शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 541–550

शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 541–550

पृष्ठ 541

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 541 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३४ ]

सावर्णिश्च मनुश्चैव ततो रौच्यस्तथा परः ।

तथैव ब्रह्मसावर्णिश्चत्वारो मनवस्तथा ॥

तथैव धर्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च ।

देवसावर्णिराख्यात इन्द्रसावर्णिरेव च ॥

अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये ।

कीर्तिता मनवश्चापि मयैवैते यथा श्रुताः ॥

मुने चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते ।

प्रौक्तानि निर्मितः कल्पो युगसाहस्रपर्ययः ॥

ऋषींस्तेषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देवगणांस्तथा । उमासहिता ५२७ उसके बाद क्रमशः सावर्णि, रौच्य, ब्रह्मसावर्णि, ४ धर्मसावर्णि, रुद्रसावर्णि, देवसावर्णि और इन्द्रसावर्णि– ५ । ये मनु होनेवाले हैं ॥ ४-५ ॥ इस प्रकार मैंने बीते हुए छ: मनुओं, वर्तमान सातवें ६ वैवस्वत मनु तथा आगे आनेवाले सात मनुओं - कुल चौदह मनुओंको कहा, जैसा कि मैंने सुना है ॥ ६ ॥

हे मुने! तीनों कालोंमें होनेवाले इन चौदह ७ मन्वन्तरों तथा सहस्रयुगात्मक कल्पका वर्णन किया गया, अब उनके ऋषियों, मनुपुत्रों एवं देवताओंको शृणु शौनक सुप्रीत्या क्रमशस्तान्यशस्विनः ॥ ८ कह रहा हूँ । हे शौनक! प्रेमपूर्वक आप उन यशस्वियोंका मरीचिरत्रिर्भगवानङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च वसिष्ठश्च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः उत्तरस्यां दिशि तथा मुने सप्तर्षयस्तथा । यामा नाम तथा देवा आसन्स्वायम्भुवेऽन्तरे

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।

ज्योतिष्मान्धृतिमान्हव्यः सवनः शुभ्र एव च ॥

स्वायम्भुवस्य पुत्रास्ते मनोर्दश महात्मनः । कीर्तिता मुनिशार्दूल तत्रेन्द्रो यज्ञ उच्यते प्रथमं कथितं तात दिव्यं मन्वन्तरं तथा । द्वितीयं ते प्रवक्ष्यामि तन्निबोध यथातथम् ऊर्जस्तम्भः परस्तम्भ ऋषभो वसुमांस्तथा । ज्योतिष्मान् द्युतिमांश्चैव रोचिष्मान् सप्तमस्तथा एते महर्षयो ज्ञेयास्तत्रेन्द्रो रोचनस्तथा देवाश्च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषेऽन्तरे हरिघ्नः सुकृतिर्ज्योतिरयोमूर्तिरयस्मयः प्रथितश्च मनस्युश्च नभः सूर्यस्तथैव च स्वारोचिषस्य पुत्रास्ते मनोर्दश महात्मनः कीर्तिता मुनिशार्दूल महावीर्यपराक्रमाः द्वितीयमेतत्कथितं मुने मन्वन्तरं मया तृतीयं तव वक्ष्यामि तन्निबोध यथातथम् श्रवण कीजिये ॥ ७-८ ॥ स्वायम्भुव मन्वन्तरमें मरीचि, अत्रि, भगवान् ॥ ९ अंगिरा, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, वसिष्ठ – ये सात ब्रह्मपुत्र कहे गये हैं । हे मुने! उत्तर दिशामें स्थित ॥ १० [ महर्षिगण उस समयके ] सप्तर्षि और उस मन्वन्तरमें याम नामक देवता हुए॥९ -१० ॥ आग्नीध्र, अग्निबाहु, मेधा, मेधातिथि, वसु, ११ ज्योतिष्मान्, धृतिमान्, हव्य, सवन और शुभ्र — ये दस महात्मा स्वायम्भुव मनुके पुत्र कहे गये हैं । हे मुनिश्रेष्ठ! ॥ १२ उस समय यज्ञ नामक इन्द्र कहे गये॥११-१२ ॥ हे तात! इस प्रकार मैंने पहला स्वायम्भुव ॥ १३ मन्वन्तर कहा, अब मैं दूसरा मन्वन्तर कह रहा हूँ, उसे भलीभाँति सुनिये ॥ १३ ॥

( दूसरे मन्वन्तरमें ) ऊर्जस्तम्भ, परस्तम्भ, ऋषभ, ॥ १४ वसुमान्, ज्योतिष्मान्, द्युतिमान् तथा सातवें रोचिष्मान्– इन्हें महर्षि [ सप्तर्षि ] समझना चाहिये, उस कालमें । रोचन नामक इन्द्र हुए । स्वारोचिष मन्वन्तरमें ' तुषित ' ॥ १५ नामवाले देवता कहे गये हैं ॥ १४-१५ ॥ । हे मुनिश्रेष्ठ! हरिघ्न, सुकृति, ज्योति, अयोमूर्ति, ॥ १६ अयस्मय, प्रथित, मनस्यु, नभ और सूर्य — ये महात्मा । स्वारोचिष मनुके महान् बल तथा पराक्रमवाले दस ॥ १७ पुत्र कहे गये हैं । हे मुने! मैंने दूसरा मन्वन्तर कहा— । अब मैं तृतीय मन्वन्तरका वर्णन करता हूँ, उसे अच्छी ॥ १८ | तरह सुनें॥१६–१८ ॥

पृष्ठ 542

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 542 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५२८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३४ वसिष्ठपुत्राः सप्तासन्वासिष्ठा इति विश्रुताः । जो कभी महान् ओजस्वी हिरण्यगर्भके हिरण्यगर्भस्य ऊर्जा नाम महौजसः ॥ १ ९ नामसे प्रसिद्ध पुत्र थे, वे ही वसिष्ठके सात पुत्र ऊर्जा सुता । जो वासिष्ठ नामसे प्रसिद्ध हैं । हे ऋषिश्रेष्ठ! हुए, ऋषयोऽत्र समाख्याताः कीर्त्यमानान्निबोध मे । | तृतीय मन्वन्तरके ऋषि कहे गये हैं, उत्तम वे इस औत्तमेया ऋषिश्रेष्ठ दश पुत्रा मनोः स्मृताः ॥ २० तीसरे मनुके भी दस पुत्र हुए, उनका कथन कर नामक हूँ, उसे समझो ॥ १ ९ -२० ॥ रहा इष ऊर्जित ऊर्जश्च मधुर्माधव एव च । इष, ऊर्जित, ऊर्ज, मधु, माधव, शुचि, शुक्रवह शुचिः शुक्रवहश्चैव नभसो नभ एव च ॥ २१ नभस, नभ और ऋषभ - ये नाम हैं । उस समय, ऋषभस्तत्र देवाश्च सत्यवेदश्रुतादयः । | सत्यवेद, श्रुत आदि देवता हुए । हे मुने! उस कालमें तत्रेन्द्रः सत्यजिन्नाम त्रैलोक्याधिपतिर्मुने ॥ २२ सत्यजित् नामक इन्द्र हुए थे, जो तीनों लोकोंके

