शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 391–400
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 391–400
पृष्ठ 391
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३ ९ ] कोटिरुद्रसंहिता ३७७
तत्रोमासहितां शंभुमूर्ति निर्माय हाटकीम् ।
पलेन वा तदर्धेन यथाशक्त्याथवा व्रती ॥
निधाय वामभागे तु शिवामूर्तिमतन्द्रितः ।
मदीयां दक्षिणे भागे कृत्वा रात्रौ प्रपूजयेत् ॥
आचार्यं वरयेत्तत्र चर्त्विग्भिः सहितं शुचिम् ।
अनुज्ञातश्च तैर्भक्त्या शिवपूजां समाचरेत् ॥
रात्रौ जागरणं कुर्यात्पूजां यामोद्भवां चरन् ।
रात्रिमाक्रमयेत्सर्वं गीतनृत्यादिना व्रती ॥
एवं सम्पूज्य विधिवत्संतोष्य प्रातरेव च ।
पुनः पूजां ततः कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि ॥
यथाशक्ति विधानं च प्राजापत्यं समाचरेत् ।
ब्राह्मणान्भोजयेत्प्रीत्या दद्याद्दानानि भक्तितः ॥
ऋत्विजश्च सपत्नीकान्वस्त्रालङ्कारभूषणैः ॥
अलङ्कृत्य विधानेन दद्याद्दानं पृथक्पृथक् ॥
गां सवत्सां विधानेन यथोपस्करसंयुताम् ।
उक्त्वाचार्याय वै दद्याच्छिवो मे प्रीयतामिति ॥
ततः सकुम्भां तन्मूर्तिं सवस्त्रां वृषभे स्थिताम् ।
सर्वालंकारसहितामाचार्याय निवेदयेत् ॥
ततः संप्रार्थयेद्देवं महेशानं महाप्रभुम् ।
कृताञ्जलिर्नतस्कन्धः सुप्रीत्या गद्गदाक्षरः ॥
देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
व्रतेनानेन देवेश कृपां कुरु ममोपरि ॥
मया भक्त्यनुसारेण व्रतमेतत्कृतं शिव ।
न्यूनं सम्पूर्णतां यातु प्रसादात्तव शङ्कर ॥
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया ।
कृतं तदस्तु कृपया सफलं तव शङ्कर ॥
एवं पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा शिवाय परमात्मने नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रार्थनां पुनरेव च उसपर एक पल या आधे पलकी अथवा अपने ९ सामर्थ्यके अनुसार पार्वतीसहित शिवकी सुवर्णमय मूर्ति बनाकर बड़ी सावधानीके साथ बायीं ओर पार्वतीकी प्रतिमा रखकर एवं दाहिनी ओर शिवकी १० प्रतिमा रखकर व्रती रात्रिमें पूजन करे ॥ ९ -१० ॥ पवित्र आचरण करनेवाले ऋत्विजोंसहित ११ आचार्यका वरण करे और उनकी आज्ञा लेकर भक्तिपूर्वक शिवार्चन प्रारम्भ करे । व्रतीको चाहिये कि रात्रिमें जागरण करे और प्रत्येक प्रहरकी पूजा १२ करते हुए गीत, नृत्य आदिके साथ सारी रात व्यतीत करे ॥ ११-१२ ॥ इस प्रकार विधिवत् पूजनकर शिवको सन्तुष्ट १३ करके पुनः प्रात: काल होनेपर पूजनकर यथाविधि हवन करे । यथाशक्ति प्राजापत्यव्रतका विधान करे, प्रेमपूर्वक ब्राह्मणोंको भोजन कराये और भक्तिपूर्वक १४ दान दे ॥ १३-१४ ॥ उसके बाद सपत्नीक ऋत्विजोंको वस्त्र, अलंकार १५ एवं आभूषणोंसे विधानपूर्वक अलंकृतकर अलग-अलग दान देना चाहिये । शिवजी मुझपर प्रसन्न हों - ऐसा कहकर आचार्यको विधानके अनुसार १६ बछड़ेसहित सभी सामग्रियोंसे संयुक्त धेनु प्रदान करे ॥ १५-१६ ॥ उसके अनन्तर कलश, वस्त्र तथा सभी आभूषणों-१७ सहित वृषभपर स्थित उस मूर्तिको आचार्यको प्रदान करे ॥१७ ॥
उसके बाद हाथ जोड़कर सिर झुकाकर अत्यन्त १८ प्रेमपूर्वक गद्गद वाणीसे महाप्रभु महेश्वरसे प्रार्थना करे । हे देव! हे महादेव! हे शरणागतवत्सल! हे १ ९ देवेश! इस व्रतसे [ सन्तुष्ट हो ] आप मेरे ऊपर कृपा करें । हे शिव! मैंने भक्तिके अनुसार यह व्रत किया है । हे शंकर! इसमें जो न्यूनता रह गयी हो, वह २० आपकी कृपासे सम्पूर्णताको प्राप्त हो । हे शंकर! मैंने ज्ञान अथवा अज्ञानसे जो कुछ जप - पूजन आदि किया २१ है, वह आपकी कृपासे सफल हो॥१८–२१ ॥ । इस प्रकार परमात्मा शिवको पुष्पांजलि समर्पितकर ॥ २२ । नमस्कार करे एवं पुनः प्रार्थना करे ॥२२ ॥
पृष्ठ 392
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४० एवं व्रतं कृतं येन न्यूनं तस्य न विद्यते । [ हे ऋषियो! ] इस प्रकार जिसने इस व्रतको | किया है, उसे कोई कमी नहीं रहती है और । मनोभिलषित सिद्धि प्राप्त करता है । इसमें संशय वह मनोभीष्टां ततः सिद्धिं लभते नात्र संशयः ॥ २३ । नहीं है ॥ २३ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां शिवरात्रिव्रतोद्यापनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितामें शिवरात्रिव्रतोद्यापन नामक उनतालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३ ९ ॥ अथ चत्वारिंशोऽध्यायः शिवरात्रिव्रतमाहात्म्यके प्रसंगमें व्याध एवं ऋषय ऊचुः
