शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 371–380
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 371–380
पृष्ठ 371
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३५ ]
वेधा विधाता धाता च स्रष्टा हर्ता चतुर्मुखः ।
कैलासशिखरावासी सर्वावासी सदागतिः ॥
हिरण्यगर्भो द्रुहिणो भूतपालोऽथ भूपतिः ।
सद्योगी योगविद्योगी वरदो ब्राह्मणप्रियः ॥
देवप्रियो देवनाथो देवज्ञो देवचिन्तकः । विषमाक्षो विशालाक्षो वृषदो वृषवर्धनः निर्ममो निरहङ्कारो निर्मोहो निरुपद्रवः दर्पहा दर्पदो दृप्तः सर्वर्तुपरिवर्तकः सहस्त्रजित सहस्त्रार्चिः स्निग्धप्रकृतिदक्षिणः भूतभव्यभवन्नाथः प्रभवो भूतिनाशनः कोटिरुद्रसंहिता ३५७ ८४२. वेधा विधाता धाता - ब्रह्मा, धाता ११० और विधाता नामक देवतास्वरूप, ८४३. स्रष्टा– | सृष्टिकर्ता, ८४४. हर्ता — संहारकारी, ८४५० चतुर्मुखः - चार मुखवाले ब्रह्मा, ८४६. कैलासशिखरावासी- कैलासके शिखरपर निवास करनेवाले, ८४७. सर्वावासी - सर्वव्यापी, ८४८. सदागतिः – निरन्तर गतिशील वायुदेवता ॥ ११० ॥
८४ ९. हिरण्यगर्भः – ब्रह्मा, ८५०. द्रुहिणः -१११ ब्रह्मा, ८५१. भूतपालः – प्राणियोंका पालन करनेवाले, ८५२. भूपतिः - पृथ्वीके स्वामी, ८५३. सद्योगी-श्रेष्ठ योगी, ८५४. योगविद्योगी – योगविद्याके ज्ञाता | योगी, ८५५. वरदः – वर देनेवाले, ८५६. ब्राह्मण-| प्रियः - ब्राह्मणोंके प्रेमी ॥१११ ॥
८५७. देवप्रियो देवनाथः - देवताओंके प्रिय ॥ ११२ तथा रक्षक, ८५८. देवज्ञः - देवतत्त्वके ज्ञाता, ८५ ९. देव - चिन्तकः – देवताओंका विचार करनेवाले, ८६०. विष - माक्षः – विषम नेत्रवाले, ८६१. विशालाक्षः- — बड़े - बड़े नेत्रवाले, ८६२. वृषदो वृषवर्धन: - धर्मका दान और वृद्धि करनेवाले ॥ ११२ ॥
। ८६३. निर्मम: - ममतारहित, ८६४. ॥ ११३ निरहङ्कारः – अहंकारशून्य, ८६५. निर्मोहः – मोहशून्य, ८६६. निरुप - द्रवः — उपद्रव या उत्पातसे दूर, ८६७. दर्पहा दर्पदः – दर्पका हनन और खण्डन करनेवाले, ८६८. दृप्तः – स्वाभिमानी, ८६ ९. सर्वर्तुपरिवर्तकः-समस्त ऋतुओंको बदलते रहनेवाले ॥ ११३ ॥
८७०. सहस्त्रजित् — सहस्रोंपर विजय पानेवाले, । ॥ ११४ ८७१. सहस्रार्चिः – सहस्रों किरणोंसे प्रकाशमान सूर्यरूप, ८७२. स्निग्धप्रकृतिदक्षिणः - स्नेहयुक्त स्वभाववाले तथा उदार, ८७३. भूतभव्यभवन्नाथः- -भूत, भविष्य और वर्तमानके स्वामी, ८७४. प्रभव: - — सबकी उत्पत्तिके कारण, ८७५. भूतिनाशनः– दुष्टोंके ऐश्वर्यका नाश करनेवाले ॥ ११४ ॥
८७६. अर्थः- परमपुरुषार्थरूप, ८७७. अनर्थः — प्रयोजनरहित, ८७८. महाकोशः -अनन्त धनराशिके स्वामी, ८७ ९. परकार्यैकपण्डितः-महाकोशः परकार्यैकपण्डितः । पराये कार्यको सिद्ध करनेकी कलाके एकमात्र विद्वान्, अर्थोऽनर्थो
पृष्ठ 372
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३५८ निष्कण्टकः कृतानन्दो निर्व्याजो व्याजमर्दनः सत्त्ववान्सात्त्विकः सत्यकीर्तिः स्नेहकृतागमः अकम्पितो गुणग्राही नैकात्मा नैककर्मकृत् सुप्रीतः सुमुखः सूक्ष्मः सुकरो दक्षिणानिलः । नन्दिस्कन्धधरो धुर्यः प्रकटः प्रीतिवर्धनः ।
अपराजितः सर्वसत्त्वो गोविन्दः सत्त्ववाहनः ।
अधृतः स्वधृतः सिद्धः पूतमूर्तिर्यशोधनः ॥
वाराहशृङ्गधृक्छृङ्गी बलवानेकनायकः । श्रुतिप्रकाशः श्रुतिमानेकबन्धुरनेककृत् श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३५ ॥ ११५ । ८८०. निष्कण्टकः – कण्टकरहित, | कृतानन्दः - नित्यसिद्ध आनन्दस्वरूप, ८८२. निर्व्याजो ८८१. | व्याजमर्दनः - स्वयं कपटरहित होकर दूसरेके कपटको नष्ट करनेवाले ॥ ११५ ॥