तृतीयमेतत्परमं मन्वन्तरमुदाहृतम् ।

मन्वन्तरं चतुर्थं ते कथयामि मुने शृणु ॥ २३

गार्ग्यः पृथुस्तथा वाग्मी जयो धाता कपीनकः ।

कपीवान् सप्त ऋषयः सत्या देवगणास्तथा ॥ २४

तत्रेन्द्रस्त्रिशिखो ज्ञेयो मनुपुत्रान् मुने शृणु ।

द्यूतिपोतः सौतपस्यस्तपः शूलश्च तापनः ॥ २५

तपोरतिरकल्माषो धन्वी खड्गी महानृषिः ।

तामसस्य स्मृता एते दश पुत्रा महाव्रताः ॥ २६

तामसस्यान्तरं चैव मनोर्मे कथितं तव ।

चतुर्थं पञ्चमं तात शृणु मन्वन्तरं परम् ॥ २७

देवबाहुर्जयश्चैव मुनिर्वेदशिरास्तथा ।

हिरण्यरोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश्च सोमपाः ॥ २८

सत्यनेत्ररताश्चान्ये एते सप्तर्षयोऽपरे ।

देवाश्च भूतरजसस्तपःप्रकृतयस्तथा ॥ २ ९

तत्रेन्द्रो विभुनामा च त्रैलोक्याधिपतिस्तथा ।

रैवताख्यो मनुस्तत्र ज्ञेयस्तामससोदरः ॥ ३०

अर्जुनः पंक्तिविन्ध्यो वा दयायास्तनया मुने ।

महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे वसन्ति हि ॥ ३१

रुचेः प्रजापतिः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः ।

भूत्या चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नामाभवत्सुतः ॥ ३२

अनागताश्च सप्तैते कल्पेऽस्मिन् मनवः स्मृताः । ।

अनागताश्च सप्तैव स्मृता दिवि महर्षयः ॥ ३३ ।

। अधिपति थे । हे मुने! इस श्रेष्ठ तृतीय मन्वन्तरका वर्णन किया । अब चतुर्थ मन्वन्तरको कह रहा है. आप उसे सुनें॥२१–२३ ॥ गार्ग्य, पृथु, वाग्मी, जय, धाता, कपीनक, कपीवान् – ये सप्तर्षि हुए । उस समय सत्य नामके देवता हुए और त्रिशिख नामक इन्द्र हुए, ऐसा जानना चाहिये । हे मुने! अब मनुके पुत्रोंको सुनिये— द्युतिपोत, सौतपस्य, तप, शूल, तापन, तपोरति, अकल्माष, धन्वी, खड्गी और महानृषि — ये तामस मनुके महाव्रती दस पुत्र कहे गये हैं॥२४–२६ ॥ इस प्रकार मैंने चौथे तामस मन्वन्तरका वर्णन आपसे कर दिया । हे तात! अब पंचम मन्वन्तरका श्रवण कीजिये ॥ २७ ॥

देवबाहु, जय, वेदशिरा मुनि हिरण्यरोमा पर्जन्य, सोमपायी ऊर्ध्वबाहु तथा सत्यनेत्ररत — ये सप्तर्षि हुए । उस समय तपस्वी स्वभाववाले भूतरज नामक देवता हुए और विभु नामक त्रिलोकाधिपति इन्द्र हुए, उस समय तामसके सहोदर भाई रैवत नामक [ पंचम ] मनुको जानना चाहिये ॥ २८–३० ॥ हे मुने! अर्जुन अथवा पंक्तिविन्ध्य ( दक्षकन्या प्रिया ) दया आदिके पुत्र हुए, जो महान् तपस्यासे युक्त होकर मेरुपृष्ठपर अब भी निवास करते हैं ॥ ३१ ॥

रुचिके पुत्र प्रजापति रौच्य भी मनु कहे गये हैं, जिन्होंने भूति नामक स्त्रीसे भौत्य नामक पुत्र उत्पन्न किया । इस कल्पमें ये सात अनागत मनु कहे गये हैं और सात अनागत महर्षि कहे गये हैं, जो स्वर्गलोकमें निवास करते हैं ॥ ३२-३३ ॥

पृष्ठ 543

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 543 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३४ ]

कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतमः ।

जमदग्निर्भरद्वाजः सप्तैते ऋषयः स्मृताः ॥

रामो व्यासस्तथात्रेयो दीप्तिमान्सुबहुश्रुतः ।

भारद्वाजस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा महाद्युतिः ॥

गौतमस्यात्मजश्चैव शरद्वान् गौतमः कृपः ।

कौशिको गालवश्चैव रुरुः काश्यप एव च ॥

एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः ।

देवाश्चानागतास्तत्र त्रयः प्रोक्ताः स्वयम्भुवा ॥

मारीचस्यैव पुत्रास्ते कश्यपस्य महात्मनः ।

तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति ॥

विषाङ्गश्चावनीवांश्च सुमन्तो धृतिमान्वसुः ।

सूरिः सुराख्यो विष्णुश्च राजा सुमतिरेव च ॥

सावर्णेश्च मनोः पुत्रा भविष्या दश शौनक ।

इहाष्टमं हि कथितं नवमं चान्तरं शृणु ॥

प्रथमं दक्षसावणिं प्रवक्ष्यामि मनुं शृणु ।

मेधातिथिश्च पौलस्त्यो वसुः काश्यप एव च ॥

ज्योतिष्मान् भार्गवश्चैव धृतिमानङ्गिरास्तथा ।

सवनश्चैव वासिष्ठ आत्रेयो हव्य एव च ॥

पुलहः सप्त इत्येते ऋषयो रौहितेऽन्तरे ।

देवतानां गणास्तत्र त्रय एव महामुने ॥

दक्षपुत्रस्य पुत्रास्ते रोहितस्य प्रजापतेः । धृष्टकेतुर्दीप्तकेतुः पञ्चहस्तो निराकृतिः पृथुश्रवा भूरिद्युम्नो ऋचीको बृहतो गयः । प्रथमस्य तु सावर्णेर्नव पुत्रा महौजसः दशमे त्वथ पर्याये द्वितीयस्यान्तरे मनोः हविष्मान् पौलहश्चैव प्रकृतिश्चैव भार्गवः आपोमुक्तिस्तथात्रेयो वासिष्ठश्चाव्ययः स्मृतः पौलस्त्यः प्रयतिश्चैव भामारश्चैव काश्यपः अङ्गिरानेनसः सत्यः सप्तैते परमर्षयः देवतानां गणाश्चापि द्विषिमन्तश्च ये स्मृताः तेषामिन्द्रः स्मृतः शम्भुस्त्वयमेव महेश्वरः अक्षत्वानुत्तमौजाश्च भूरिषेणश्च वीर्यवान् शतानीको निरामित्रो वृषसेनो जयद्रथः भूरिद्युम्नः सुवर्चार्चिर्दश त्वेते मनोः सुताः उमासंहिता ५२ ९ कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, विश्वामित्र, गौतम, ३४ । जमदग्नि और भरद्वाज - ये सात ऋषि कहे गये हैं । [ परशु ] राम, व्यास, अत्रिगोत्रीय बहुश्रुत दीप्तिमान्, ३५ भरद्वाजगोत्रीय महातेजस्वी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, गौतमपुत्र शरद्वान् [ के पुत्र ] कृपाचार्य, कुशिकवंशी ३६ गालव तथा कश्यपवंशी रुरु– ये सात महात्मा आगे सप्तर्षि होनेवाले हैं । उसमें स्वयम्भू [ ब्रह्मा ] -ने तीनको ३७ ही अनागत देवता कहा है । [ उस समय ] वे देवता मरीचिपुत्र महात्मा कश्यपके पुत्र होंगे और उस समय ३८ विरोचनके पुत्र बलि इन्द्र होंगे ॥ ३४–३८ ॥ हे शौनक! विषांग, अवनीवान्, सुमन्त, धृतिमान्, ३ ९ वसु, सूरि, सुरा, विष्णु, राजा, सुमति– ये दस सावर्णि मनुके पुत्र होंगे । इस प्रकार आठवाँ मन्वन्तर कहा गया, ४० अब नौवें मन्वन्तरका श्रवण कीजिये ॥ ३ ९ -४० ॥ मैं पहले दक्षसावर्णि मनुको कह रहा हूँ, ४१ उसे आप सुनिये । पुलस्त्यवंशी मेधातिथि, कश्यप-वंशी वसु, भृगुवंशी ज्योतिष्मान्, धैर्यवान् अंगिरा, ४२ वसिष्ठवंशी सवन, अत्रिवंशी हव्य और पुलह — ये सात ऋषि रोहित मन्वन्तरमें होंगे । हे महामुने! इस ४३ मन्वन्तरमें देवताओंके ये तीन गण होंगे । वे दक्षपुत्र प्रजापति रोहितके पुत्र होंगे । धृष्टकेतु, दीप्तकेतु, ॥ ४४ पंचहस्त, निराकृति, पृथुश्रवा, भूरिद्युम्न, ऋचीक, बृहत, गय — ये प्रथम दक्षसावर्णिके नौ महातेजस्वी ॥ ४५ पुत्र होंगे ॥ ४१ - ४५ ॥ । दसवें और दूसरे [ सावर्णि ] मनुका जब ॥ ४६ मन्वन्तर होगा, तब पुलहवंशी हविष्मान्, भृगुवंशी । प्रकृति, अत्रिवंशी आपोमुक्ति, वसिष्ठवंशी अव्यय, ॥ ४७ पुलस्त्यवंशी प्रयति, कश्यपवंशी भामार, अंगिरावंशी । अनेनाके पुत्र सत्य – ये सात परमर्षि होंगे । इस ॥ ४८ मन्वन्तरमें जो द्विषिमन्त नामवाले कहे गये हैं, वे । देवता होंगे । उनमें ये महेश्वर शम्भु ही इन्द्र कहे गये ॥ ४ ९ हैं । अक्षत्वान्, उत्तमौजा, पराक्रमी भूरिषेण, शतानीक, । निरामित्र, वृषसेन, जयद्रथ, भूरिद्युम्न, सुवर्चा और ॥ ५० । अर्चि -ये मनुके दस पुत्र होंगे ॥ ४६–५० ॥

पृष्ठ 544

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 544 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५३० श्रीशिवमहापुराण [ अ ०३४ एकादशे तु पर्याये तृतीयस्यान्तरे मनोः । जब तीसरे [ सावर्णि ] मन्वन्तरमें ग्यारहवें तस्यापि सप्त ऋषयः कीर्त्यमानान्निबोध मे ॥ ५१ होंगे, उस समय जो सात ऋषि होंगे, उन्हें मैं कह मनु हविष्मान् कश्यपश्चापि वपुष्मांश्चैव वारुणः आत्रेयोऽथ वसिष्ठश्च ह्यनयस्त्वंगिरास्तथा चारुधृष्यश्च पौलस्त्यो नि: स्वरोऽग्निस्तु तैजसः सप्तैते ऋषयः प्रोक्तास्त्रयो देवगणाः स्मृताः ब्रह्मणस्तु सुतास्ते हि त इमे वैधृताः स्मृताः सर्वगश्च सुशर्मा च देवानीकस्तु क्षेमकः दृढेषुः खण्डको दर्शः कुहुर्बाहुर्मनोः स्मृताः । सावर्णस्य तु पुत्रा वै तृतीयस्य नव स्मृताः

