमनन्तवीर्यं भक्ताभयं श्रीपरमादिदेवम् ।

सर्वामरप्रीतिकरं प्रशान्तं वन्दे सदा भूतपतिं सुभूतिम् ॥

नमः । रामसुन्दर्यै मध्यमाभ्यां नमः । हनुमता समाश्रितायै । फिर-अनामिकाभ्यां नमः । ॐ भूमिसुतायै कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ शरणं भजे करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । फिर इन्हीं मन्त्रोंसे हृदयादिन्यास करके इस प्रकार

ध्यान करे-सीतामुदारचरितां विधिसाम्बविष्णु-वन्द्यां त्रिलोकजननीं शतकल्पवल्लीम् ।

हेमैरनेकमणिरञ्जितकोटिभागै-भूषाचयैरनुदिनं सहितां नमामि ॥

विधातारं महादेवं भक्तानामभयप्रदम् ।

सर्वदेवप्रीतिकरं भगवत्प्रियमीश्वरम् ॥

इस मन्त्रसे पञ्चोपचारद्वारा पूजाकर चाहे तो इसी मन्त्रसे सम्पुटित पाठ करे । इससे शत्रुपर विजय प्राप्त होती है एवं अप्रतिष्ठा नष्ट होती है । पुनर्वसुसे प्रारम्भ कर आर्द्रातक २७ दिनोंमें भी पूर्ण रामायण - पाठकी विधि है । ४० दिनोंका भी एक पारायण होता है । नवरात्रमें भी इसके नवाह्नपाठका नियम है । * रामभद्र महेष्वास रघुवीर नृपोत्तम । भो दशास्यान्तकास्माकं रक्षां देहि श्रियं च ते ॥ इस मन्त्रके सम्पुटसे सुन्दरकाण्डका पाठ भी किया जा सकता है ।

पृष्ठ 35

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 35 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ श्रीसीतारामचन्द्राभ्यां नमः ॥ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणमाहात्म्यम् प्रथमोऽध्यायः कलियुगकी स्थिति, कलिकालके मनुष्योंके उद्धारका उपाय, रामायणपाठ, उसकी महिमा, उसके श्रवणके श्रीरामः शरणं समस्तजगतां रामं विना का रामेण प्रतिहन्यते कलिमलं रामाय कार्यं रामात् त्रस्यति कालभीमभुजगो रामस्य सर्वं रामे भक्तिरखण्डिता भवतु मे गती । नमः । वशे राम त्वमेवाश्रयः १॥१ ॥

श्रीरामचन्द्रजी समस्त संसारको शरण देनेवाले हैं । श्रीरामके बिना दूसरी कौन - सी गति है । श्रीराम कलियुगके समस्त दोषोंको नष्ट कर देते हैं; अतः श्रीरामचन्द्रजीको नमस्कार करना चाहिये । श्रीरामसे कालरूपी भयंकर सर्प भी डरता है । जगत्‌का सब कुछ भगवान् श्रीरामके वशमें है । श्रीराममें मेरी अखण्ड भक्ति बनी रहे । हे राम! आप ही मेरे आधार हैं ॥ १ ॥

चित्रकूटालयं राममिन्दिरानन्दमन्दिरम् ।

वन्दे च परमानन्दं भक्तानामभयप्रदम् ॥ २ ॥

चित्रकूटमें निवास करनेवाले, भगवती लक्ष्मी ( सीता ) के आनन्दनिकेतन और भक्तोंको अभय देनेवाले परमानन्दस्वरूप भगवान् श्रीरामचन्द्रजीको मैं नमस्कार करता हूँ ॥२ ॥

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या यस्यांशा लोकसाधकाः ।

नमामि देवं चिद्रूपं विशुद्धं परमं भजे ॥ ३ ॥

सम्पूर्ण जगत्के अभीष्ट मनोरथोंको सिद्ध करनेवाले ( अथवा सृष्टि पालन एवं संहारके द्वारा जगत्की व्यावहारिक सत्ताको सिद्ध करनेवाले ), ब्रह्मा, विष्णु और महेश आदि देवता जिनके अभिन्न अंशमात्र हैं, उन परम विशुद्ध सच्चिदानन्दमय परमात्मदेव श्रीरामचन्द्रजीको मैं नमस्कार लिये उत्तम काल आदिका वर्णन करता हूँ तथा उन्हींके भजन - चिन्तनमें मन लगाता हूँ ॥ ऋषय ऊचुः

भगवन् सर्वमाख्यातं यत् पृष्टं विदुषा त्वया ।

संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥४ ॥

ऋषियोंने कहा -१ - भगवन्! आप विद्वान् हैं, ज्ञानी हैं । हमने जो कुछ पूछा था, वह सब आपने हमें भलीभाँति बताया है । संसार - बन्धनमें बँधे हुए जीवोंके दुःख बहुत हैं ॥ ४ ॥