। ८८३. सत्त्ववान्– सत्त्वगुणसे युक्त, ८८४ ॥ ११६ सात्त्विकः - सत्त्वनिष्ठ, ८८५. सत्यकीर्तिः -सत्य-. | कीर्तिवाले, ८८६. स्नेहकृतागमः - जीवोंके प्रति स्नेहके | कारण विभिन्न आगमोंको प्रकाशमें लानेवाले ८८७ अकम्पितः – सुस्थिर, ८८८. गुणग्राही -, गुणोंका. | आदर करनेवाले, ८८ ९. नैकात्मा नैककर्मकृत् -अनेकरूप होकर अनेक प्रकारके कर्म करनेवाले ॥ ११६ ॥
८ ९ ०. सुप्रीतः — अत्यन्त प्रसन्न, ८ ९ १. ११७ सुमुखः – सुन्दर मुखवाले, ८ ९ २. सूक्ष्मः-स्थूलभावसे रहित, ८ ९ ३. सुकरः - – सुन्दर हाथवाले, ८ ९ ४. दक्षिणानिलः – मलयानिलके समान सुखद, ८ ९ ५. नन्दिस्कन्धधरः – नन्दीकी पीठपर सवार होनेवाले, ८ ९ ६. धुर्यः— उत्तरदायित्वका भार वहन करनेमें समर्थ, ८ ९ ७. प्रकटः- भक्तोंके सामने प्रकट होनेवाले अथवा ज्ञानियोंके सामने नित्य प्रकट, ८ ९ ८. प्रीतिवर्धनः- प्रेम बढ़ानेवाले ॥ ११७ ॥
८ ९९. अपराजितः – किसीसे परास्त न होनेवाले, ११८ १००. सर्वसत्त्वः - सम्पूर्ण सत्त्वगुणके आश्रय अथवा समस्त प्राणियोंकी उत्पत्तिके हेतु, ९ ०१. गोविन्दः– गोलोककी प्राप्ति करानेवाले, ९ ०२. सत्त्ववाहनः- -सत्त्वस्वरूप धर्ममय वृषभसे वाहनका काम लेनेवाले, ९ ०३. अधृतः — आधाररहित, ९ ०४. स्वधृतः -अपने - आपमें ही स्थित, ९ ०५. सिद्धः - नित्यसिद्ध, ९ ०६. पूतमूर्तिः– पवित्र शरीरवाले, ९ ०७. यशोधनः - सुयशके धनी ॥ ११८ ॥
९ ०८. वाराहशृङ्गधृक्छृङ्गी – वाराहको मारकर उसके दाढ़रूपी शृंगोंको धारण करनेके कारण श्रृंगी नामसे प्रसिद्ध, ९ ० ९. बलवान् – शक्तिशाली, ९ १०. एकनायकः– अद्वितीय नेता, ९ ११ श्रुतिप्रकाशः-वेदोंको प्रकाशित करनेवाले, ९ १२. श्रुतिमान् — वेदज्ञानसे सम्पन्न, ९ १३. एकबन्धुः - – सबके एकमात्र | सहायक, ९ १४. अनेक - कृत् - अनेक प्रकारके ॥ ११ ९ । पदार्थोंकी सृष्टि करनेवाले ॥ ११ ९ ॥
पृष्ठ 373
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३५ ]
श्रीवत्सलशिवारम्भः शान्तभद्रः समो यशः ।
भूशयो भूषणो भूतिर्भूतकृद् भूतभावनः ॥
अकम्पो भक्तिकायस्तु कालहा नीललोहितः ।
सत्यव्रतमहात्यागी नित्यशान्तिपरायणः ॥
परार्थवृत्तिर्वरदो विरक्तस्तु विशारदः ।
शुभदः शुभकर्ता च शुभनामा शुभः स्वयम् ॥
अनर्थितोऽगुणः साक्षी ह्यकर्ता कनकप्रभः ।
स्वभावभद्रो मध्यस्थः शत्रुघ्नो विघ्ननाशनः ॥
शिखण्डी कवची शूली जटी मुण्डी च कुण्डली ।
अमृत्युः सर्वदृक्सिंहस्तेजोराशिर्महामणिः ॥
कोटिरुद्रसंहिता ३५ ९ ९ १५. श्रीवत्सलशिवारम्भ: - श्रीवत्सधारी १२० विष्णुके लिये मंगलकारी, ९ १६. शान्तभद्रः - – शान्त एवं मंगलरूप, ९ १७. समः – सर्वत्र समभाव रखनेवाले, ९ १८. यशः - यशस्वरूप, ९ १ ९. भूशयः -पृथ्वीपर शयन करनेवाले, ९ २०. भूषणः - सबको विभूषित करनेवाले, ९ २१. भूतिः- - कल्याणस्वरूप, ९ २२. भृतकृत् — प्राणियोंकी सृष्टि करनेवाले, ९ २३. भूतभावनः - भूतोंके उत्पादक ॥१२० ॥
९ २४. अकम्पः — कम्पित न होनेवाले, ९ २५. १२१ भक्तिकायः - भक्तिस्वरूप, ९ २६. कालहा- -काल-नाशक, ९ २७. नीललोहितः - नील और | लोहितवर्णवाले, ९ २८. सत्यव्रतमहात्यागी-सत्यव्रतधारी एवं महान् त्यागी, ९ २ ९. नित्यशान्तिपरायणः - निरन्तर शान्त ॥ १२१ ॥
९ ३०. परार्थवृत्तिर्वरदः - – परोपकारव्रती एवं १२२ अभीष्ट वरदाता, ९ ३१. विरक्तः — वैराग्यवान्, ९ ३२. विशारदः - विज्ञानवान्, ९ ३३. शुभदः शुभकर्ता — शुभ देने और करनेवाले, ९ ३४. शुभनामा शुभः स्वयम् — स्वयं शुभस्वरूप होनेके कारण शुभ नामधारी ॥ १२२ ॥
९ ३५. अनर्थितः — याचनारहित, ९ ३६. १२३ अगुणः - निर्गुण, ९ ३७. साक्षी अकर्ता —– द्रष्टा एवं कर्तृत्व - रहित, ९ ३८. कनकप्रभः - सुवर्णके समान कान्ति - मान्, ९ ३ ९. स्वभावभद्रः –स्वभावतः | कल्याणकारी, ९ ४०. मध्य - स्थः - उदासीन, ९ ४१. | शत्रुघ्नः - शत्रुनाशक, ९ ४२. विघ्ननाशनः– विघ्नोंका निवारण करनेवाले ॥ १२३ ॥