चतुर्थस्य तु सावर्णैर्ऋषीन्सप्त निबोध मे ।

द्युतिर्वसिष्ठपुत्रश्च आत्रेयः सुतपास्तथा ॥

अङ्गिरास्तपसो मूर्तिस्तपस्वी कश्यपस्तथा ।

तपोधनश्च पौलस्त्यः पुलहश्च तपोरतिः ॥

भार्गवः सप्तमस्तेषां विज्ञेयः तपसो निधिः ।

पञ्च देवगणाः प्रोक्ता मानसा ब्रह्मणः सुताः ॥

ऋतधामा तदिन्द्रो हि त्रिलोकीराज्यकृत्सुखी ।

द्वादशे चैव पर्याये भाव्ये रौच्यान्तरे मुने ॥

अङ्गिराश्चैव धृतिमान् पौलस्त्यो हव्यवांस्तु यः ।

पौलहस्तत्त्वदर्शी च भार्गवश्च निरुत्सवः ॥

निष्प्रपञ्चस्तथात्रेयो निर्देहः कश्यपस्तथा ।

सुतपाश्चैव वासिष्ठः सप्तैवैते महर्षयः ॥

त्रय एव गणाः प्रोक्ता देवतानां स्वयम्भुवा ।

दिवस्पतिस्तदिन्द्रो वै विचित्रश्चित्र एव च ॥

नयो धर्मो धृतोन्ध्रश्च सुनेत्रः क्षत्रवृद्धकः ।

निर्भयः सुतपा द्रोणो मनो रौच्यस्य ते सुताः ॥

मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् ।

चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजाः ॥

देवाः सुकर्मसुत्रामसंज्ञा इन्द्रो दिवस्पतिः ॥ | हूँ, आप सुनें । कश्यपवंशी हविष्मान्, वरुणवंशी रहा ॥ ५२ अत्रिवंशी वसिष्ठ, अंगिरावंशी अनय, पुलस्त्यवंशी वपुष्मान् । । चारुधृष्य, निस्वर और तैजस अग्नि ( अग्नितेजा ॥ ५३ | ये सात ऋषि कहे गये हैं और तीन देवगण कहे ) -। | हैं | वे ब्रह्माजीके पुत्र वैधृत नामवाले कहे गये गये हैं । ॥५४ सर्वग, सुशर्मा, देवानीक, क्षेमक, दृढेषु, खण्डक, दर्श, । कुहु, बाहु — ये मनुके पुत्र कहे गये हैं । ये तीसरे ॥ ५५ सावर्णि मनुके नौ पुत्र कहे गये हैं ॥ ५१-५५ ॥ अब चतुर्थ सावर्णिके सप्तर्षियोंको मुझसे सुनें । ५६ उनमें वसिष्ठपुत्र द्युति, अत्रिगोत्री सुतपा, तपोमूर्ति अंगिरा, तपस्वी कश्यप, तपोधन पौलस्त्य, तपोरत ५७ पुलह और सातवें तपोनिधि भार्गव कहे गये हैं । [ इस मन्वन्तरमें ] ब्रह्माके पाँच मानसपुत्र देवगण कहे गये ५८ हैं । उस समय प्रजाओंको सुख देनेवाले तथा त्रिलोकीके अधिपति ऋतधामा इन्द्र होंगे ॥ ५६-५८१ / २ ॥ ५ ९ हे मुने! आगे आनेवाले बारहवें रौच्य नामक मन्वन्तरमें धृतिमान् अंगिरा, पुलस्त्यवंशी हव्यवान्, ६० पुलहवंशी तत्त्वदर्शी, निरुत्सव भार्गव, प्रपंचरहित आत्रेय, निर्देह कश्यप और वसिष्ठवंशी सुतपा — ये ६१ सप्तर्षि होंगे । इसमें स्वयम्भू ( ब्रह्माजी ) -ने देवताओंके तीन गण कहे हैं । दिवस्पति उस मन्वन्तरमें इन्द्र होंगे । ६२ विचित्र, चित्र, नय, धर्म, धृतोन्ध्र, सुनेत्र, क्षत्रवृद्धक, निर्भय, सुतपा और द्रोण - ये रौच्य मनुके [ दस ] पुत्र ६३ होंगे ॥ ५ ९ –६३ ॥ आत्मज्ञानी देवसावर्णि नामक तेरहवें मनु होंगे । ६४ चित्रसेन, विचित्र आदि उन देवसावर्णिके पुत्र होंगे । उस समय सुकर्म तथा सुत्राम नामवाले देवता होंगे, निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्त्यृषयस्तदा ॥ ६५ दिवस्पति नामक इन्द्र होंगे और निर्मोक, तत्त्वदर्शी आदि ऋषि होंगे॥६४-६५ ॥ चतुर्दशे तु पर्याये भौत्यस्यैवान्तरे मनोः । आग्नीध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो चौदहवें भौत्य नामक मनुके कालमें कश्यपवंशी भार्गवोऽप्यतिवाह्यश्च मागधश्च यः ॥ ६६ आग्नीध्र, पुलस्त्यवंशी मागध और भृगुवंशी अतिबाह्य, युक्तश्चैव तथात्रेयः शुचिराङ्गिरसस्तथा । अंगिरागोत्रीय शुचि, अत्रिगोत्रीय युक्त, वसिष्ठगोत्रीय शुक्रो वासिष्ठ एव च ॥ ६७ शुक तथा पुलहगोत्रीय अजित - ये अन्तिम मनुके अजितः पुलहश्चैव ह्यन्त्याः सप्तर्षयश्च ते । सप्तर्षि होंगे । [ इस मन्वन्तरमें ] पवित्र चाक्षुष देवगण पवित्राश्चाक्षुषा देवाः शुचिरिन्द्रो भविष्यति ॥ ६८ होंगे और शुचि नामक इन्द्र होंगे ॥ ६६–६८ ॥

पृष्ठ 545

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 545 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३४ ] उमासहिता ५३१

