शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 1051–1060
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1051–1060
पृष्ठ 1051
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ५२ सख्या कृतात्मनो दोषं सा व्यास स्मारिता पुनः । हे व्यासजी! जब सखियोंने उसके द्वारा किये सर्वं तत्पूर्ववृत्तान्तं ततो दृष्ट्वा च साऽभवत् ॥ ३२ गये पूर्व दोषका स्मरण कराया, तो वह अपने पूर्व कृत्योंका स्मरण करने लगी । हे मुने! उस समय अब्रवीच्चित्रलेखां च ततो मधुरया गिरा । बाणासुरकी पुत्री ऊषाने कुम्भाण्डकी पुत्री चित्रलेखासे ऊषा बाणस्य तनया कुंभांडतनयां मुने ॥ ३३ मधुर वाणीमें कहा - ॥३२-३३ ॥ ऊषोवाच ऊषा बोली – हे सखि! यदि पार्वतीने पहले ही सखि यद्येष मे भर्ता पार्वत्या विहितः पुरा । इसे मेरा पति निश्चित किया है, तो वह गुप्त पति किस केनोपायेन ते गुप्तः प्राप्यते विधिवन्मया ॥ ३४ उपायसे मुझे प्राप्त हो सकता है? जिसने मेरा मन हरण कस्मिन्कुले स वा जातो मम येन हृतं मनः । किया, वह किस कुलमें उत्पन्न हुआ है? ऊषाकी यह इत्यूषावचनं श्रुत्वा सखी प्रोवाच तां तदा ॥ ३५ बात सुनकर सखीने उससे कहा- - ॥ ३४-३५ ॥ चित्रलेखोवाच
त्वया स्वप्ने च यो दृष्टः पुरुषो देवि तं कथम् ।
अहं समानयिष्यामि न विज्ञातस्तु यो मम ॥ ३६
दैत्यकन्या तदुक्ते तु रागांधा मरणोत्सुका ।
रक्षिता च तया सख्या प्रथमे दिवसे ततः ॥ ३७
पुनः प्रोवाच सोषां वै चित्रलेखा महामतिः ।
कुंभांडस्य सुता बाणतनयां मुनिसत्तम ॥ ३८
व्यसनं तेऽपकर्षामि त्रिलोक्यां यदि भाव्यते ।
समानेष्ये नरं यस्ते मनोहर्ता तमादिश ॥ ३ ९
सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा वस्त्रपुटके देवान्दैत्यांश्च दानवान् ।
गन्धर्वसिद्धनागांश्च यक्षादींश्च तथालिखत् ॥ ४०
तथा नरांस्तेषु वृष्णीन् शूरमानकदुंदुभिम् ।
व्यलिखद्रामकृष्णौ च प्रद्युम्नं नरसत्तमम् ॥ ४१
अनिरुद्धं विलिखितं प्राद्युम्निं वीक्ष्य लज्जिता ।
आसीदवाङ्मुखी चोषा हृदये हर्षपूरिता ॥ ४२
ऊषा प्रोवाच चौरोऽसौ मया प्राप्तस्तु यो निशि ।
पुरुषः सखि येनाशु चेतोरलं हृतं मम ॥ ४३
यस्य संस्पर्शनादेव मोहिताहं तथाभवम् ।
तमहं ज्ञातुमिच्छामि वद सर्वं च भामिनि ॥ ४४
-कस्यायमन्वये जातो नाम किं चास्य विद्यते । | इत्युक्ता साब्रवीन्नाम योगिनी तस्य चान्वयम् ॥ ४५ । चित्रलेखा बोली- हे देवि! तुमने स्वप्नमें जिस पुरुषको देखा है, उसे मैं किस प्रकारसे लाऊँ, जो मेरे ज्ञानसे परे है, उसको ले आना किस प्रकार सम्भव है!॥ ३६ ॥
उसके ऐसा कहनेपर अनुरागवती दैत्यकन्या ऊषाने उसके वियोगके कारण मरनेका निश्चय कर लिया, किंतु उस सखीने [ समझा - बुझाकर ] प्रथम दिन उसकी रक्षा की । इसके बाद हे मुनिश्रेष्ठ! कुम्भाण्डकी पुत्री महाबुद्धिमती उस चित्रलेखाने बाणासुरकी पुत्री ऊषासे पुनः इस प्रकार कहा - हे सखि! तुम अपने मनको हरण करनेवाले उस पुरुषको बताओ, यदि वह इस त्रिलोकीमें कहीं भी है, तो मैं उसे लाऊँगी और तुम्हारी विपत्ति दूर करूँगी ॥ ३७–३९ ॥ सनत्कुमार बोले — इस प्रकार कहकर चित्रलेखाने वस्त्रके ऊपर देव, दैत्य, दानव, गन्धर्व, सिद्ध, नाग तथा यक्ष आदिके चित्र खींचे । उसने मनुष्योंमें वृष्णिवंशी यादवों, शूर, वसुदेव, बलराम, कृष्ण तथा नरश्रेष्ठ प्रद्युम्नका चित्र खींचा॥४०-४१ ॥ जब उसने प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धका चित्र खींचा, तो उस चित्रको देखते ही लज्जित हो ऊषाने अपना मुख नीचे कर लिया और मनसे वह अत्यन्त प्रसन्न हुई ॥ ४२ ॥