सू ते वचनं श्रुत्वा परानन्दं वयं गताः ।
विस्तरात्कथय प्रीत्या तदेव व्रतमुत्तमम् ॥
कृतं पुरा च केनेह सूतैतद् व्रतमुत्तमम् ।
कृत्वाप्यज्ञानतश्चैव प्राप्तं किं फलमुत्तमम् ॥
सूत उवाच
श्रूयतामृषयः सर्वे कथयामि पुरातनम् ।
इतिहासं निषादस्य सर्वपापप्रणाशनम् ॥
पुरा कश्चिद्वने भिल्लो नाम्ना ह्यासीद् गुरुगुहः ।
कुटुम्बी बलवान्क्रूरः क्रूरकर्मपरायणः ॥
निरन्तरं वने गत्वा मृगान् हन्ति स्म नित्यशः ।
चौर्यं च विविधं तत्र करोति स्म वने वसन् ॥
बाल्यादारभ्य तेनेह कृतं किंचिच्छुभं न हि ।
महान्कालो व्यतीयाय वने तस्य दुरात्मनः ॥
कदाचिच्छिवरात्रिश्च प्राप्तासीत्तत्र शोभना ।
न दुरात्मा स्म जानाति महद्वननिवासकृत् ॥
एतस्मिन् समये भिल्लो मात्रा पित्रा स्त्रिया तथा ।
प्रार्थितश्च क्षुधाविष्टैर्भक्ष्यं देहि वनेचर ॥
इति संप्रार्थितः सोऽपि धनुरादाय सत्वरम् ।
जगाम मृगहिंसार्थं बभ्राम सकलं वनम् ॥
दैवयोगात्तदा तेन न प्राप्तं किंचिदेव हि ।
अस्तं प्राप्तस्तदा सूर्यः स वै दुःखमुपागतः ॥
मृगपरिवारकी कथा तथा व्याधेश्वरलिंगका माहात्म्य ऋषिगण बोले- हे सूत! आपकी वाणीको सुनकर हमलोग अत्यन्त आनन्दित हुए । आप उसी १ उत्तम व्रतको प्रीतिसे विस्तारपूर्वक कहिये ॥१ ॥
हे सूत! यहाँपर इस उत्तम व्रतको पहले किसने २ किया तथा अज्ञानतापूर्वक भी इस व्रतको करनेसे [ उसको ] कौन - सा उत्तम फल प्राप्त हुआ? ॥२ ॥
सूतजी बोले- हे ऋषिगणो! मैं [ इस विषय में ] एक निषादका सर्वपापनाशक पुराना इतिहास कहता ३ हूँ, आप सभी लोग सुनिये ॥३ ॥
पूर्व समयमें किसी वनमें गुरुद्रुह नामक कोई ४ बलवान्, निर्दयी तथा क्रूरकर्ममें तत्पर भील कुटुम्बके साथ रहता था । वह सदैव वनमें जाकर प्रतिदिन ५ पशुओंका वध करता था और वहीं वनमें निवास करते हुए अनेक प्रकारकी चोरी किया करता था ॥ ४-५ ॥ उसने बाल्यावस्थासे लेकर कभी कोई शुभ कर्म ६ नहीं किया । इस प्रकार वनमें उस दुष्टात्माका बहुत समय बीत गया । किसी समय शिवरात्रिका उत्तम दिन ७ आया, परंतु विशाल वनमें निवास करनेवाले उस दुष्टात्माको इसका कुछ भी ज्ञान न था ॥ ६-७ ॥ इसी समय भूखसे पीड़ित उसके माता - पिता तथा ८ स्त्रीने उससे कहा- हे वनेचर! हमें भोजन दो ॥ ८ ॥
उनके ऐसा कहनेपर वह भील भी धनुष लेकर ९ शीघ्र ही मृगोंको मारनेके लिये सारे वनमें घूमने लगा ॥ ९ ॥
दैवयोगसे उस समय उसे कुछ भी न मिला, तबतक सूर्यास्त हो गया, इससे वह बहुत दुखी १० | हुआ ॥ १० ॥
पृष्ठ 393
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४० ] कोटिरुद्रसंहिता ३७ ९
किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं न प्राप्तं मेऽद्य किंचन ।
बालाश्च ये गृहे तेषां किं पित्रोश्च भविष्यति ॥
मदीयं वै कलत्रं च तस्याः किंचिद्भविष्यति ।
किंचिद् गृहीत्वा हि मया गन्तव्यं नान्यथा भवेत् ॥
इत्थं विचार्य स व्याधो जलाशयसमीपगः ।
जलावतरणं यत्र तत्र गत्वा स्वयं स्थितः ॥
अवश्यमत्र कश्चिद्वै जीवश्चैवागमिष्यति ।
तं हत्वा स्वगृहं प्रीत्या यास्यामि कृतकार्यकः ॥
इति मत्वा स वै वृक्षमेकं बिल्वेति संज्ञकम् ।
समारुह्य स्थितस्तत्र जलमादाय भिल्लकः ॥
कदायास्यति कश्चिद्वै कदा हन्यामहं पुनः ।
इति बुद्धिं समास्थाय स्थितोऽसौ क्षुत्तृषान्वितः ॥
तद्रात्रौ प्रथमे यामे मृगी त्वेका समागता ।
तृषार्ता चकिता सा च प्रोत्फालं कुर्वती तदा ॥
तां दृष्ट्वा च तदा तेन तद्वधार्थमथो शरः ।
संहृष्टेन द्रुतं बाणं धनुषि स्वे हि संदधे ॥
इत्येवं कुर्वतस्तस्य जलं बिल्वदलानि च ।
पतितानि ह्यधस्तत्र शिवलिङ्गमभूत्ततः ॥
यामस्य प्रथमस्यैव पूजा जाता शिवस्य च ।
तन्महिम्ना हि तस्यैव पातकं गलितं तदा ॥
तत्रत्यं चैव तच्छब्दं श्रुत्वा सा हरिणी भिया ।
व्याधं दृष्ट्वा व्याकुला हि वचनं चेदमब्रवीत् ॥
मृग्युवाच
किं कर्तुमिच्छसि व्याध सत्यं वद ममाग्रतः ।
तच्छ्रुत्वा हरिणीवाक्यं व्याधो वचनमब्रवीत् ॥
व्याध उवाच कुटुम्बं क्षुधितं मेऽद्य हत्वा त्वां तर्पयाम्यहम् । दारुणं तद्वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तं दुर्धरं खलम्
किं करोमि क्व गच्छामि ह्युपायं रचयाम्यहम् ।
इत्थं विचार्य सा तत्र वचनं चेदमब्रवीत् ॥
अब क्या करूँ, कहाँ जाऊँ? आज मुझे कुछ ११ भी नहीं मिला । घरमें जो बालक हैं, उनकी तथा माता - पिताकी क्या दशा होगी और जो मेरी स्त्री है, उसका क्या हाल होगा, अतः मुझे कुछ लेकर ही १२ जाना चाहिये, बिना भोजन लिये घर जाना व्यर्थ होगा । ऐसा विचारकर वह व्याध किसी जलाशयके १३ समीप गया और जहाँ जलमें उतरनेके लिये घाट था, वहाँ जाकर बैठ गया॥११–१३ ॥ इस स्थानपर जल पीनेके लिये कोई जन्तु १४ अवश्य ही आयेगा, तब उसे मारकर मैं अपना कार्य सिद्ध करके आनन्दपूर्वक अपने घर चला जाऊँगा ॥ १४ ॥