एतेषां कल्य उत्थाय कीर्तनात्सुखमेधते ।

अतीतानागतानां वै महर्षीणां नरैः सदा ॥ ६ ९

देवतानां गणाः प्रोक्ताः शृणु पञ्च महामुने ।

तुरङ्गभीरुर्बुध्नश्च तनुग्रोऽनुग्र एव च ॥ ७०

अतिमानी प्रवीणश्च विष्णुः संक्रन्दनस्तथा ।

तेजस्वी सबलश्चैव भौत्यस्त्वेते मनोः सुता ॥ ७१

भौत्यस्यैवाधिकारे वै पूर्णे कल्पस्तु पूर्यते ।

इत्येतेऽनागतातीता मनवः कीर्तिता मया ॥ ७२

उक्ताः सनत्कुमारेण व्यासायामिततेजसा ।

पूर्णे युगसहस्रान्ते परिपाल्य स्वधर्मतः ॥ ७३

प्रजाभिस्तपसा युक्ता ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ।

युगानि सप्ततिस्त्वेकं साग्राण्यन्तरमुच्यते ॥ ७४

चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः ।

मन्वन्तरेषु सर्वेषु संहारान्ते पुनर्भवः ॥ ७५

न शक्यमन्तरं तेषां वक्तुं वर्षशतैरपि ।

पूर्णे शतसहस्त्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते ॥ ७६

तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः ।

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सदादित्यगणैर्मुने ॥ ७७

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिं नारायणं परम् ।

स्रष्टारं सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः ॥७८

भूयोऽपि भगवान् रुद्रः संहर्ता काल एव हि ।

कल्पान्ते तत्प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य वै ॥ ७ ९

इति ते कथितं सर्वं मन्वन्तरसमुद्भवम् ।

विसर्गं पुण्यमाख्यानं धन्यं कुलविवर्द्धनम् ॥ ८०

अतीत तथा अनागत— इन महर्षियोंका सर्वदा प्रातः काल उठकर नाम - कीर्तन करनेसे मनुष्योंके सुखोंकी वृद्धि होती है ॥६ ९ ॥ हे महामुने! सुनिये; इसमें देवताओंके पाँच गण कहे गये हैं और तुरंगभीरु, बुध्न, तनुग्र, अनुग्र, अतिमानी, प्रवीण, विष्णु, संक्रन्दन, तेजस्वी तथा सबल - ये दस भौत्यमनुके पुत्र होंगे ॥ ७०-७१ ॥ भौत्य मनुके अधिकारकालकी पूर्णताके साथ कल्प पूर्ण हो जाता है । इस प्रकार मैंने भूत, भविष्यके इन मनुओंका वर्णन किया, जिनके विषयमें महातेजस्वी सनत्कुमारने व्यासजीसे कहा था । वे मनु एक हजार युगपर्यन्त अपने धर्मके अनुसार प्रजाओंका पालनकर तपस्यासे युक्त हो प्रजाओंके साथ ब्रह्मलोकको जाते हैं ॥ ७२-७३ १/२ ॥ इकहत्तर चतुर्युगीको एक मन्वन्तरका काल कहा जाता है । [ हे महर्षे! ] इस प्रकार मैंने कीर्तिको बढ़ानेवाले इन चौदह मनुओंका वर्णन कर दिया । सभी मन्वन्तरोंके पूर्ण हो जानेपर संहारके अन्तमें पुनः सृष्टि होती है । सैकड़ों वर्षोंमें भी उनके मन्वन्तरोंका वर्णन नहीं किया जा सकता है । सौ हजार चतुर्युगीके बीत जानेपर एक कल्पकी समाप्ति कही जाती है ॥७४–७६ ॥ उस समय सूर्यकी किरणोंसे सभी प्राणी भस्म हो जाते हैं । हे मुने! वे समस्त प्राणी कल्पोंके अन्तमें ब्रह्मदेवको आगेकर आदित्यगणोंके साथ सभी प्राणियों के स्रष्टा तथा देवताओंमें श्रेष्ठ श्रीहरि नारायणमें बार-बार प्रविष्ट होते रहते हैं ॥ ७७-७८ ॥ इस प्रकार प्रत्येक कल्पके अन्तमें कालस्वरूप भगवान् रुद्र पुनः संहार करते हैं, इसका वर्णन मैं वैवस्वत मनुके प्रसंगमें करूँगा । इस प्रकार मैंने मन्वन्तरोंकी उत्पत्ति तथा विसर्गसे सम्बन्धित सम्पूर्ण आख्यान आपसे कह दिया । जो पुण्यप्रद, धन्यताको देनेवाला तथा कुलकी वृद्धि करनेवाला है ॥७ ९ -८० ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्वमन्वन्तरानुकीर्तनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत पाँचवीं उमासंहितामें सर्वमन्वन्तरानुकीर्तनवर्णन नामक चौंतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३४ ॥

पृष्ठ 546

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 546 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५३२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३५ अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः विवस्वान् एवं संज्ञाका वृत्तान्तवर्णनपूर्वक अश्विनीकुमारोंकी उत्पत्तिका वर्णन सूत उवाच सूतजी बोले- महर्षि कश्यपसे दक्षपुत्री विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः । [ अदिति ] -में विवस्वान् उत्पन्न हुए; उनकी तस्य भार्याभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका ॥ १ त्वष्टापुत्री देवी संज्ञा हुईं, जो सुरेणुका नामसे पत्नी विख्यात हैं ॥१ ॥:

मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुःसहेन च । रूपयौवनसे समन्वित वह [ संज्ञा ] अपने भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूपयौवनशालिनी ॥ २ असहिष्णु तथा दुःसह तेजसे सन्तुष्ट नहीं हुई पतिके ॥ २ ॥

आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुः सुतेजसः दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः यमश्च यमुना चैव यमलौ सम्बभूवतुः एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्यतः संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहंती ततः छायामात्मनः सासृजच्छुभाम्

मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितः शुभे ।

किं करोमीह कार्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते ॥

संज्ञोवाच

अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः ।

त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः ॥

इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा ।

पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥

छायोवाच

आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् ।

नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम् ॥

सूत उवाच

इत्युक्ता सागमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः ।

पित्रा निर्भत्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः ॥

अगच्छद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपं ततः स्वकम् ।

कुरूंस्तदोत्तरान् प्राप्य तृणान्येव चचार ह ॥

। तब अत्यन्त तेजस्वी सूर्यके उस तेजको सहने में ॥ ३ असमर्थ वह सुन्दरी जलती हुई [ अत्यन्त ] उद्विग्न हो गयी ॥३ ॥

। हे ऋषे! आदित्यने इस संज्ञासे तीन सन्तानें उत्पन्न ॥ ४ कीं । सर्वप्रथम श्राद्धदेव प्रजापति मनु हुए, उसके अनन्तर । यम और यमुना — ये दोनों जुड़वें पैदा हुए । इस प्रकार ॥ ५ सूर्यसे संज्ञामें तीन सन्तानें उत्पन्न हुईं॥४-५ ॥ उसके बाद सूर्यके उस संवर्तुल अर्थात् उत्पीडक ॥ ६ रूपको देखकर उसे सहन न करती हुई उस संज्ञाने अपनी सुन्दर छायाका निर्माण किया ॥ ६ ॥