९ ४३. शिखण्डी कवची शूली - मोरपंख, कवच १२४ और त्रिशूल धारण करनेवाले, ९ ४४. जटी मुण्डी च कुण्डली – जटा, मुण्डमाला और कवच धारण करनेवाले, ९ ४५. अमृत्युः— मृत्युरहित, ९ ४६. सर्वदृक्सिंहः- -सर्वज्ञोंमें श्रेष्ठ, ९ ४७. तेजोराशिर्महामणिः - तेज: पुंज महामणि कौस्तुभादिरूप ॥ १२४ ॥
९ ४८. असंख्येयोऽप्रमेयात्मा – असंख्य नाम, रूप और गुणोंसे युक्त होनेके कारण किसीके द्वारा मापे न जा सकनेवाले, ९ ४ ९. वीर्यवान् असंख्येयोऽप्रमेयात्मा वीर्यवान् वीर्यकोविदः । वीर्यकोविदः - पराक्रमी एवं पराक्रमके ज्ञाता,
पृष्ठ 374
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६० वेद्यश्चैव वियोगात्मा परावरमुनीश्वरः
अनुत्तमो दुराधर्षो मधुरप्रियदर्शनः ।
सुरेशः शरणं सर्वः शब्दब्रह्म सतां गतिः ॥
कालपक्षः कालकालः कङ्कणीकृतवासुकिः ।
महेष्वासो महीभर्ता निष्कलङ्को विशृङ्खलः ॥
घुमणिस्तरणिर्धन्यः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ।
विश्वतः संवृतः स्तुत्यो व्यूढोरस्को महाभुजः ॥
सर्वयोनिर्निरातङ्को नरनारायणप्रियः ।
निर्लेपो निष्प्रपञ्चात्मा निर्व्यङ्गो व्यङ्गनाशनः ॥
स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोता व्यासमूर्तिर्निरङ्कुशः । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३५ ॥ १२५ ९ ५०. वेद्यः - जाननेयोग्य, ९ ५१. वियोगात्मा-| दीर्घकालतक सतीके वियोगमें अथवा विशिष्ट योगकी साधनामें संलग्न हुए मनवाले, | परावरमुनीश्वरः - भूत और भविष्यके ज्ञाता मुनीश्वर- ९ ५२. रूप ॥ १२५ ॥
९ ५३. अनुत्तमो दुराधर्षः - सर्वोत्तम एवं दुर्जय १२६ ९ ५४. मधुरप्रियदर्शनः - — जिनका दर्शन मनोहर एवं, प्रिय लगता है, ऐसे, ९ ५५. सुरेश: - देवताओंके ईश्वर, ९ ५६. शरणम् — आश्रयदाता, ९ ५७. सर्वः— सर्वस्वरूप, ९ ५८. शब्दब्रह्म सतां गतिः - प्रणवरूप तथा सत्पुरुषोंके आश्रय ॥ १२६ ॥
९ ५ ९. कालपक्षः — काल जिनका सहायक १२७ है, ऐसे, ९ ६०. कालकालः - कालके भी काल, ९ ६१. कङ्कणीकृतवासुकिः - वासुकि नागको अपने हाथमें कंगनके समान धारण करनेवाले, ९ ६२. महेष्वासः – महाधनुर्धर, ९ ६३. महीभर्ता — पृथ्वीपालक, ९ ६४. निष्कलङ्कः – कलंकशून्य, ९ ६५. विशृङ्खलः — बन्धनरहित ॥ १२७ ॥
९ ६६. द्युमणिस्तरणिः – आकाशमें मणिके १२८ समान प्रकाशमान तथा भक्तोंको भवसागरसे तारनेके लिये नौकारूप सूर्य, ९ ६७. धन्यः– कृतकृत्य, ९ ६८. सिद्धिदः सिद्धिसाधनः - सिद्धिदाता और सिद्धिके साधक, ९ ६ ९. विश्वतः संवृतः —सब ओरसे मायाद्वारा आवृत, ९ ७०. स्तुत्यः - स्तुतिके योग्य, ९ ७१. व्यूढोरस्कः - चौड़ी छातीवाले, ९ ७२. महाभुजः — बड़ी बाँहवाले ॥ १२८ ॥
९ ७३. सर्वयोनिः – सबकी उत्पत्तिके स्थान, १२ ९ ७४. निरातङ्कः – निर्भय, ९ ७५. नरनारायणप्रियः- — ९ नर - नारायणके प्रेमी अथवा प्रियतम, ९ ७६. निर्लेपो निष्प्रपञ्चात्मा— दोषसम्पर्कसे रहित तथा जगत्प्रपंचसे अतीत स्वरूपवाले, ९ ७७. निर्व्यङ्गः – विशिष्ट अंगवाले प्राणियोंके प्राकट्यमें हेतु, ९ ७८. व्यङ्गनाशन: -यज्ञादि कर्मोंमें होनेवाले अंग - वैगुण्यका नाश करनेवाले ॥ १२ ९ ॥ ९ ७ ९. स्तव्यः — स्तुतिके योग्य, ९ ८०. स्तव - प्रियः – स्तुतिके प्रेमी, ९ ८१. स्तोता - स्तुति करनेवाले, ९ ८२. व्यासमूर्तिः – व्यासस्वरूप, ९ ८३. निरङ्कुशः – अंकुशरहित स्वतन्त्र,
पृष्ठ 375
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३६ ] निरवद्यमयोपायो विद्याराशी रसप्रियः ॥
प्रशान्तबुद्धिरक्षुण्णः सङ्ग्रही नित्यसुन्दरः ।
वैयाघ्रधुर्यो धात्रीशः शाकल्यः शर्वरीपतिः ॥
परमार्थगुरुर्दत्तः सूरिराश्रितवत्सलः ।
सोमो रसज्ञो रसदः सर्वसत्त्वावलम्बनः ॥
एवं नाम्नां सहस्रेण तुष्टाव हि हरं हरिः ।
प्रार्थयामास शम्भुं वै पूजयामास पङ्कजैः ॥
ततः स कौतुकी शम्भुश्चकार चरितं द्विजाः ।