इस प्रकारका विचारकर वह भील जल लेकर १५ पास ही स्थित किसी बिल्ववृक्षपर चढ़कर बैठ गया ॥ १५ ॥
कब कोई जीव आये और कब मैं उसे मारूँ-१६ ऐसा मनमें विचार करता हुआ वह भूखा - प्यासा व्याध वहाँ बैठा रहा ॥१६ ॥
उस रातके प्रथम प्रहरमें प्याससे व्याकुल एक १७ हरिनी चकित हो कूदती - फाँदती वहाँ आयी ॥१७ ॥
तब उसे देखकर उसने प्रसन्न हो उसे मारनेके १८ लिये शीघ्र ही अपने धनुषपर बाण चढ़ाया ॥ १८ ॥
उसके ऐसा करते ही जल तथा कुछ बिल्वपत्र १ ९ नीचे गिर पड़े, जहाँपर एक शिवलिंग था । इस प्रकार प्रथम प्रहरकी शिव - पूजा व्याधके द्वारा सम्पन्न हो गयी, २० जिसकी महिमासे उसके पाप नष्ट हो गये ॥ १ ९ -२० ॥ वहाँके उस शब्दको सुनकर भयसे २१ व्याकुल हरिणी व्याधको देखकर यह वचन कहने लगी —॥२१ ॥
मृगी बोली - हे व्याध! तुम क्या करना चाहते हो, मेरे सामने सच - सच बताओ? तब हरिणीकी वह २२ बात सुनकर व्याधने यह वचन कहा —॥२२ ॥
व्याध बोला — आज मेरा सारा परिवार भूखा है, मैं तुम्हें मारकर उन्हें तृप्त करूँगा । तब उसके इस दारुण वचनको सुनकर एवं उस महादुष्टको देखकर ॥ २३ ' मैं क्या करूँ? कहाँ जाऊँ, अच्छा! कोई उपाय करती हूँ ' –ऐसा विचारकर वहाँपर उसने यह वचन २४ | कहा- ॥ २३-२४ ॥
पृष्ठ 394
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३८० मृग्युवाच मन्मांसेन सुखं ते स्याद्देहस्यानर्थकारिणः अधिकं किं महत्पुण्यं धन्याहं नात्र संशयः उपकारकरस्यैव यत्पुण्यं जायते त्विह तत्पुण्यं शक्यते नैव वक्तुं वर्षशतैरपि परं तु शिशवो मेऽद्य वर्तन्ते स्वाश्रमेऽखिलाः भगिन्यै तान्समप्र्यैव प्रायास्ये स्वामिनेऽथवा न मे मिथ्यावचस्त्वं हि विजानीहि वनेचर आयास्येऽहं पुनश्चेह समीपं ते न संशयः स्थिता सत्येन धरणी सत्येनैव च वारिधिः सत्येन जलधाराश्च सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् सूत उवाच इत्युक्तोऽपि तया व्याधो न मेने तद्वचो यदा तदा सुविस्मिता भीता वचनं साब्रवीत्पुनः मृग्युवाच शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि शपथं हि करोम्यहम् आगच्छेयं यथा ते न समीपं स्वगृहाद्गता ब्राह्मणो वेदविक्रेता सन्ध्याहीनस्त्रिकालकम् स्त्रियः स्वस्वामिनो ह्याज्ञां समुल्लंघ्य क्रियान्विताः कृतघ्ने चैव यत्पापं यत्पापं विमुखे हरे द्रोहिणश्चैव यत्पापं यत्पापं धर्मलंघने ॥ विश्वासघातके यच्च तथा वै छलकर्तरि तेन पापेन लिम्पामि यद्यहं नागमे पुनः इत्याद्यनेकशपथान्मृगी कृत्वा स्थिता यदा तदा व्याधः स विश्वस्य गच्छेति गृहमब्रवीत् मृगी हृष्टा जलं पीत्वा गता स्वाश्रममण्डलम् तावच्च प्रथमो यामस्तस्य निद्रां विना गतः
तदीया भगिनी या वै मृगी च परिभाविता ।
तस्या मार्गं विचिन्वन्ती ह्याजगाम जलार्थिनी ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४० मृगी बोली - [ हे व्याध! ] यदि मेरे अनर्थकारी । । देहके मांससे तुम्हें सुख प्राप्त हो जाय, तो इससे ॥ २५ / अधिक पुण्य और क्या हो सकता है, मैं निःसन्देह । धन्य हो जाऊँगी, इसमें सन्देह नहीं है ॥ २५ ॥
। लोकमें उपकारी जीवको जो पुण्य होता है पुण्यका वर्णन सैकड़ों वर्षोंमें भी नहीं किया जा, उस ॥ २६ सकता । है । किंतु [ तुमसे एक विनती करती हूँ कि ] मेरे सभी । । बच्चे इस समय मेरे आश्रममें हैं, उन्हें अपनी बहन अथवा ॥ २७ स्वामीको सौंपकर मैं पुनः आ जाऊँगी ॥ २६-२७ ॥ । हे वनेचर! तुम मेरी बातको झूठ मत जानो, मैं ॥ २८ अवश्य यहाँ तुम्हारे पास पुनः आ जाऊँगी, इसमें सन्देह नहीं । सत्यसे ही यह पृथ्वी टिकी हुई है, । सत्यसे ही समुद्र तथा सत्यसे जलकी धारा बहती है, ॥ २ ९ सब कुछ सत्यमें ही प्रतिष्ठित है ॥ २८-२९ ॥ सूतजी बोले- उसके इस प्रकार कहनेपर भी जब उस व्याधने उसकी बात नहीं मानी, उसका । कहना नहीं माना तब विस्मित एवं भयभीत उस ॥ ३० हरिणीने पुनः यह वचन कहा— ॥३० ॥