तब उस मायामयी छायाने संज्ञासे भक्तिपूर्वक ७ कहा- हे शुभे! हे शुचिस्मिते! मैं यहाँ आपका कौन - सा कार्य करूँ, बताओ? ॥७ ॥

संज्ञा बोली - तुम्हारा कल्याण हो, मैं अपने पिताके घर जा रही हूँ, तुम इस भवनमें निर्विकार ८ भावसे निवास करो । यदि तुम मेरा हित चाहती हो, तो मेरे इन दोनों साधुस्वभाव पुत्रोंका और इस सुन्दरी ९ कन्याका सुखपूर्वक पालन करना ॥८ - ९ ॥ छाया बोली - हे देवि! मैं अपना केश पकड़े जानेतक अत्याचार सहन करूँगी और तबतक आपका १० रहस्य सूर्यसे नहीं कहूँगी, आप सुखपूर्वक जाइये ॥ १० ॥

सूतजी बोले- ऐसा कहे जानेपर वह संज्ञा लज्जित हो अपने पिताके पास चली गयी । वहाँपर पिताने उसे बहुत फटकारा और वहाँ जानेके लिये उसे ११ बारंबार विवश किया । तब वह अपने स्वरूपको छिपाकर घोड़ीका रूप धारण करके उत्तर कुरुदेशमें जाकर तृणोंके बीच [ गुप्त रूपसे ] विचरण करने १२ | लगी ॥ ११-१२ ॥

पृष्ठ 547

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 547 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३५ ]

संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा ।

जनयामास सावणि मनुं वै सविता किल ॥

संज्ञानु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः ।

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते ॥

मनुस्तस्याक्षमत्तं तु यमस्तं नैव चक्षमे ।

स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात् ॥

छायां सन्तर्जयामास पदा वैवस्वतो यमः ।

तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता ॥

चरणः पततामेष तवेति भृशरोषतः ।

यमस्ततः पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥

भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः ।

मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै ॥

स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा ।

तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षन्तुमर्हति ॥

शप्तोऽहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर ।

तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते ॥

सवितोवाच

असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् ।

येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ॥

न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्तुं मातृवचस्तव ।

कृमयो मांसमादाय गमिष्यन्ति महीतले ॥

तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातो भविष्यसि ।

कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो ॥

सूत उवाच

इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर ।

आदित्यश्चाब्रवीत्तांत्तु छायां क्रोधसमन्वितः ॥

सूर्य उवाच हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाचरितं किल । किंतु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतादाख्यातुमर्हसि उमासंहिता ५३३ उसके बाद सूर्यने छायाको ही संज्ञा समझकर १३ उससे सावर्णि मनु नामक सुन्दर पुत्रको उत्पन्न किया ॥ १३ ॥

संज्ञाद्वारा प्रार्थना किये जानेपर भी वह छाया १४ अपने पुत्र सावर्णिसे अधिक स्नेह करती थी, किंतु संज्ञापुत्रोंसे उतना स्नेह नहीं करती थी ॥ १४ ॥

श्राद्धदेव मनुने तो इसे सह लिया, किंतु यमको १५ यह सहन नहीं हुआ । इसलिये जब बचपनेके कारण तथा भवितव्यताके वश हो क्रोधित होकर उन वैवस्वत यमने छायाको पैर उठाकर धमकाया, तब १६ पापिनी छायाने क्रोधपूर्वक उसे शाप दे दिया कि तुम्हारा यह चरण पृथ्वीपर गिर जाय । उसके बाद यमने हाथ जोड़कर सारा समाचार अपने पितासे १७ निवेदन किया । शापके भयसे अत्यन्त व्याकुल एवं संज्ञाके वचनोंसे प्रेरित हुए यमने कहा कि माताको १८ चाहिये कि वह अपने सभी पुत्रोंमें स्नेहपूर्वक समताका व्यवहार करे । किंतु वह छाया तो हमलोगोंसे स्नेह हटाकर केवल छोटे भाईका लालन - पालन करती १ ९ है, इसीलिये मैंने उसे मारनेके लिये पैर उठाया, इसे आप क्षमा कीजिये । हे देवेश! हे तेजस्वियोंमें श्रेष्ठ! हे गोपते! माताने मुझे शाप दिया है, अतः २० आपकी कृपासे मेरा चरण न गिरे ॥ १५–२० ॥ सविता बोले- हे पुत्र! इसमें निःसन्देह कोई कारण होगा, जिससे तुम्हारे जैसे धर्मज्ञ तथा सत्यवादीको २१ क्रोध उत्पन्न हुआ । तुम्हारी माताका वचन तो मिथ्या नहीं किया जा सकता है । कीड़े तुम्हारे चरणोंका मांस लेकर पृथ्वीमें चले जायँगे । इससे उसकी बात भी २२ सत्य हो जायगी और तुम्हारी रक्षा भी हो जायगी । हे तात! हे प्रभो! अपने मनको आश्वस्त कर लो और २३ सन्देह मत करो ॥ २१–२३ ॥ सूतजी बोले- हे मुनीश्वर! यम नामक पुत्रसे ऐसा कहकर आदित्य सूर्यने क्रोधित हो उस छायासे २४ | कहा— ॥ २४ ॥

सूर्य बोले – हे प्रिये! हे कुमते! हे चण्डि! तुमने यह क्या किया? तुम अपने पुत्रोंमें न्यूनाधिक ॥ २५ । स्नेह क्यों करती हो, इसे मुझको बताओ ॥२५ ॥

पृष्ठ 548

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 548 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५३४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३५ सूत उवाच सूतजी बोले- अपनी इच्छासे प्रज्वलित रवेर्वचनं श्रुत्वा यथातथ्यं न्यवेदयत् । | सूर्यदेवके द्वारा जलायी जाती हुई छायाने हुए सा उनका निर्दग्धा कामरविणा सान्त्वयामास वै तदा ॥ २६ कथन सुनकर तथ्यपूर्ण उत्तर दिया, तब सूर्यदेवने नका । सान्त्वना प्रदान की । उसकी बात सुनकर सूर्य त्वष्टाके तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा सूर्योऽगात्त्वष्टुरन्तिकम् । | पास गये और उन्होंने उनसे पूछा कि संज्ञा कहाँ पप्रच्छ तं क्व संज्ञेति त्वष्टा सूर्यमथाब्रवीत् ॥ २७ तब त्वष्टाने सूर्यसे कहा- ॥ २६-२७ ॥ है? त्वष्टोवाच त्वष्टा बोले - आपके अत्यन्त तेजसे जलती तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते । रहनेके कारण उसे आपका यह रूप अच्छा असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले ॥ २८ लगता है, अत: उसे सहन न करती हुई वह तृणोंसे नहीं