महद्भुतं सुखकरं तदेव शृणुतादरात् ॥
कोटिरुद्रसंहिता ३६१ १३० ९ ८४. निरवद्यमयोपायः – मोक्ष प्राप्तिके निर्दोष उपायरूप, ९ ८५. विद्याराशिः - विद्याओंके सागर, ९ ८६. रसप्रियः – ब्रह्मानन्दरसके प्रेमी ॥ १३० ॥
९ ८७. प्रशान्तबुद्धिः - शान्त बुद्धिवाले, ९ ८८. १३१ अक्षुण्णः - क्षोभ या नाशसे रहित, ९ ८ ९. संग्रही-भक्तोंका संग्रह करनेवाले, ९९ ०. नित्यसुन्दरः— सतत मनोहर, ९९९. वैयाघ्रधुर्यः - व्याघ्रचर्मधारी, ९९ २. धात्रीशः — ब्रह्माजीके स्वामी, ९९ ३. शाकल्यः. 1 - शाकल्य ऋषिरूप, ९९ ४. शर्वरीपतिः-रात्रिके स्वामी चन्द्रमारूप ॥ १३१ ॥
९ ५५. परमार्थगुरुर्दत्तः सूरिः - परमार्थ - तत्त्वका १३२ उपदेश देनेवाले ज्ञानी गुरु दत्तात्रेयरूप, ९९ ६. आश्रित-वत्सलः– शरणागतोंपर दया करनेवाले, ९९ ७. सोम: - - उमासहित, ९९ ८. रसज्ञः - भक्तिरसके ज्ञाता, ९९९. रसदः — प्रेमरस प्रदान करनेवाले, १०००. सर्वसत्त्वाव - लम्बनः - – समस्त प्राणियोंको सहारा देनेवाले ॥ १३२ ॥
इस प्रकार विष्णुजीने सहस्र नामोंसे शिवजीकी १३३ स्तुति और प्रार्थना की तथा हजार कमलोंसे उनकी पूजा की ॥१३३ ॥
हे द्विजो! उसके बाद लीला करनेवाले उन शिवजीने जो अत्यन्त अद्भुत तथा सुखदायक चरित्र १३४ । किया, उसे आदरसे सुनिये ॥१३४ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां शिवसहस्रनामवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितामें शिवसहस्रनामवर्णन नामक पैंतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३५ ॥
अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः शिवसहस्रनामस्तोत्रकी फल- श्रुति सूतजी बोले- विष्णुजीके द्वारा किये गये सूत उवाच श्रुत्वा विष्णुकृतं दिव्यं परनामविभूषितम् । अपने उत्कृष्ट सहस्रनामस्तवनको सुनकर शिवजी सहस्त्रनाम स्वस्तोत्रं प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः ॥ १ प्रसन्न हो गये । उस समय जगत् के स्वामी महेश्वरने परीक्षार्थं हरेरीशः कमलेषु महेश्वरः । विष्णुकी परीक्षाके लिये उन कमलोंमेंसे एक कमलको गोपयामास कमलं तदैकं भुवनेश्वरः ॥ २ छिपा लिया ॥ १-२ ॥ पंकजेषु तदा तेषु सहस्त्रेषु बभूव च । तब शिवपूजनमें उन सहस्रकमलोंमेंसे एक कमलके न्यूनमेकं तदा विष्णुर्विह्वलः शिवपूजने ॥ ३ कम हो जानेपर भगवान् विष्णु व्याकुल हो उठे और
पृष्ठ 376
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३६
हृदा विचारितं तेन कुतो वै कमलं गतम् ।
यातं यातु सुखेनैव मन्नेत्रं कमलं न किम् ॥
ज्ञात्वेति नेत्रमुद्धृत्य सर्वसत्त्वावलम्बनात् ।
पूजयामास भावेन स्तवयामास तेन च ॥
ततस्तुतमथो दृष्ट्वा तथाभूतं हरो हरिम् ।
मा मेति व्याहरन्नेव प्रादुरासीज्जगद्गुरुः ॥
तस्मादवतताराशु मण्डलात्पार्थिवस्य च ।
प्रतिष्ठितस्य हरिणा स्वलिङ्गस्य महेश्वरः ॥
यथोक्तरूपिणं शम्भुं तेजोराशिसमुत्थितम् ।
नमस्कृत्य पुरः स्थित्वा स तुष्टाव विशेषतः ॥
तदा प्राह महादेवः प्रसन्नः प्रहसन्निव ।
सम्प्रेक्ष्य कृपया विष्णुं कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ॥
शङ्कर उवाच ज्ञातं मयेदं सकलं तव चित्तेप्सितं हरे । | वे अपने मनमें विचार करने लगे कि एक कमल कहा ४ चला गया! यदि वह चला गया तो जाने दो, क्या मेरा नेत्र कमलके समान नहीं है? ॥३-४ ॥ इस प्रकार विचारकर सत्त्वगुणका सहारा लेकर ५ [ पूर्ण धैर्यके साथ ] उन्होंने अपना एक नेत्र निकालकर भक्तिपूर्वक शिवजीका पूजन किया तथा उसी स्तोत्रसे उनकी स्तुति की ॥५ ॥