मृगी बोली - हे व्याध! मैं जो कहती हूँ, उसे । सुनो, मैं शपथ लेकर कहती हूँ कि यदि मैं जा करके ॥ ३१ अपने घरसे तुम्हारे पास न लौहूँ, तो वेदविक्रयी एवं । त्रिकाल सन्ध्योपासनहीन ब्राह्मणको तथा अपने स्वामीकी आज्ञाका उल्लंघन करके कर्ममें तत्पर रहनेवाली ॥ ३२ स्त्रियोंको जो पाप लगता है, कृतघ्नको जो पाप । लगता है, शिवविमुखको जो पाप लगता है, परद्रोहीको ३३ जो पाप लगता है, धर्मका उल्लंघन करनेवालेको जो । पाप लगता है । विश्वासघाती एवं छल करनेवालेको ॥ ३४ जो पाप लगता है, वह सब पाप मुझे लगे, यदि मैं तुम्हारे पास पुनः न लौ ॥३१–३४ ॥ । इस प्रकार अनेक शपथ करके जब वह हरिणी ॥ ३५ वहीं खड़ी रही, तब उस भीलने विश्वास करके ‘ घर जाओ ' – ऐसा कह दिया । तब हरिणी प्रसन्न होकर । । जल पी करके अपने स्थानको चली गयी । तबतक उसका ॥ ३६ प्रथम प्रहर बिना निद्राके बीत गया ॥ ३५-३६ ॥ [ इसी बीच ] उसकी बहन जो दूसरी हरिणी थी, वह उत्कण्ठापूर्वक उसे खोजती हुई जल पी ३७ । लिये वहाँ आ गयी ॥ ३७ ॥
पृष्ठ 395
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४० ] कोटिरुद्रसंहिता ३८१
तां दृष्ट्वा च स्वयं भिल्लोऽकार्षीद्वाणस्य कर्षणम् ।
पूर्ववज्जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि ॥
यामस्य च द्वितीयस्य तेन शंभोर्महात्मनः ।
पूजा जाता प्रसङ्गेन व्याधस्य सुखदायिनी ॥
मृगी सा प्राह तं दृष्ट्वा किं करोषि वनेचर ।
पूर्ववत् कथितं तेन तच्छ्रुत्वाह मृगी पुनः ॥
मृग्युवाच
धन्याहं श्रूयतां व्याध सफलं देहधारणम् ।
अनित्येन शरीरेण ह्युपकारो भविष्यति ॥
परन्तु मम बालाश्च गृहे तिष्ठन्ति चार्भकाः ।
भर्त्रे तांश्च समर्यैव ह्यागमिष्याम्यहं पुनः ॥
व्याध उवाच
त्वया चोक्तं न मन्येऽहं हन्मि त्वां नात्र संशयः ।
तच्छ्रुत्वा हरिणी प्राह शपथं कुर्वती हरेः ॥
मृग्युवाच
शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नागच्छेयं पुनर्यदि ।
वाचा विचलितो यस्तु सुकृतं तेन हारितम् ॥
परिणीतां स्त्रियं हित्वा गच्छत्यन्यां च यः पुमान् ।
वेदधर्मं समुल्लंघ्य कल्पितेन च यो व्रजेत् ॥
विष्णुभक्तिसमायुक्तः शिवनिन्दां करोति यः । पित्रोः क्षयाहमासाद्य शून्यं चैवाक्रमेदिह कृत्वा च परितापं हि करोति वचनं पुनः । तेन पापेन लिम्पामि नागच्छेयं पुनर्यदि सूत उवाच इत्युक्तश्च तया व्याधो गच्छेत्याह मृगीं च सः सा मृगी च जलं पीत्वा हृष्टागच्छत्स्वमाश्रमम् तावद् द्वितीयो यामो वै तस्य निद्रां विना गतः एतस्मिन्समये तत्र प्राप्ते यामे तृतीयके ज्ञात्वा विलंबं चकितस्तदन्वेषणतत्परः तद्यामे मृगमद्राक्षीज्जलमार्गगतं ततः उसे देखकर भीलने बाणको [ पुनः ] खींचा, ३८ जिससे पहलेके समान ही जल तथा बिल्वपत्र शिवजीके ऊपर गिर पड़े । उसके कारण संयोगवश
महात्मा सदाशिवकी दूसरे प्रहरकी भी पूजा हो गयी ।
३ ९ जो व्याधके लिये सुखप्रद थी ॥ ३८-३९ ॥
उस हरिणीने उसकी ओर देखकर कहा - ' हे ४० वनेचर! यह क्या कर रहे हो? ' उसने पहलेकी भाँति [ अपना प्रयोजन ] कहा । यह सुनकर उस मृगीने पुनः कहा- ॥ ४० ॥
मृगी बोली – हे व्याध! सुनो, मैं धन्य हूँ । आज मेरा देह धारण करना सफल हुआ; क्योंकि इस ४१ अनित्य शरीरसे उपकार होगा, परंतु मेरे बच्चे घरपर हैं, उन्हें मैं अपने स्वामीको सौंपकर पुनः यहाँ आ ४२ | जाऊँगी ॥ ४१-४२ ॥ व्याध बोला – मैं तुम्हारी बात नहीं मानता, तुम्हें अवश्य मारूँगा, इसमें संशय नहीं है । यह सुनकर हरिणी ४३ विष्णुकी शपथ करती हुई कहने लगी ॥ ४३ ॥
मृगी बोली – हे व्याध! मैं जो कहती हूँ, उसे सुनो, यदि मैं पुनः न आऊँ तो अपनी बातसे विचलित ४४ होनेवालेका जिस प्रकार सुकृत नष्ट हो जाता है अथवा जो मनुष्य अपनी विवाहिता स्त्रीको छोड़कर दूसरी स्त्रीसे समागम करता है, जो वेदधर्मका ४५ उल्लंघनकर मनमाने मार्गसे चलता है, विष्णुभक्त होकर जो शिवकी निन्दा करता है, माता - पिताके क्षयाहके आनेपर जो [ बिना श्राद्धादि किये ] उसे सूना ॥ ४६ ही बिता देता है, अपने दिये हुए वचनको जो सन्तापका अनुभव करते हुए पूरा करता है - इन्हें जो पाप लगता है, वह पाप मुझे लगे, यदि मैं न ॥ ४७ आऊँ 1188-8611 सूतजी बोले- उसके ऐसा कहनेपर व्याधने । मृगीसे कहा- जाओ । तब वह मृगी भी प्रसन्न हो ॥ ४८ जल पीकर अपने स्थानपर चली गयी ॥ ४८ ॥
। तबतक उस व्याधका दूसरा प्रहर भी बिना निद्रा बीत गया । इसी समय तीसरा प्रहर आनेपर ॥ ४ ९ मृगीके आनेमें विलम्ब जानकर वह चकित हो उसे । ढूँढ़ने लगा । तब उस प्रहरमें उसे एक मृग जलमार्गकी ॥५० ओर आता हुआ दिखायी पड़ा ॥ ४ ९ -५० ॥
पृष्ठ 396