श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते ।

अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम् ॥ २ ९

रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कान्तं करोम्यहम् । सूत उवाच तच्छ्रुत्वापगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः ॥ ३०

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः ।

ततो विभ्राजितं रूपं तेजसा संवृतेन च ॥ ३१

कृतं कान्ततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा ।

ततोऽधियोगमास्थाय स्वां भार्यां हि ददर्श ह ॥ ३२

अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च ।

सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया ॥ ३३

मैथुनाय विचेष्टन्तीं परपुंसोऽभिशंकया ।

मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तद्व्यदधान्मुने ॥ ३४

देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ ।

नासत्यौ तौ च दस्त्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि ॥ ३५

तां तु कान्तेन रूपेण दर्शयामास भास्करः ।

आत्मानं सा तु तं दृष्ट्वा प्रहृष्टा पतिमादरात् ॥ ३६

पत्या तेन गृहं प्रागात्स्वं सती मुदितानना ।

मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दम्पती पूर्वतोऽधिकम् ॥ ३७ ।

| भरे वनमें निवास करती है I । हे गोपते! योगबलसे | युक्त तथा योगका आश्रय लेकर स्थित वह संज्ञा प्रशंसनीय है । हे देवेश! अपनी बात कहकर आप अनुकूल हो जाइये । अब मैं आपके रूपको मनोहर बना देता हूँ॥२८-२९ ३ ॥ सूतजी बोले- यह सुनकर विवस्वान् सूर्यका क्रोध दूर हो गया । तब त्वष्टा मुनिने सानपर स्थापितकर उनके तेजको छील दिया । इसके बाद तेजके छील दिये जानेसे उनका रूप मनोहारी हो गया । जब त्वष्टाने उनके रूपको अत्यधिक सुन्दर बना दिया, तब वे अति शोभित होने लगे । इस प्रकार सूर्यदेवने योगमें स्थित होकर अपने नियम और तेजके कारण सम्पूर्ण प्राणियोंद्वारा अपराजेय अपनी भार्याको देखा । तब अश्वका रूप धारणकर सूर्य संगकी इच्छासे वहाँ पहुँचे । हे मुने! तब संगके लिये चेष्टा करते हुए सूर्यको देखकर परपुरुषकी शंकासे युक्त संज्ञाने उनका शुक्र मुखसे लेकर नासिकामें धारण कर लिया ॥ ३०–३४ ॥ उससे वैद्योंमें श्रेष्ठ युगल अश्विनीकुमार देवता. उत्पन्न हुए । वे दोनों अश्विनीकुमार नासत्य अथवा दस्र कहे गये हैं ॥ ३५ ॥

उसके बाद सूर्यने उसको अपने मनोहर रूपका दर्शन कराया । तब आत्मस्वरूप अपने पतिदेवको आदरपूर्वक देखकर वह ( संज्ञा ) प्रसन्न हो गयी । इसके बाद प्रसन्नमुखवाली वह सती पतिके साथ अपने घर चली गयी । इस प्रकार दोनों स्त्री-पुरुष प्रीतिसे युक्त हो पहलेसे अधिक प्रसन्न हो गये ॥ ३६-३७ ॥

पृष्ठ 549

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 549 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३६ ] उमासंहिता ५३५ कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । यमस्तु धर्मराज [ माताके तिरस्काररूप ] उस कर्मसे अत्यन्त धर्मेण रञ्जयामास इमाः प्रजाः ॥ ३८ व्यथित धर्मराज यम धर्मपूर्वक प्रजाओंको प्रसन्न लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः । करने लगे । उस कर्मसे महातेजस्वी धर्मराजको पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च ॥ ३ ९ पितरोंका आधिपत्य तथा लोकपालका पद प्राप्त प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिः स तपोधनः । मनुः भाव्यः स कर्मणा तेन मनोः सावर्णिकेऽन्तरे ॥

मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः ।

यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी ॥

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी ।

मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते ॥

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा ।

आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः ॥

| हुआ ॥ ३८-३९ ॥

तपोधन सावर्णिको भी प्रजापति मनुका पद प्राप्त ४० हुआ । वे अपने उस कर्मसे वैवस्वत मनुके बाद सावर्णि मन्वन्तरके मनु होंगे ॥४० ॥

वे प्रभु आज भी सुमेरुपर्वतपर घोर तप कर रहे हैं । ४१ लोकमें उन्हें मनु कहा जाता है और सावर्णि भी कहा जाता है । उन दोनोंसे छोटी जो यशस्विनी कन्या यमी थी, ४२ वह नदियोंमें श्रेष्ठ लोकपावनी यमुना हुई ॥ ४१-४२ ॥ जो देवगणोंके जन्मके इस आख्यानका श्रवण करता है अथवा स्मरण करता है, वह आपद्ग्रस्त होनेपर भी उससे मुक्त हो जाता है और महान् यश ४३ । प्राप्त करता है ॥ ४३ ॥

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मन्वन्तरकीर्तने वैवस्वतवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत पाँचवीं उमासंहितामें मन्वन्तरकीर्तनमें वैवस्वतवर्णन नामक पैंतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३५ ॥

अथ षट्त्रिंशोऽध्यायः वैवस्वतमनुके सूत उवाच

मनोर्वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै नव तत्समाः ।

पश्चान्महोन्नता धीराः क्षत्रधर्मपरायणाः ॥

इक्ष्वाकुः शिबिनाभागौ धृष्टः शर्यातिरेव च ।

नरिष्यन्तोऽथ नाभागः करूषश्च प्रियव्रतः ॥

अकरोत्पुत्रकामस्तु मनुरिष्टिं प्रजापतिः ।

अनुत्पन्नेषु पुत्रेषु तत्रेष्ट्यां मुनिपुङ्गव ॥

सा हि दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता ।

दिव्यसंहनना चैवमिला जज्ञे हि विश्रुता ॥

तामिडेत्येव होवाच मनुर्दण्डधरस्तथा ।

अनुगच्छस्व मामेति तमिडा प्रत्युवाच ह ॥

धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् । नौ पुत्रोंके वंशका वर्णन सूतजी बोले - [ हे महर्षियो! ] बादमें वैवस्वत मनुके नौ पुत्र उत्पन्न हुए, जो उन्हींके समान १ विशालकाय, धैर्यशाली एवं क्षत्रिय धर्ममें तत्पर थे ॥ १ ॥