उसके बाद स्तुति करते हुए विष्णुको अपना ६ नेत्रकमल निकालते देखकर जगद्गुरु महादेव ‘ ऐसा मत करो - मत करो ' – इस प्रकार कहते हुए स्वयं प्रकट हो गये । इस प्रकार वे महेश्वर विष्णुके द्वारा ७ प्रतिष्ठित किये गये अपने पार्थिव लिंगके मण्डलसे शीघ्र ही अवतरित हो गये ॥ ६-७ ॥ शास्त्रवर्णित रूप धारण किये तेजोराशिसे युक्त ८ साक्षात् प्रकट हुए शिवको प्रणाम करके उनके सामने स्थित होकर वे विष्णु विशेषरूपसे स्तुति करने लगे । तब प्रसन्न हुए महादेवने अपने आगे हाथ जोड़कर ९ खड़े विष्णुकी ओर कृपापूर्वक देखकर हँसते हुए हु कहा— ॥ ८ - ९ ॥ शंकर बोले- हे हरे! देवकार्यमें तत्पर मनवाले आपके मनोभिलषित इस सम्पूर्ण देवकार्यको मैंने देवकार्यं विशेषेण देवकार्यरतात्मनः ॥ १० भलीभाँति जान लिया ॥ १० ॥
देवकार्यस्य सिद्ध्यर्थं दैत्यनाशाय चाश्रमम् । अतः मैं देवताओंकी कार्यसिद्धिके लिये तथा सुदर्शनाख्यं चक्रं च ददामि तव शोभनम् ॥ ११ बिना परिश्रम दैत्योंके विनाशके लिये आपको यह यद्रूपं भवता दृष्टं सर्वलोकसुखावहम् सुदर्शन नामक उत्तम चक्र देता हूँ ॥११ ॥
। हे देवेश! आपने सम्पूर्ण लोकों को सुख देनेवाले हिताय तव देवेश धृतं भावय तद्ध्रुवम् ॥ १२ मेरे जिस रूपको देखा है, उसे मैंने आपके हितके
रणाजिरे स्मृतं तद्वै देवानां दुःखनाशनम् ।
इदं चक्रमिदं रूपमिदं नामसहस्रकम् ॥ १३
ये शृण्वन्ति सदा भक्त्या सिद्धिः स्यादनपायिनी ।
कामानां सकलानां च प्रसादान्मम सुव्रत ॥ १४
सूत उवाच
एवमुक्त्वा ददौ चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम् ।
सुदर्शनं स्वपादोत्थं सर्वशत्रुविनाशनम् ॥ १५
लिये धारण किया है, ऐसा आप निश्चित रूपसे जानिये । युद्धस्थलमें मेरे इस चक्रका, मेरे इस रूपका तथा सहस्रनामका स्मरण करनेपर देवताओंके दुःखका विनाश होगा; हे सुव्रत! जो लोग मेरे इस सहस्रनामस्तोत्रको सदा भक्तिपूर्वक सुनते हैं, उन्हें मेरी कृपासे सम्पूर्ण कामनाओंकी अविनाशिनी सिद्धि प्राप्त होती है ॥ १२-१४ ॥ सूतजी बोले- ऐसा कहकर शिवजीने करोड़ों सूर्योंके समान प्रभावाला, अपने चरणोंसे उत्पन्न तथा शत्रुओंका नाश करनेवाला वह सुदर्शनचक्र विष्णुको
पृष्ठ 377
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३६ ] कोटिरुद्रसंहिता ३६३
विष्णुश्चापि सुसंस्कृत्य जग्राहोदङ्मुखस्तदा ।
नमस्कृत्य महादेवं विष्णुर्वचनमब्रवीत् ॥ १६
विष्णुरुवाच
शृणु देव मया ध्येयं पठनीयं च किं प्रभो ।
दुःखानां नाशनार्थं हि वद त्वं लोकशंकर ॥ १७
सूत उवाच
इति पृष्टस्तदा तेन सन्तुष्टस्तु शिवोऽब्रवीत् ।
प्रसन्नमानसो भूत्वा विष्णुं देवसहायकम् ॥ १८
शिव उवाच
रूपं ध्येयं हरे मे हि सर्वानर्थप्रशान्तये ।
अनेकदुःखनाशार्थं पठ नामसहस्रकम् ॥१ ९
धार्यं चक्रं सदा मे हि सर्वाभीष्टस्य सिद्धये ।
त्वया विष्णो प्रयत्नेन सर्वचक्रवरं त्विदम् ॥ २०
अन्ये च ये पठिष्यन्ति पाठयिष्यन्ति नित्यशः ।
तेषां दुःखं न स्वप्नेऽपि जायते नात्र संशयः ॥ २१
राज्ञां च संकटे प्राप्ते शतावृत्तिं चरेद्यदा ।
साङ्गं च विधिसंयुक्तं कल्याणं लभते नरः ॥ २२
रोगनाशकरं ह्येतद्विद्यावित्तदमुत्तमम् ।
सर्वकामप्रदं पुण्यं शिवभक्तिप्रदं सदा ॥ २३
यदुद्दिश्य फलं श्रेष्ठं पठिष्यन्ति नरास्त्विह ।
लप्स्यन्ते नात्र संदेहः फलं तत्सत्यमुत्तमम् ॥ २४
यश्च प्रातः समुत्थाय पूजां कृत्वा मदीयिकाम् ।
पठते मत्समक्षं वै नित्यं सिद्धिर्न दूरतः ॥ २५
ऐहिकीं सिद्धिमाप्नोति निखिलां सर्वकामिकाम् ।
अन्ते सायुज्यमुक्तिं वै प्राप्नोत्यत्र न संशयः ॥ २६
दे दिया । उस समय विष्णुने भी उत्तराभिमुख होकर अपनेको भलीभाँति संस्कार सम्पन्न करके उस चक्रको ग्रहण किया और पुनः महादेवको नमस्कारकर विष्णुने यह वचन कहा— ॥ १५-१६ ॥ विष्णुजी बोले- हे देव! हे प्रभो! हे लोकोंका कल्याण करनेवाले! आप सुनें, मुझे दुःखोंके नाशके लिये किसका ध्यान और किसका पाठ करना चाहिये, मुझे यह बताइये? ॥ १७ ॥
सूतजी बोले- उनके द्वारा इस प्रकार पूछे जानेपर सन्तुष्ट हुए वे शिवजी प्रसन्नचित्त होकर देवताओंके सहायक विष्णुसे कहने लगे —॥१८ ॥