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३८२ पुष्टं मृगं च तं दृष्ट्वा हृष्टो वनचरः स वै शरं धनुषि संधाय हन्तुं तं हि प्रचक्रमे ॥ तदैवं कुर्वतस्तस्य बिल्वपत्राणि कानिचित् । तत्प्रारब्धवशाद् द्विजाः पतितानि शिवोपरि तेन तृतीययामस्य तद्रात्रौ तस्य भाग्यतः । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४० । उस पुष्ट मृगको देखकर वह व्याध बहुत ही ५१ प्रसन्न हुआ और धनुषपर बाण चढ़ाकर उसे मारनेके के लिये उद्यत हो गया । हे द्विजो! उस समय भी | व्याधके ऐसा करते ही उसके प्रारब्धवश उस ॥ ५२ बिल्वपत्र शिवजीके ऊपर गिर पड़े ॥ ५१-५२ कुछ ॥ इस प्रकार उस रात्रिमें उस भीलके भाग्यसे पूजा जाता शिवस्यैव कृपालुत्वं प्रदर्शितम् ॥ ५३ तीसरे प्रहरकी भी शिवपूजा हो गयी, इस तरहसे ।
श्रुत्वा तत्र च तं शब्दं किं करोषीति प्राह सः ।
कुटुम्बार्थमहं हन्मि त्वां व्याधश्चेति सोऽब्रवीत् ॥
तच्छ्रुत्वा व्याधवचनं हरिणो हृष्टमानसः ।
द्रुतमेव च तं व्याधं वचनं चेदमब्रवीत् ॥
हरिण उवाच
धन्योऽहं पुष्टिमानद्य भवत्तृप्तिर्भविष्यति ।
यस्याङ्गं नोपकारार्थं तस्य सर्वं वृथा गतम् ॥
यो वै सामर्थ्ययुक्तश्च नोपकारं करोति वै ।
तत्सामर्थ्यं भवेद् व्यर्थं परत्र नरकं व्रजेत् ॥
परन्तु बालकान् स्वांश्च समर्प्य जननीं शिशून् ।
आश्वास्याप्यथ तान् सर्वानागमिष्याम्यहं पुनः ॥
इत्युक्तस्तेन स व्याधो विस्मितोऽतीव चेतसि ।
मनाक् शुद्धमना नष्टपापपुञ्जो वचोऽब्रवीत् ॥
व्याध उवाच
ये ये समागताश्चात्र ते ते सर्वे त्वया यथा ।
कथयित्वा गता ह्यत्र नायान्त्यद्यापि वञ्चकाः ॥
त्वं चापि संकटे प्राप्तो व्यलीकं च गमिष्यसि ।
मम सञ्जीवनं चाद्य भविष्यति कथं मृग ॥
मृग उवाच
शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नानृतं विद्यते मयि ।
सत्येन सर्वं ब्रह्माण्डं तिष्ठत्येव चराचरम् ॥
यस्य वाणी व्यलीका हि तत्पुण्यं गलितं क्षणात् ।
तथापि शृणु वै सत्यां प्रतिज्ञां मम भिल्लक ॥
सन्ध्यायां मैथुने घस्त्रे शिवरात्र्यां च भोजने ।
। शिवजीने उसके ऊपर अपनी कृपालुता प्रकट की ॥ ५३
वहाँ उस शब्दको सुनकर उस मृगने कहा— [ हे ॥
५४ वनेचर! ] यह क्या कर रहे हो? तब वह व्याध बोला । कि मैं अपने कुटुम्बके लिये तुम्हारा वध करूँगा ॥५४ ॥
व्याधका यह वचन सुनकर मृग प्रसन्नचित्त हो ५५ गया और बड़ी शीघ्रतासे उस व्याधसे यह वचन कहने लगा- ॥ ५५ ॥
हरिण बोला — मैं धन्य हूँ, जो इतना पुष्ट हूँ, जिससे तुम्हारी तृप्ति हो जायगी, जिसका शरीर ५६ उपकारके लिये प्रयुक्त न हो, उसका सब कुछ निष्फल हो जाता है । जो सामर्थ्ययुक्त रहता हुआ भी, उपकार नहीं करता, उसका सामर्थ्य निष्फल ही है ५७ और वह परलोकमें जानेपर नरक प्राप्त करता है, किंतु मैं अपने बच्चोंको उनकी माताको सौंपकर और उन ५८ सभीको धैर्य देकर पुनः आ जाऊँगा ॥ ५६-५८ ॥ उसके ऐसा कहनेपर वह व्याध अपने मनमें बहुत ५ ९ ही विस्मित हुआ, थोड़ा शुद्ध मनवाले तथा नष्ट हुए पापसमूहवाले उस व्याधने यह वचन कहा— ॥५ ९ ॥ व्याध बोला — जो - जो यहाँ आये, वे सभी तुम्हारे ही जैसा कहकर चले गये, किंतु वे वंचक ६० अभीतक नहीं लौटे । हे मृग! तुम भी संकटमें प्राप्त | होकर उसी प्रकार झूठ बोलकर चले जाओगे, आज ६१ इस प्रकार में जीवन - निर्वाह कैसे होगा? ॥ ६०-६१ ॥ मृग बोला — हे व्याध! मैं जो कहता हूँ, उसे सुनो, मैं झूठ नहीं बोलता, यह सारा चराचर ब्रह्माण्ड ६२ सत्यसे ही प्रतिष्ठित है । जिसकी वाणी मिथ्या होती । है, उसका पुण्य क्षणभरमें नष्ट हो जाता है । तथापि हे भील! तुम मेरी सत्य प्रतिज्ञाको सुनो । सन्ध्याकालमें ६३ मैथुन करनेसे, शिवरात्रिको भोजन करनेसे, झूठी गवाही देनेसे, धरोहरका हरण करनेसे, सन्ध्यारहित
पृष्ठ 397
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४० ] कोटिरुद्रसंहिता ३८३ कूटसाक्ष्ये न्यासहारे संध्याहीने द्विजे तथा ॥ ६४ ।
शिवहीनं मुखं यस्य नोपकर्ता क्षमोऽपि सन् ।
पर्वणि श्रीफलस्यैव त्रोटनेऽभक्ष्यभक्षणे ॥ ६५
असम्पूज्य शिवं भस्मरहितश्चान्नभुक् च यः ।
एतेषां पातकं मे स्यान्नागच्छेयं पुनर्यदि ॥ ६६
सूत उवाच
इति श्रुत्वा वचस्तस्य गच्छ शीघ्रं समाव्रज ।
स व्याधेनैवमुक्तस्तु जलं पीत्वा गतो मृगः ॥ ६७
ते सर्वे मिलितास्तत्र स्वाश्रमे कृतसुप्रणाः ।
वृत्तान्तं चैव तं सर्वं श्रुत्वा सम्यक् परस्परम् ॥ ६८
गन्तव्यं निश्चयेनेति सत्यपाशेन यन्त्रिताः ।
आश्वास्य बालकांस्तत्र गन्तुमुत्कण्ठितास्तदा ॥ ६ ९
मृगी ज्येष्ठा च या तत्र स्वामिनं वाक्यमब्रवीत् ।
त्वां विना बालका ह्यत्र कथं स्थास्यन्ति वै मृग ॥ ७०
प्रथमं तु मया तत्र प्रतिज्ञा च कृता प्रभो ।
तस्मान्मया च गन्तव्यं भवद्भयां स्थीयतामिह ॥ ७१
इति तद्वचनं श्रुत्वा कनिष्ठा वाक्यमब्रवीत् ।