एतत्संसारपाशस्यच्छेदकः कतमः स्मृतः ।

कलौ वेदोक्तमार्गाश्च नश्यन्तीति त्वयोदिताः ॥ ५ ॥

इस संसारबन्धनका उच्छेद करनेवाला कौन है? आपने कहा है कि कलियुगमें वेदोक्त मार्ग नष्ट हो जायँगे ॥ ५ ॥

अधर्मनिरतानां च यातनाश्च प्रकीर्तिताः ।

घोरे कलियुगे प्राप्ते वेदमार्गबहिष्कृते ॥ ६ ॥

पाखण्डत्वं प्रसिद्धं वै सर्वैश्च परिकीर्तितम् । अधर्मपरायण पुरुषोंको प्राप्त होनेवाली यातनाओंका भी आपने वर्णन किया है । घोर कलियुग आनेपर जब वेदोक्त मार्ग लुप्त हो जायँगे, उस समय पाखण्ड फैल जायगा – यह बात प्रसिद्ध है । प्रायः सभी लोगोंने ऐसी बात कही है ॥ ६३ ॥

कामार्त्ता ह्रस्वदेहाश्च लुब्धा अन्योन्यतत्पराः ॥ ७ ॥

कलौ सर्वे भविष्यन्ति स्वल्पायुर्बहुपुत्रकाः । कलियुगके सभी लोग कामवेदनासे पीड़ित, नाटे शरीरके और लोभी होंगे तथा धर्म और ईश्वरका आश्रय छोड़कर आपसमें एक - दूसरेपर ही निर्भर रहनेवाले होंगे । प्रायः सब लोग थोड़ी आयु और अधिक संतानवाले | होंगे ॥ ७३ ॥

१. इस श्लोक में सम्बोधनसहित सभी विभक्तियोंमें ' राम ' शब्दके रूप आ गये हैं । २. किसी - किसी प्रतिमें ' स्वल्पायुर्बहुपुत्रकाः ' के स्थानमें ' स्वल्परायोर्बहुप्रजाः ' पाठ है । इसके अनुसार कलियुगमें प्रायः सब लोग थोड़े धन और अधिक संतानवाले होंगे; ऐसा अर्थ समझना चाहिये ।

पृष्ठ 36

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 36 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३२ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणमाहात्म्ये स्त्रियः स्वपोषणपरा वेश्याचरणतत्पराः ॥ ८ ॥

पतिवाक्यमनादृत्य सदान्यगृहतत्पराः ।

दुःशीलेषु करिष्यन्ति पुरुषेषु सदा स्पृहाम् ॥ ९ ॥

उस युगकी स्त्रियाँ अपने ही शरीरके पोषणमें तत्पर और वेश्याओंके समान आचरणमें प्रवृत्त होंगी । वे अपने पतिकी आज्ञाका अनादर करके सदा दूसरोंके घर जाया आया करेंगी । दुराचारी पुरुषोंसे मिलनेकी सदैव अभिलाषा करेंगी ॥ ८ - ९ ॥

असद्वार्त्ता भविष्यन्ति पुरुषेषु कुलांगनाः ।

परुषानृतभाषिण्यो देहसंस्कारवर्जिताः ॥ १० ॥

उत्तम कुलकी स्त्रियाँ भी परपुरुषोंके निकट ओछी बातें करनेवाली होंगी, कठोर और असत्य बोलेंगी तथा शरीरको शुद्ध और सुसंस्कृत बनाये रखनेके सद्गुणोंसे वञ्चित होंगी ॥१० ॥

वाचालाश्च भविष्यन्ति कलौ प्रायेण योषितः ।

भिक्षवश्चापि मित्रादिस्नेहसम्बन्धयन्त्रिताः ॥ ११ ॥

कलियुगमें अधिकांश स्त्रियाँ वाचाल ( व्यर्थ बकवास करनेवाली ) होंगी । भिक्षासे जीवन - निर्वाह करनेवाले संन्यासी भी मित्र आदिके स्नेह - सम्बन्धमें बँधे रहनेवाले होंगे ॥ ११ ॥

अन्नोपाधिनिमित्तेन शिष्यान् बध्नन्ति लोलुपाः ।

उभाभ्यामपि पाणिभ्यां शिरः कण्डूयनं स्त्रियः ॥ १२ ॥

कुर्वन्त्यो गृहभर्तृणामाज्ञां भेत्स्यन्त्यतन्द्रिताः । वे भोजनके लिये चिन्तित होनेके कारण लोभवश शिष्योंका संग्रह करेंगे । स्त्रियाँ दोनों हाथोंसे सिर खुजलाती हुई गृहपतिकी आज्ञाका जान - बूझकर उल्लङ्घन करेंगी ॥ १२३ ॥

पाखण्डालापनिरताः पाखण्डजनसंगिनः ॥ १३ ॥

यदा द्विजा भविष्यन्ति तदा वृद्धिं गतः कलिः । जब ब्राह्मण पाखण्डी लोगोंके साथ रहकर पाखण्डपूर्ण बातें करने लगें, तब जानना चाहिये कि कलियुग खूब बढ़ गया ॥ १३३ ॥