शिवजी बोले – हे हरे! सम्पूर्ण उपद्रवोंकी शान्तिके लिये आपको मेरे इस रूपका ध्यान करना चाहिये और अनेक दुःखोंके नाशके लिये इस सहस्रनामका पाठ करना चाहिये ॥ १ ९ ॥ हे विष्णो! आप समस्त अभीष्टोंकी सिद्धिके लिये सभी चक्रोंमें श्रेष्ठ मेरे इस चक्र सुदर्शनको प्रयत्नपूर्वक सर्वदा धारण कीजिये ॥ २० ॥
अन्य जो लोग नित्य इस शिवसहस्रनामस्तोत्रका पाठ करेंगे अथवा इसका पाठ करायेंगे, उन्हें स्वप्नमें भी दुःख नहीं होगा, इसमें सन्देह नहीं है ॥ २१ ॥
राजाओंके द्वारा संकट प्राप्त होनेपर यदि मनुष्य सांगोपांग विधिपूर्वक इस सहस्रनामकी सौ आवृत्ति करे, तो वह कल्याणको प्राप्त करता है ॥ २२ ॥
यह उत्तम सहस्रनामस्तोत्र रोगोंका नाश करनेवाला, विद्या तथा वित्त प्रदान करनेवाला, सम्पूर्ण अभिलाषाओंको पूर्ण करनेवाला, सदा शिवभक्ति देनेवाला तथा पुण्यप्रद है । जो मनुष्य जिस श्रेष्ठ फलको उद्देश्य करके इसका पाठ करेंगे, वे उस फलको प्राप्त करेंगे, यह ध्रुव सत्य है, इसमें सन्देह नहीं है॥२३-२४ ॥ जो प्रात: काल उठकर नित्य मेरी पूजा करनेके उपरान्त मेरे सम्मुख इसका पाठ करता है, सिद्धि उससे दूर नहीं रहती । वह इस लोकमें समस्त मनोरथोंको पूर्ण करनेवाली सम्पूर्ण सिद्धि प्राप्त करता है और अन्तमें सायुज्य मुक्ति प्राप्त करता है, इसमें । संशय नहीं है॥२५-२६ ॥
पृष्ठ 378
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३६ सूत उवाच सूतजी बोले- इतना कहकर प्रसन्न चित्तवाले एवमुक्त्वा तदा विष्णुं शङ्करः प्रीतमानसः । | कल्याणकारी शिवजीने अपने दोनों हाथोंसे विष्णुका उपस्पृश्य कराभ्यां तमुवाच गिरिशः पुनः ॥ २७ स्पर्श करके पुनः उनसे कहा—– ॥ २७ ॥
शिव उवाच
वरदोऽस्मि सुरश्रेष्ठ वरान्वृणु यथेप्सितान् ।
भक्त्या वशीकृतो नूनं स्तवेनानेन सुव्रत ॥ २८
सूत उवाच
इत्युक्तो देवदेवेन देवदेवं प्रणम्य तम् ।
सुप्रसन्नतरो विष्णुः साञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ९
विष्णुरुवाच
यथेदानीं कृपा नाथ क्रियते चान्यतः परा ।
कार्या चैव विशेषेण कृपालुत्वात्त्वया प्रभो ॥ ३०
त्वयि भक्तिर्महादेव प्रसीद वरमुत्तमम् ।
नान्यमिच्छामि भक्तानामार्त्तयो नैव यत्प्रभो ॥ ३१
सूत उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दयावान्सुतरां भवः ।
पस्पर्श च तदङ्गं वै प्राह शीतांशुशेखरः ॥ ३२
शिव उवाच
मयि भक्तिः सदा ते तु हरे स्यादनपायिनी ।
सदा वन्द्यश्च पूज्यश्च लोके भव सुरैरपि ॥ ३३
विश्वम्भरेति ते नाम सर्वपापहरं परम् ।
भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादात्सुरोत्तम ॥ ३४
सूत उवाच
इत्युक्त्वान्तर्दधे रुद्रः सर्वदेवेश्वरः प्रभुः ।
पश्यतस्तस्य विष्णोस्तु तत्रैव च मुनीश्वराः ॥ ३५
जनार्दनोऽपि भगवान् वचनाच्छङ्करस्य च ।
प्राप्य चक्रं शुभं तद्वै जहर्षाति स्वचेतसि ॥ ३६
कृत्वा ध्यानं च तच्छम्भोः स्तोत्रमेतन्निरन्तरम् । ।
पपाठाध्यापयामास भक्तेभ्यस्तदुपादिशत् ॥ ३७ ।
शिवजी बोले- हे सुरश्रेष्ठ! मैं वर देना । चाहता हूँ । अतः आप यथेष्ट वरोंको माँगिये । हे सुव्रत! आपने अपनी भक्तिसे तथा इस स्तोत्रसे मुझे निश्चित रूपसे वशमें कर लिया है ॥ २८ ॥
सूतजी बोले — देवाधिदेवके इस प्रकार कहनेपर विष्णुने उनको नमस्कार करके अत्यन्त प्रसन्न हो हाथ जोड़कर यह वचन कहा- ॥२ ९ ॥ विष्णुजी बोले- हे नाथ! हे प्रभो! जिस प्रकार आपने मेरे ऊपर इस समय महती कृपा की है, कृपालु होनेके कारण इसी प्रकारकी कृपा विशेषरूपसे आगे भी करते रहें ॥ ३० ॥
हे महादेव! आपमें सदा मेरी भक्ति बनी रहे, मैं यही उत्तम वरदान चाहता हूँ । हे प्रभो! आप मुझपर प्रसन्न रहें और कभी भी आपके भक्तोंको कोई दुःख न हो, मैं अन्य और कुछ नहीं चाहता हूँ ॥ ३१ ॥