अहं त्वत्सेविका चाद्य गच्छामि स्थीयतां त्वया ॥ ७२
तच्छ्रुत्वा च मृग: प्राह गम्यते तत्र वै मया ।
भवत्यौ तिष्ठतां चात्र मातृतः शिशुरक्षणम् ॥७३
तत्स्वामिवचनं श्रुत्वा मेनाते तन्न धर्मतः ।
प्रोचुः प्रीत्या स्वभर्तारं वैधव्ये जीवितं च धिक् ॥ ७४
बालानाश्वास्य तांस्तत्र समर्प्य सहवासिनः । गतास्ते सर्व एवाशु यत्रास्ते व्याधसत्तमः । ७५
ते बाला अपि सर्वे वै विलोक्यानु समागताः ।
एतेषां या गतिः स्याद्वै ह्यस्माकं सा भवत्विति ॥ ७६
ब्राह्मणको, जिसके मुखसे ' शिव’नामका उच्चारण नहीं होता, समर्थ होते हुए भी जो उपकार नहीं करता, शिवपर्वके दिन बेलके तोड़नेसे, अभक्ष्य-भक्षणसे और बिना शिवपूजन किये एवं शरीरमें बिना भस्मका लेप किये, जो भोजन करता है- इन सभीको जो पाप लगता है, वह पाप मुझे लगे । यदि मैं पुनः लौटकर न आऊँ ॥ ६२–६६ ॥ सूतजी बोले - – उसका यह वचन सुनकर व्याधने उससे कहा — जाओ, शीघ्र लौटकर आना । तब वह हरिण जल पीकर चला गया ॥ ६७ ॥
इसके बाद भलीभाँति प्रतिज्ञा किये हुए वे सभी [ मृग और मृगी ] अपने आश्रममें जाकर परस्पर मिले और एक - दूसरेको सारा समाचार परस्पर निवेदन किया । इस प्रकार सारा वृत्तान्त सुनकर सभीने सत्यपाशमें नियन्त्रित होनेके कारण विचार किया कि हमें वहाँ निश्चितरूपसे जाना चाहिये और तब अपने बालकोंको धीरज देकर वे जानेको तैयार हो गये ॥ ६८-६९ ॥ उनमेंसे जो हरिणी सबसे बड़ी थी, उसने अपने स्वामीसे कहा — हे मृग! तुम्हारे बिना ये बालक किस प्रकार यहाँ निवास करेंगे? हे प्रभो! मैं [ व्याधके पास जानेके लिये ] पहले प्रतिज्ञा कर चुकी हूँ । अत: पहले वहाँ मुझे जाना चाहिये । आप दोनों यहीं रहें ॥ ७०-७१ ॥ उसकी यह बात सुनकर छोटी हरिणीने यह वचन कहा - मैं तुम्हारी सेविका हूँ, आज मैं जाती हूँ और तुम यहींपर रहो । यह सुनकर मृगने कहा— मैं ही वहाँ जा रहा हूँ, तुम दोनों यहीं रहो; क्योंकि माताके द्वारा ही बालकोंकी रक्षा होती है ॥ ७२-७३ ॥ तब स्वामीकी बात सुनकर उन्होंने उसे धर्म अनुकूल नहीं समझा । वे बड़े प्रेमसे अपने पतिसे कहने लगीं कि विधवा बनकर जीना धिक्कार है ॥७४ ॥
इसके बाद उन बालकोंको धैर्य देकर तथा उन्हें पड़ोसियोंको सौंपकर वे सभी शीघ्र वहाँ गये, जहाँ व्याधश्रेष्ठ स्थित था । तब वे सभी बच्चे भी यह सोचकर उनके पीछे - पीछे चल पड़े कि इनकी जो । गति होगी, वही गति हमारी भी हो॥७५-७६ ॥
पृष्ठ 398
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३८४ तान् दृष्ट्वा हर्षितो व्याधो बाणं धनुषि संदधे पुनश्च जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि तेन जाता चतुर्थस्य पूजा यामस्य वै शुभा । तस्य पापं तदा सर्वे भस्मसादभवत् क्षणात्
मृगी मृगी मृगश्चोचुः शीघ्रं वै व्याधसत्तम ।
अस्माकं सार्थकं देहं कुरु त्वं हि कृपां कुरु ॥
इति तेषां वचः श्रुत्वा व्याधो विस्मयमागतः ।
शिवपूजाप्रभावेण ज्ञानं दुर्लभमाप्तवान् ॥
एते धन्या मृगाश्चैव ज्ञानहीनाः सुसम्मताः ।
स्वीयेनैव शरीरेण परोपकरणे रताः ॥
मानुष्यं जन्म संप्राप्य साधितं किं मयाधुना ।
परकायं च संपीड्य शरीरं पोषितं मया ॥
कुटुम्बं पोषितं नित्यं कृत्वा पापान्यनेकशः ।
एवं पापानि हा कृत्वा का गतिर्मे भविष्यति ॥
कां वा गतिं गमिष्यामि पातकं जन्मतः कृतम् ।
इदानीं चिंतयाम्येवं धिग् धिक् च जीवनं मम ॥
इति ज्ञानं समापन्नो बाणं संवारयंस्तदा ।
गम्यतां च मृगश्रेष्ठा धन्याः स्थ इति चाब्रवीत् ॥
इत्युक्ते च तदा तेन प्रसन्नः शंकरस्तदा ।
पूजितं च स्वरूपं हि दर्शयामास सम्मतम् ॥
संस्पृश्य कृपया शंभुस्तं व्याधं प्रीतितोऽब्रवीत् ।
वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि व्रतेनानेन भिल्लक ॥
व्याधोऽपि शिवरूपं च दृष्ट्वा मुक्तोऽभवत्क्षणात् ।
पपात शिवपादाग्रे सर्वं प्राप्तमिति ब्रुवन् ॥
शिवोऽपि सुप्रसन्नात्मा नाम दत्वा गुहेति च ।
विलोक्य तं कृपादृष्ट्या तस्मै दिव्यान्वरानदात् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४० । उन्हें देखकर व्याध अत्यन्त हर्षित हो उठा ॥ ७७ धनुषपर बाण चढ़ाने लगा । इतनेमें शिवजीके: और । पुन: जल और बिल्वपत्र गिर पड़े । उससे ऊपर चतुर्थ | प्रहरकी भी उत्तम पूजा सम्पन्न हो गयी, फिर तो ॥ ७८ क्षणभरमें ही उसका सारा पाप नष्ट हो गया । समय दोनों मृगियों एवं मृगने शीघ्रतापूर्वक कहा- उस | हे व्याधश्रेष्ठ! अब तुम [ हमलोगोंपर ] कृपा करो ७ ९ और हमारे शरीरको सार्थक करो ॥ ७७–७९ ॥ उनकी यह बात सुनकर भील आश्चर्यचकित ८० हुआ । शिवजीकी पूजाके प्रभावसे उसे दुर्लभ ज्ञान प्राप्त हो गया ॥ ८० ॥