घोरे कलियुगे ब्रह्मन् जनानां पापकर्मिणाम् ॥ १४ ॥

मनः शुद्धिविहीनानां निष्कृतिश्च कथं भवेत् । ब्रह्मन्! इस प्रकार घोर कलियुग आनेपर सदा पाप - परायण रहनेके कारण जिनका अन्तःकरण शुद्ध नहीं हो सकेगा, उन लोगोंकी मुक्ति कैसे होगी? ॥ १४३ ॥

यथा तुष्यति देवेशो देवदेवो जगद्गुरुः ॥ १५ ॥

ततो वदस्व सर्वज्ञ सूत धर्मभृतां वर । धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ सर्वज्ञ सूतजी! देवाधिदेव | देवेश्वर जगद्गुरु भगवान् श्रीरामचन्द्रजी जिस प्रकार संतुष्ट हों, वह उपाय हमें बताइये ॥ १५३ ॥

वद सूत मुनिश्रेष्ठ सर्वमेतदशेषतः ॥ १६ ॥

कस्य नो जायते तुष्टिः सूत त्वद्वचनामृतात् ॥ १७ ॥

मुनिश्रेष्ठ सूतजी! इन सारी बातोंपर आप पूर्णरूपसे प्रकाश डालिये । आपके वचनामृतका पान करनेसे किसको संतोष नहीं होता है ॥ १६-१७ ॥ सूत उवाच

शृणुध्वमृषयः सर्वे यदिष्टं वो वदाम्यहम् ।

गीतं सनत्कुमाराय नारदेन महात्मना ॥ १८ ॥

रामायणं महाकाव्यं सर्ववेदेषु सम्मतम् ।

सर्वपापप्रशमनं दुष्टग्रहनिवारणम् ॥ १ ९ ॥

सूतजीने कहा – मुनिवरो! आप सब लोग सुनिये । आपको जो सुनना अभीष्ट है, वह मैं बताता हूँ । महात्मा नारदजीने सनत्कुमारको जिस रामायण नामक महाकाव्यका गान सुनाया था, वह समस्त पापोंका नाश और दुष्ट ग्रहोंकी बाधाका निवारण करनेवाला है । वह सम्पूर्ण वेदार्थोंकी सम्मतिके अनुकूल है ॥ १८-१९ ॥

दुःस्वप्ननाशनं धन्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।

रामचन्द्रकथोपेतं सर्वकल्याणसिद्धिदम् ॥२० ॥

. उससे समस्त दुःस्वप्नोंका नाश हो जाता है । वह धन्यवादके योग्य प्रदान करनेवाला है । लीला - कथाका वर्णन और श्रोताओंके लिये देनेवाला है ॥ २० ॥

धर्मार्थकाममोक्षाणां अपूर्वं पुण्यफलदं धर्म, अर्थ, काम साधक है, महान् फल तथा भोग और मोक्षरूप फल उसमें भगवान् श्रीरामचन्द्रजीकी है । वह काव्य अपने पाठक समस्त कल्याणमयी सिद्धियोंको

हेतुभूतं महाफलम् ।

शृणुध्वं सुसमाहिताः ॥ २१ ॥

और मोक्ष - इन चारों पुरुषार्थोंका देनेवाला है । यह अपूर्व काव्य पुण्यमय फल प्रदान करनेकी शक्ति रखता है । आपलोग एकाग्रचित्त होकर इसे श्रवण करें ॥ २१ ॥

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ।

श्रुत्वैतदार्षं दिव्यं हि काव्यं शुद्धिमवाप्नुयात् ॥ २२ ॥

रामायणेन वर्तन्ते सुतरां ये जगद्धिताः ।

त एव कृतकृत्याश्च सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ॥ २३ ॥

महान् पातकों अथवा सम्पूर्ण उपपातकोंसे युक्त मनुष्य भी उस ऋषिप्रणीत दिव्य काव्यका श्रवण करनेसे शुद्धि ( अथवा सिद्धि ) प्राप्त कर लेता है । सम्पूर्ण जगत्के हित - साधनमें लगे रहनेवाले जो मनुष्य सदा रामायणके

पृष्ठ 37

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 37 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भगवान गीताप्रेस, गोरखपुर वाल्मीकिका शोक Valmiki aggrieved 75

पृष्ठ 38

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 38 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गोरखपुर Kausa of lap गीताप्रेस the in RIma IrI Brahm Suprem श्रीराम परब्रह्म गोदमें भगवान कौसल्याक माता

पृष्ठ 39

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 39 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ho... ViIvIm गोरखपुर , hails गीताप्रेस Janaka ... भगवान स्वागत विश्वामित जनकद्वार

पृष्ठ 40

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 40 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

bow गोरखपुर the , lifts भगवाप्रेस RIma IrI उठाना धनुष श्रीरामद्वार