सूतजी बोले- उनका यह वचन सुनकर अत्यन्त दयालु चन्द्रशेखर शिवजीने उन विष्णुके शरीरका स्पर्श किया और कहा- ॥ ३२ ॥
शिवजी बोले- हे विष्णो! आपकी अविनाशिनी भक्ति मुझमें सदा रहेगी और आप लोकमें देवताओंसे भी वन्दनीय एवं पूज्य रहेंगे । हे देवश्रेष्ठ! मेरी कृपासे तुम्हारा नाम विश्वम्भर होगा, जो सभी पापोंको दूर करनेवाला होगा, इसमें संशय नहीं है ॥ ३३-३४ ॥ सूतजी बोले- हे मुनीश्वरो! ऐसा कहकर सभी देवताओंके स्वामी प्रभु रुद्र उन विष्णुके देखते-देखते अन्तर्धान हो गये ॥३५ ॥
भगवान् विष्णु भी शंकरके कथनानुसार उस उत्तम चक्रको प्राप्तकर अपने मनमें बहुत प्रसन्न हुए । वे शिवका ध्यान करके निरन्तर इस स्तोत्रका पाठ करते रहे तथा भक्तोंको पढ़ाते रहे और उसीका उपदेश भी करते रहे ॥ ३६-३७ ॥
पृष्ठ 379
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३७ ] कोटिरुद्रसंहिता ३६५ इति पृष्टं मयाख्यातं शृण्वतां पापहारकम् । हे मुनिश्रेष्ठो! आपलोगोंने जो पूछा था, उसे मैंने अतः परं च किं श्रेष्ठाः प्रष्टुमिच्छथ कह दिया, यह सुननेवालोंका पाप नष्ट करनेवाला है, वै पुनः ॥ ३८ । इसके बाद आपलोग और क्या पूछना चाहते हैं? ॥ ३८ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां शिवसहस्रनामस्तोत्रफलवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितामें शिवसहस्त्रनामस्तोत्रफलवर्णन ॥ ३६ ॥
नामक छत्तीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३६ ॥
अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः शिवकी पूजा करनेवाले विविध ऋषय ऊचुः
सूत सूत महाभाग ज्ञानवानसि सुव्रत ।
पुनरेव शिवस्यैव चरितं ब्रूहि विस्तरात् ॥
पुरातनाश्च राजान ऋषयो देवतास्तथा ।
आराधनं च तस्यैव चक्रुर्देववरस्य हि ॥
सूत उवाच
साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठाः श्रूयतां कथयामि वः ।
चरित्रं शांकरं रम्यं शृण्वतां भुक्तिमुक्तिदम् ॥
एतदेव पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा नारदं मुनिसत्तमम् ॥
ब्रह्मोवाच
शृणु नारद सुप्रीत्या शांकरं चरितं वरम् ।
प्रवक्ष्यामि भवत्स्नेहान्महापातकनाशनम् ॥
रमया सहितो विष्णुः शिवपूजां चकार ह ।
कृपया परमेशस्य सर्वान्कामानवाप हि ॥
अहं पितामहश्चापि शिवपूजनकारकः ।
तस्यैव कृपया तात विश्वसृष्टिकरः सदा ॥
शिवपूजाकरा नित्यं मत्पुत्राः परमर्षयः ।
अन्ये च ऋषयो ये ते शिवपूजनकारकाः ॥
नारद त्वं विशेषेण शिवपूजनकारकः ।
सप्तर्षयो वसिष्ठाद्याः शिवपूजनकारकाः ॥
अरुंधती महासाध्वी लोपामुद्रा तथैव च ।
अहल्या गौतमस्त्री च शिवपूजनकारिकाः ॥
देवताओं, ऋषियों एवं राजाओंका वर्णन ऋषिगण बोले- हे महाभाग सूत! हे सुव्रत! आप ज्ञानी हैं, आप शिवजीके चरित्रका ही विस्तारपूर्वक १ पुनः वर्णन करें । पुरातन ऋषियों, देवताओं एवं राजाओंने उन देवाधिदेव शिवकी ही आराधना की २ है॥१-२ ॥ सूतजी बोले- हे श्रेष्ठ ऋषियो! आपलोगोंने उत्तम बात पूछी है, आपलोग सुनें । अब मैं शंकरके ३ मनोहर चरित्रका वर्णन आपलोगोंसे करता हूँ, जो सुननेवालोंको भोग तथा मोक्ष प्रदान करता है ॥ ३ ॥
पूर्वकालमें नारदने यही बात ब्रह्माजीसे पूछी थी, ४ तब उन्होंने प्रसन्नचित्त होकर मुनिश्रेष्ठ नारदसे कहा था - ॥ ४ ॥
ब्रह्माजी बोले- हे नारद! आप प्रेमसे सुनिये, मैं आपके स्नेहके कारण महापापोंका नाश करनेवाले ५ शिवके श्रेष्ठ चरित्रका वर्णन करूँगा । लक्ष्मीसहित विष्णुने शिवजीकी पूजा की और परमेश्वरकी कृपासे ६ उन्होंने समस्त मनोरथोंको प्राप्त किया ॥५-६ ॥ हे तात! मैं ब्रह्मा भी शिवकी पूजा करता हूँ और ७ उन्हींकी कृपासे सदा विश्वकी सृष्टि करता हूँ ॥७ ॥