ज्ञानरहित ये मृग धन्य हैं, ये परम सम्माननीय ८१ हैं, जो अपने शरीरसे परोपकार करनेमें तत्पर हैं । मैंने इस समय मनुष्यजन्म पाकर भी क्या फल प्राप्त किया, मैंने दूसरोंके शरीरको पीड़ित करके अपने ८२ शरीरका पालन किया । हाय! मैंने नित्य अनेक पाप करके अपने कुटुम्बका पालन - पोषण किया । इस ८३ प्रकारके पाप करनेके कारण [ अब आगे ] मेरी क्या गति होगी, मैं किस गतिको प्राप्त होऊँगा? हाय! मैंने तो जन्मसे ही पाप किया है, मैं इस समय ऐसा सोच ८४ रहा हूँ, मेरे जीवनको धिक्कार है! धिक्कार है!! - -इस प्रकारसे ज्ञानको प्राप्त हुआ वह व्याध अपने ८५ बाणको उतारते हुए कहने लगा कि हे श्रेष्ठ मृगो! तुमलोग धन्य हो, अब जाओ ॥ ८१-८५ ॥ तब उसके इस प्रकार कहनेपर शंकरजीने ८६ प्रसन्न होकर अपने लोकपूजित उत्तम स्वरूपको उसे दिखाया ॥ ८६ ॥
इसके बाद कृपापूर्वक उस व्याधको स्पर्शकर ८७ शिवजीने प्रसन्नतापूर्वक कहा — हे भील! मैं [ तुम्हारे ] इस व्रतसे प्रसन्न हूँ, वर माँगो ॥८७ ॥
व्याध भी शिवजीके स्वरूपको देखकर क्षण-८८ मात्रमें मुक्त हो गया और मैंने आज सब कुछ पा लिया - ऐसा कहता हुआ शिवके चरणोंके आगे गिर पड़ा ॥ ८८ ॥
शिवजीने भी प्रसन्नचित्त होकर उसे ' गुह'-ऐसा नाम देकर उसकी ओर कृपादृष्टिसे देखकर उसे ८ ९ । दिव्य वर दिये ॥ ८ ९ ॥
पृष्ठ 399
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४० ] कोटिरुद्रसंहिता ३८५ शिव उवाच
शृणु व्याधाद्य भोगांस्त्वं भुङ्क्ष्व दिव्यान्यथेप्सितान् ।
राजधानीं समाश्रित्य शृङ्गवेरपुरे पराम् ॥
अनपाया वंशवृद्धिः श्लाघनीयः सुरैरपि ।
गृहे रामस्तव व्याध समायास्यति निश्चितम् ॥
करिष्यति त्वया मैत्रीं मद्भक्तस्नेहकारकः ।
मत्सेवासक्तचेतास्त्वं मुक्तिं यास्यसि दुर्लभाम् ॥
सूत उवाच
एतस्मिन्नन्तरे ते तु कृत्वा शंकरदर्शनम् ।
सर्वे प्रणम्य सन्मुक्तिं मृगयोनेः प्रपेदिरे ॥
विमानं च समारुह्य दिव्यदेहा गतास्तदा ।
शिवदर्शनमात्रेण शापान्मुक्ता दिवं गताः ॥
व्याधेश्वरः शिवो जातः पर्वते ह्यर्बुदाचले ।
दर्शनात्पूजनात्सद्यो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ॥
व्याधोऽपि तद्दिनान्नूनं भोगान्स भूसुरसत्तमाः ।
भुक्त्वा रामकृपां प्राप्य शिवसायुज्यमाप्तवान् ॥
अज्ञानात्स व्रतं चैतत् कृत्वा सायुज्यमाप्तवान् ।
किं पुनर्भक्तिसंपन्ना यान्ति तन्मयतां शुभाम् ॥
विचार्य सर्वशास्त्राणि धर्मांश्चैवाप्यनेकशः ।
शिवरात्रिव्रतमिदं सर्वोत्कृष्टं प्रकीर्तितम् ॥
व्रतानि विविधान्यत्र तीर्थानि विविधानि च ।
दानानि च विचित्राणि मखाश्च विविधास्तथा ॥
तपांसि विविधान्येव जपाश्चैवाप्यनेकशः ।
नैतेन समतां यान्ति शिवरात्रिव्रतेन च ॥
तस्माच्छुभतरं चैतत्कर्तव्यं हितमीप्सुभिः ।
शिवरात्रिव्रतं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सदा ॥
एतत्सर्वं समाख्यातं शिवरात्रिव्रतं शुभम् ।
व्रतराजेति विख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
शिवजी बोले- हे व्याध! सुनो, इस समय तुम शृंगवेरपुरमें [ अपनी ] श्रेष्ठ राजधानी बनाकर ९ ० यथेष्ट दिव्य सुखोंका उपभोग करो॥९ ० ॥ वहाँ अक्षयरूपसे तुम्हारे वंशकी वृद्धि होगी, हे ९ १ व्याध! तुम देवताओंके लिये भी प्रशंसनीय रहोगे, तुम्हारे घर [ साक्षात् ] श्रीरामचन्द्रजी निश्चित रूपसे पधारेंगे । मेरे भक्तोंसे प्रेम करनेवाले वे तुमसे मित्रता ९ २ करेंगे और मेरी सेवामें आसक्त चित्तवाले तुम दुर्लभ मोक्षको प्राप्त कर लोगे॥९ १ - ९ २ ॥ सूतजी बोले- इसी बीच वे सभी मृग भी शिवजीका दर्शनकर उन्हें प्रणाम करके मृगयोनिसे ९ ३ मुक्त हो गये । वे शिवके दर्शनमात्रसे शापमुक्त हो गये और दिव्य देह धारण करके विमानपर आरूढ़ होकर ९ ४ स्वर्गलोक चले गये॥९ ३ - ९ ४ ॥ तभीसे शिवजी अर्बुदाचल पर्वतपर व्याधेश्वर ९ ५ नामसे प्रसिद्ध हुए, जो दर्शन तथा पूजनसे शीघ्र भोग एवं मोक्ष प्रदान करनेवाले हैं॥९ ५ ॥ हे ब्राह्मणश्रेष्ठो! उस भीलने भी उस दिनसे ९ ६ सुखोंका उपभोग करनेके उपरान्त श्रीरामकी कृपा प्राप्तकर शिवसायुज्य प्राप्त कर लिया ॥ ९ ६ ॥ अज्ञानवश इस व्रतको करके उसने सायुज्य ९ ७ मुक्तिको प्राप्त किया, तो फिर यदि भक्तिभावसे युक्त मनुष्य शुभ सायुज्य मुक्तिको प्राप्त करते हैं तो इसमें आश्चर्य ही क्या है? ॥ ९ ७ ॥ मैंने समस्त शास्त्रों तथा अनेक धर्मोंका चिन्तन ९ ८ करके इस शिवरात्रिव्रतको सर्वोत्कृष्ट कहा है । अनेक प्रकारके व्रत, अनेक प्रकारके तीर्थ, अद्भुत दान, ९९ विविध यज्ञ, नाना प्रकारके तप एवं अनेक प्रकारके जप भी इस शिवरात्रिकी तुलना नहीं कर सकते । १०० इसलिये अपना हित चाहनेवालोंको अत्यन्त शुभ, दिव्य भोग एवं मोक्ष देनेवाले इस शिवरात्रिव्रतको १०१ सदा करना चाहिये ॥ ९८–१०१ ॥ इस प्रकार मैंने व्रतराज - इस नामसे विख्यात