[ वे मनु पुत्र ] इक्ष्वाकु, शिबि, नाभाग, धृष्ट, २ शर्याति, नरिष्यन्त, नाभाग [ नाभागारिष्ट ], करूष और प्रियव्रत नामवाले थे ॥२ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! [ किसी समय ] पुत्रकी कामनावाले ३ प्रजापति मनुने यज्ञ किया, किंतु उस यज्ञमें पुत्र उत्पन्न नहीं हुए अपितु दिव्य वस्त्र धारण की हुई, दिव्य ४ आभूषणोंसे विभूषित तथा दिव्य अंगोंवाली इला [ इडा ] नामक कन्या उत्पन्न हुई॥३-४ ॥ तब दण्डधारी मनुने उससे कहा- हे इडा! तुम ५ मेरा अनुसरण करो, इसपर इडाने पुत्रकी कामनावाले उन प्रजापति मनुसे यह धर्मसम्मत बात कही - ॥ ५३ ॥

पृष्ठ 550

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 550 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५३६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०३६ इडोवाच इडा बोली- हे वक्ताओंमें श्रेष्ठ! मैं मित्रावरुणके मित्रावरुणयोरंशैर्जातास्मि वदतां वर ॥ ६ अंशसे मैं उत्पन्न हुई हूँ । मैं उन्हीं दोनोंके । जाऊँगी । मेरी रुचि इस प्रकारके अधर्ममें नहीं पास तयोः सकाशं यास्यामि न मेऽधर्मे रुचिर्भवेत् । ऐसा कहकर उस सुन्दरी सतीने मित्रावरुणके है । एवमुक्त्वा सती सा तु मित्रावरुणयोस्ततः ॥ ७ जाकर हाथ जोड़कर यह वचन कहा — हे महामुनियो पास । गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् । मैं मनुके यज्ञमें आप दोनोंके अंशसे उत्पन्न हुई अंशैस्तु युवयोर्जाता मनुयज्ञे महामुनी आगता भवतोरन्ति ब्रूतं किं करवाणि वाम् अन्यान् पुत्रान् सृज विभो तैर्वंशस्ते भविष्यति सूत उवाच तां तथावादिनीं साध्वीमिडां मन्वध्वरोद्भवाम् मित्रावरुणनामानौ मुनी ऊचतुरादरात् ॥ मित्रावरुणावूचतुः अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च । सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ द्वौ वरवर्णिनि

आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं चैव गमिष्यसि ।

मनोर्वंशकरः पुत्रस्त्वमेव च भविष्यसि ॥

सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।

जगत्प्रियो धर्मशीलो मनुवंशविवर्धनः ॥

सूत उवाच

निवृत्ता सा तु तच्छ्रुत्वा गच्छन्ती पितुरन्तिके ।

बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता ॥

सोमपुत्रात्ततो जज्ञे तस्यां राजा पुरूरवाः ।

पुत्रोऽतिसुन्दरः प्राज्ञ उर्वशीपतिरुन्नतः ॥

जनयित्वा च सा तत्र पुरूरवसमादरात् ।

पुत्रं शिवप्रसादात्तु पुनः सुद्युम्नतां गता ॥

सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः ।

उत्कलश्च गयश्चापि विनताश्वश्च वीर्यवान् ॥

उत्कलस्योत्कला विप्रा विनताश्वस्य पश्चिमा । ॥ ८ अब मैं आप दोनोंके समीप आयी हूँ । बताइये कि हूँ । | क्या करूँ? [ इडाने मनुसे भी कहा कि- ] हे विभो मैं । । आपलोग अन्य पुत्रोंको उत्पन्न कीजिये! ॥ ९ आपका वंश चलेगा ॥६ – ९ ॥, उन्हींसे सूतजी बोले- ऐसा कहनेवाली, मनुके यज्ञमें । । उत्पन्न हुई उस साध्वी इडासे मित्रावरुण नामवाले १० दोनों मुनियोंने आदरपूर्वक कहा —॥१० ॥

मित्रावरुण बोले- हे धर्मज्ञे! हे सुश्रोणि! हे सुन्दरि! हम दोनों तुम्हारे इस विनय, नियम तथा ॥ ११ सत्यसे प्रसन्न हैं ॥११ ॥

हे महाभागे! तुम हम दोनोंकी ख्याति प्राप्त १२ करोगी और तुम्हीं मनुका वंश बढ़ानेवाला पुत्र होओगी, जो सुद्युम्न नामसे तीनों लोकोंमें विख्यात होगा और संसारका प्रिय, धर्मपरायण तथा मनुवंशको १३ बढ़ानेवाला होगा ॥ १२-१३ ॥ सूतजी बोले- ऐसा सुनकर वह लौट करके अपने पिताके पास जाने लगी, तभी अवसर पाकर १४ बुधने उसे संगके लिये आमन्त्रित किया ॥१४ ॥

उसके पश्चात् चन्द्रमापुत्र बुधसे उस इडामें १५ राजा पुरूरवाकी उत्पत्ति हुई, वह पुत्र अत्यन्त सुन्दर, बुद्धिमान् और उन्नत था, जो आगे चलकर उर्वशीका पति हुआ । इस प्रकार प्रेमपूर्वक पुरूरवा नामक पुत्रको १६ जन्म देकर वह शिवजीकी कृपासे पुनः सुद्युम्न हो गयी ॥ १५-१६ ॥ सुद्युम्नके तीन परम धार्मिक पुत्र हुए-१७ उत्कल, गय तथा पराक्रमी विनताश्व । हे विप्रो! उत्कलकी राजधानी उत्कला ( उड़ीसा ) हुई, विनताश्वको पश्चिम दिशाका राज्य मिला और हे मुनिश्रेष्ठ! | गयकी राजधानी पूर्वदिशामें गया नामकी पुरी कही दिक्पूर्वा मुनिशार्दूल गयस्य तु गया स्मृता ॥ १८ गयी ॥ १७-१८ ॥