मेरे पुत्र परमर्षिगण भी नित्य शिवपूजन करते हैं ८ एवं अन्य जो ऋषि हैं, वे भी शिवजीकी पूजा करते हैं । हे नारद! आप तो विशेष रूपसे शिवकी पूजा करते हैं, वसिष्ठादि सातों ऋषि भी शिवकी पूजा ९ करते हैं ॥ ८ - ९ ॥ महापतिव्रता अरुन्धती, लोपामुद्रा तथा गौतमस्त्री १० अहल्या भी शिवकी पूजा करनेवाली हैं ॥१० ॥
पृष्ठ 380
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३७ दुर्वासाः कौशिकः शक्तिर्दधीचो गौतमस्तथा कणादो भार्गवो जीवो वैशम्पायन एव च ॥ ११
एते च मुनयः सर्वे शिवपूजाकरा मताः ।
तथा पराशरो व्यास: शिवपूजारतः सदा ॥ १२
उपमन्युर्महाभक्तः शिवस्य परमात्मनः ।
याज्ञवल्क्यो महाशैवो जैमिनिर्गर्ग एव च ॥ १३
शुकश्च शौनकाद्याश्च शङ्करस्य प्रपूजकाः ।
अन्येऽपि बहवः सन्ति मुनयो मुनिसत्तमाः ॥ १४
अदितिर्देवमाता च नित्यं प्रीत्या चकार ह ।
पार्थिवीं शैवपूजां वै सवधूः प्रेमतत्परा ॥ १५
शक्रादयो लोकपाला वसवश्च सुरास्तथा ।
महाराजिकदेवाश्च साध्याश्च शिवपूजकाः ॥ १६
गन्धर्वाः किन्नराद्याश्चोपसुराः शिवपूजकाः ।
तथासुरा महात्मानः शिवपूजाकरा मताः ॥ १७
हिरण्यकशिपुर्दैत्यः सानुजः ससुतो मुने ।
शिवपूजाकरो नित्यं विरोचनबली तथा ॥ १८
महाशैवः स्मृतो बाणो हिरण्याक्षसुतास्तथा ।
वृषपर्वा दनुस्तात दानवाः शिवपूजकाः ॥ १ ९
शेषश्च वासुकिश्चैव तक्षकश्च तथाऽपरे ।
शिवभक्ता महानागा गरुडाद्याश्च पक्षिणः ॥ २०
सूर्यचन्द्रावुभौ देवौ पृथ्व्यां वंशप्रवर्तकौ ।
शिवसेवारतौ नित्यं सवश्यौ तौ मुनीश्वर ॥ २१
मनवश्च तथा चक्रुः स्वायंभुवपुरःसराः ।
शिवपूजां विशेषेण शिववेषधरा मुने ॥ २२
प्रियव्रतश्च तत्पुत्रास्तथा चोत्तानपात्सुतः ।
तद्वंशाश्चैव राजानः शिवपूजनकारकाः ॥ २३
ध्रुवश्च ऋषभश्चैव भरतो नवयोगिनः ।
तद्भ्रातरः परे चापि शिवपूजनकारकाः ॥ २४
वैवस्वतसुतास्तार्क्ष्य दुर्वासा, कौशिक, शक्ति, दधीच, गौतम कणाद, भार्गव, बृहस्पति, वैशम्पायन - ये सभी, । शिवजीकी पूजा करनेवाले कहे गये हैं । पराशर मुनि तथा व्यास भी सर्वदा शिवकी ही पूजामें लगे रहनी हैं ॥ ११-१२ ॥
उपमन्यु तो परमात्मा शिवके महाभक्त हैं ।
याज्ञवल्क्य, जैमिनि एवं गर्ग भी महाशैव हैं ॥ १३ ॥
शुक, शौनक आदि ऋषि शिवकी भलीभाँति पूजा करनेवाले हैं । इसी प्रकार अन्य भी बहुत - से मुनि तथा मुनिश्रेष्ठ हैं ॥ १४ ॥
देवमाता अदिति अपनी पुत्रवधुओंके साथ प्रेमसे तत्पर हो प्रीतिपूर्वक नित्य पार्थिव शिवपूजन करती रहती हैं ॥१५ ॥
इन्द्र आदि लोकपाल, अष्टवसुगण, देवता, महाराजिक देवता तथा साध्यगण भी शिवका पूजन करते रहते हैं । गन्धर्व, किन्नर आदि उपदेवता शिवपूजक हैं एवं महात्मा असुरगण भी शिवके उपासक माने गये हैं ॥ १६-१७ ॥ हे मुने! अपने छोटे भाई एवं पुत्रसहित हिरण्यकशिपु तथा विरोचन एवं बलि भी नित्य शिवपूजन करते थे । हे तात! बलिपुत्र बाण महाशैव कहा ही गया है तथा हिरण्याक्षपुत्र [ अन्धक ], दनुपुत्र वृषपर्वा आदि दानव भी शिवपूजक थे ॥ १८-१९ ॥ शेष, वासुकि, तक्षक एवं अन्य महानाग तथा गरुड़ आदि पक्षी भी शिवभक्त हुए हैं ॥ २० ॥
हे मुनीश्वर! इस पृथ्वीपर वंशको चलानेवाले सूर्य एवं चन्द्र- वे दोनों भी अपने - अपने वंशजोंके सहित नित्य शिवपूजामें निरत रहते हैं ॥ २१ ॥
हे मुने! स्वायम्भुव आदि मनु भी शैव वेष धारणकर विशेष रूपसे शिवपूजन करते थे ॥ २२ ॥
प्रियव्रत, उनके पुत्र, उत्तानपादके पुत्र एवं उनके वंशमें उत्पन्न हुए सभी राजा शिवपूजन करनेवाले थे । ध्रुव, ऋषभ, भरत, नवयोगीश्वर एवं उनके अन्य भाई भी शिवपूजन करनेवाले थे ॥ २३-२४ ॥ वैवस्वत मनु, उनके पुत्र इक्ष्वाकु आदि राजागण इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः । तथा तार्क्ष्य शिवपूजामें अपने चित्तको समर्पितकर शिवपूजारतात्मानः सर्वदा सुखभोगिनः ॥ २५ | निरन्तर सुखका भोग करनेवाले हुए हैं ॥ २५ ॥