इस शुभ शिवरात्रिव्रतका सम्पूर्ण रूपसे वर्णन किया ।
१०२ । अब आपलोग और क्या सुनना चाहते हैं? ॥ १०२ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां व्याधेश्वरमाहात्म्ये शिवरात्रिव्रतमाहात्म्यवर्णनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितामें व्याधेश्वरमाहात्म्यमें शिवरात्रिव्रत-माहात्म्यवर्णन नामक चालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४० ॥
2224 Shivmahapuran_IInd Part_Section_14_1_Front
पृष्ठ 400
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३८६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४१ अथैकचत्वारिंशोऽध्यायः ब्रह्म एवं मोक्षका निरूपण ऋषय ऊचुः
मुक्तिर्नाम त्वया प्रोक्ता तस्यां किं नु भवेदिह ।
अवस्था कीदृशी तत्र भवेदिति वदस्व नः ॥ १
सूत उवाच
मुक्तिश्चतुर्विधा प्रोक्ता श्रूयतां कथयामि वः ।
संसारक्लेशसंहर्त्री परमानन्ददायिनी ॥ २
सारूप्या चैव सालोक्या सान्निध्या च तथा परा ।
सायुज्या च चतुर्थी सा व्रतेनानेन या भवेत् ॥ ३
मुक्तेर्दाता मुनिश्रेष्ठाः केवलं शिव उच्यते ।
ब्रह्माद्या न हि ते ज्ञेयाः केवलं च त्रिवर्गदाः ॥ ४
ब्रह्माद्यास्त्रिगुणाधीशाः शिवस्त्रिगुणतः परः ।
निर्विकारी परब्रह्म तुर्यः प्रकृतितः परः ॥
ज्ञानरूपोऽव्ययः साक्षी ज्ञानगम्योऽद्वयः स्वयम् ।
कैवल्यमुक्तिदः सोऽत्र त्रिवर्गस्य प्रदोऽपि हि ॥ ६
कैवल्याख्या पञ्चमी च दुर्लभा सर्वथा नृणाम् ।
तल्लक्षणं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः ॥ ७
उत्पद्यते यतः सर्वं येनैतत्पाल्यते जगत् ।
यस्मिंश्च लीयते तद्धि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ८
तदेव शिवरूपं हि पठ्यते च मुनीश्वराः ।
सकलं निष्कलं चेति द्विविधं वेदवर्णितम् ॥ ९
विष्णुना तच्च न ज्ञातं ब्रह्मणा न च तत्तथा ।
कुमाराद्यैश्च न ज्ञातं न ज्ञातं नारदेन वै ॥ १०
शुकेन व्यासपुत्रेण व्यासेन च मुनीश्वरैः ।
तत्पूर्वैश्चाखिलैर्देवैर्वेदैः शास्त्रैस्तथा न हि ॥ ११
सत्यं ज्ञानमनन्तं च सच्चिदानन्दसंज्ञितम् ।
निर्गुणो निरुपाधिश्चाव्ययः शुद्धो निरंजनः ॥ १२
ऋषिगण बोले- [ हे सूतजी! ] आपने मुक्तिकी | चर्चा की, उस मुक्तिमें क्या होता है और उसकी कैसी अवस्था होती है? हमलोगोंको यह बताइये ॥ सूतजी बोले- सुनिये, मैं आपलोगोंको 11 बता रहा हूँ । सांसारिक दुःखोंका नाश करनेवाली एवं परम आनन्द देनेवाली मुक्ति चार प्रकारकी कही गयी है । सारूप्य, सालोक्य, सान्निध्य एवं सायुज्य । इनमें जो चौथी सायुज्य मुक्ति होती है, वह इस [ शिवरात्रि- ] व्रतके करनेसे प्राप्त होती है ॥ २-३ ॥ हे श्रेष्ठ मुनियो! मुक्ति प्रदान करनेवाले केवल शिवजी ही कहे जाते हैं । ब्रह्मा आदिको मुक्ति देनेवाला नहीं जानना चाहिये, वे केवल [ धर्म, अर्थ और कामरूप ] त्रिवर्गको देनेवाले हैं ॥ ४ ॥
ब्रह्मा आदि त्रिगुणके अधीश्वर हैं और शिवजी त्रिगुणसे परे हैं । वे निर्विकार, परब्रह्म, तुरीय और प्रकृतिसे परे हैं ॥५ ॥
वे ज्ञानरूप, अव्यय, साक्षी, ज्ञानगम्य, स्वयं अद्वय, कैवल्य मुक्तिके दाता एवं त्रिवर्गको भी देनेवाले हैं ॥ ६ ॥
कैवल्य नामक पाँचवी मुक्ति मनुष्योंको सर्वथा दुर्लभ है । हे ऋषिगणो! मैं उसका लक्षण बताऊँगा, आपलोग सुनिये ॥७ ॥
हे मुनीश्वरो! यह सारा जगत् जिससे उत्पन्न होता है, जिसके द्वारा पालित होता है और निश्चय ही वह जिसमें लीन होता है तथा जिससे यह सब कुछ व्याप्त है, वही शिवका स्वरूप कहा जाता है । [ वही ] सकल एवं निष्कल - दो रूपोंमें वेदोंमें वर्णित है ॥ ८ - ९ ॥ विष्णु उस रूपको न जान सके, ब्रह्माजी भी उसे न जान सके, सनत्कुमार आदि न जान सके और नारद भी नहीं जान सके । व्यासपुत्र शुकदेव, व्यासजी, उनसे पहलेके सभी मुनीश्वर, सभी देवता, वेद तथा शास्त्र भी उसे नहीं जान पाये॥१०-११ ॥ वह सत्य, ज्ञानरूप, अनन्त, सत् - चित् - आनन्दस्वरूप, निर्गुण, उपाधिरहित, अव्यय, शुद्ध एवं निरंजन है ॥ १२ ॥
2224 Shivmahapuran_IInd Part_Section_14_1_Back