ऊषा बोली- हे सखि! रात्रिमें आकर जिसने शीघ्र ही मेरे चित्तरत्नको चुराया था, वह यही पुरुष है, मैंने उसे पा लिया । हे भामिनि! जिसके स्पर्शमात्रसे मैं मोहित हो गयी थी, उसे मैं जानना चाहती हूँ, तुम सब कुछ बताओ । यह किसके कुलमें उत्पन्न हुआ है और इसका क्या नाम है? ऊषाके ऐसा कहनेपर उस योगिनीने उसके वंश तथा नामका वर्णन किया ॥ ४३–४५ ॥
पृष्ठ 1052
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ५२ ] रुद्रसंहिता (
सर्वमाकर्ण्य सा तस्य कुलादि मुनिसत्तम ।
उत्सुका बाणतनया बभाषे सा तु कामिनी ॥ ४६
ऊषोवाच
उपायं रचय प्रीत्या तत्प्राप्त्यै सखि तत्क्षणात् ।
येनोपायेन तं कान्तं लभेयं प्राणवल्लभम् ॥ ४७
यं विनाहं क्षणं नैकं सखि जीवितुमुत्सहे ।
तमानयेह सद्यनात्सुखिनीं कुरु मां सखि ॥ ४८
सनत्कुमार उवाच
इत्युक्ता सा तया बाणात्मजया मंत्रिकन्यका ।
विस्मिताऽभून्मुनिश्रेष्ठ सुविचारपराऽभवत् ॥ ४ ९
ततः सखीं समाभाष्य चित्रलेखा मनोजवा ।
बुद्ध्वा तं कृष्णपौत्रं सा द्वारकां गंतुमुद्यता ॥ ५०
ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां तृतीये तु गतेऽहनि ।
आप्रभातान्मुहूर्ते तु संप्राप्ता द्वारकां पुरीम् ॥ ५१
एकेन क्षणमात्रेण नभसा दिव्ययोगिनी ।
ततश्चांतःपुरोद्याने प्राद्युम्निर्ददृशे तया ॥ ५२
क्रीडन्नारीजनैः सार्द्धं प्रपिबन्माधवी मधु ।
सर्वांगसुन्दरः श्यामः सुस्मितो नवयौवनः ॥ ५३
तत: खट्वां समारूढमंधकारपटेन सा ।
आच्छादयित्वा योगेन तामसेन च माधवम् ॥ ५४
ततः सा मूर्ध्नि तां खट्वां गृहीत्वा निमिषान्तरात् ।
संप्राप्ता शोणितपुरं यत्र सा बाणनंदिनी ॥ ५५
कामार्ता विविधान्भावाञ्चकारोन्मत्तमानसा ।
आनीतमथ तं दृष्ट्वा तदा भीता च साऽभवत् ॥ ५६
अंतःपुरे सुगुप्ते च नवे तस्मिन्समागमे ।
तावज्ज्ञातं च तत्क्षणात् ॥ ५७
यावत्क्रीडितुमारब्धं अंतःपुरद्वारगतैर्वेत्रजर्जरपाणिभिः ॥ ५८ इंगितैरनुमानैश्च कन्यादौःशील्यमाचरन्
स चापि दृष्टस्तैस्तत्र नरो दिव्यवपुर्धरः ।
साहसी समरप्रियः ॥ ५ ९
तरुणो दर्शनीयस्तु Front युद्धखण्ड ) १०४३ हे मुनिसत्तम! उसका कुल आदि सब कुछ जानकर बाणासुरकी पुत्री उस कामिनी ऊषाने उत्कण्ठित हो इस प्रकार कहा— ॥ ४६ ॥
ऊषा बोली – हे सखि! अब तुम उसकी प्राप्तिके लिये प्रेमपूर्वक कोई उपाय करो, जिससे मैं अपने उस प्राणवल्लभ पतिको शीघ्र प्राप्त कर सकूँ ॥४७ ॥
हे सखि! मैं जिसके बिना एक क्षण भी जीवन धारण करनेमें समर्थ नहीं हूँ, उसे प्रयत्नपूर्वक शीघ्र यहाँ लाओ और मुझे सुखी करो ॥४८ ॥
सनत्कुमार बोले – हे मुनिवर! तब बाणकी कन्याके द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर मन्त्री कुम्भाण्डकी पुत्री चित्रलेखा विस्मित हो गयी और विचार करने लगी ॥ ४ ९ ॥ इसके बाद सखीसे आज्ञा लेकर मनके समान वेगवाली वह चित्रलेखा उस पुरुषको कृष्णका पौत्र अनिरुद्ध जानकर द्वारका जानेको उद्यत हो गयी ॥ ५० ॥
वह ज्येष्ठ मासके कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको प्रात: कालसे तीन प्रहर बीत जानेपर द्वारकापुरी पहुँची । उस दिव्य योगिनीने क्षणमात्रमें आकाशमार्गसे अन्तःपुरके उद्यानमें प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धको देखा । उस समय सर्वांगसुन्दर श्यामवर्ण तथा नवीन यौवनयुक्त वे अनिरुद्ध स्त्रियोंके साथ क्रीड़ा कर रहे थे । वे माधवी लतासे निर्मित मधुका पान कर रहे थे और मन्द - मन्द हँस रहे थे॥५१-५३ ॥ उसके बाद शय्यापर बैठे हुए उन अनिरुद्धको उसने तामस योगके द्वारा अन्धकार - पटसे आच्छादित कर दिया, पुनः उस शय्याको अपने सिरपर रखकर वह क्षणमात्रमें शोणितपुरमें आ गयी, जहाँ कामपीड़ित वह बाणकन्या ऊषा उन्मत्तचित्त होकर नाना प्रकारके भाव व्यक्त कर रही थी । उस समय लाये गये अपने पति अनिरुद्धको देखकर ऊषा भयभीत हो गयी ॥ ५४–५६ ॥ अत्यन्त सुरक्षित उस अन्तःपुरमें नवीन समागममें ज्यों ही उन दोनोंने क्रीड़ा प्रारम्भ की, उसी समय हाथमें बेंत लिये द्वारपालोंने कामचेष्टाओं तथा अनुमानोंसे दुराचरणको जान लिया । उन लोगोंने दिव्य कन्याके शरीरधारी, नवयुवक, साहसी एवं युद्धकलामें कुशल । उस पुरुष ( अनिरुद्ध ) को भी देख लिया ॥ ५७–५९ ॥
पृष्ठ 1053
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४४ तं दृष्ट्वा सर्वमाचख्युर्बाणाय बलिसूनवे पुरुषास्ते महावीराः कन्यान्तःपुररक्षकाः द्वारपाला ऊचुः देव कश्चिन्न जानीते गुप्तश्चांतःपुरे बलात् स कोऽस्ति तव कन्यां वै स्वयंग्राहादधर्षयत्
दानवेन्द्र महाबाहो पश्य पश्यैनमत्र च ।
यद्युक्तं स्यात्तत्कुरुष्व न दुष्टा वयमित्युत ॥
सनत्कुमार उवाच
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः ।
विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ कन्यायाः श्रुतदूषणः ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ५३ । इसके बाद अन्तःपुरके रक्षक उन महावीर ॥ ६० पुरुषोंने उसे देखकर सारा वृत्तान्त बलिपुत्र बाणसे कह दिया ॥६० ॥
द्वारपाल बोले — हे देव! अत्यन्त सुरक्षित । अन्तःपुरमें प्रवेशकर किसी पुरुषने आपकी कन्याके ॥ ६१ साथ बलात् शयन किया है, वह कौन है, हमलोग उसे नहीं जानते । हे दानवेन्द्र! हे महाबाहो! इसे देखिये, देखिये और जो उचित हो, उसे कीजिये, ६२ हमलोग दोषी नहीं हैं ॥ ६१-६२ ॥ सनत्कुमार बोले - हे मुनिश्रेष्ठ! उनका वचन सुनकर और कन्याका दोष सुनकर महाबली दैत्येन्द्र ६३ । [ बाणासुर ] आश्चर्यचकित हो गया ॥ ६३ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ऊषाचरित्रवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें ऊषाचरित्रवर्णन नामक बावनवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ५२ ॥
अथ त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः क्रुद्ध बाणासुरका अपनी सेनाके साथ अनिरुद्धपर आक्रमण और उसे नागपाशमें बाँधना, दुर्गाके स्तवनद्वारा अनिरुद्धका बन्धनमुक्त होना सनत्कुमार उवाच
अथ बाणासुरः क्रुद्धस्तत्र गत्वा ददर्श तम् ।
दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम् ॥
तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं कि कारणमथाब्रवीत् ।
बाणः क्रोधपरीतात्मा युधि शौंडो हसन्निव ॥
अहो मनुष्यो रूपाढ्यः साहसी धैर्यवानिति ।
कोऽयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः ॥
येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता ।
तं मारयध्वं कुपिताः शीघ्रं शस्त्रैः सुदारुणैः ॥
दुराचारं च तं बद्ध्वा घोरे कारागृहे ततः ।
रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः ॥
न जाने कोऽयमभयः को वा घोरपराक्रमः ।
विचार्येति महाबुद्धिः संदिग्धोऽभूच्छरासुरः ॥
ततो दैत्येन सैन्यं तु दशसाहस्त्रकं शनैः । सनत्कुमार बोले — इसके बाद बाणासुरने अत्यन्त क्रुद्ध हो वहाँ जाकर दिव्य लीलासे युक्त शरीरवाले तथा १ नवीन युवावस्थासे सम्पन्न उन अनिरुद्धको देखा ॥ १ ॥
उन्हें देखकर आश्चर्यचकित हो युद्धमें प्रचण्ड २ वह बाणासुर क्रोधसे आगबबूला हो हँसते हुए उनके आनेके कारणोंपर विचार करता हुआ राक्षसोंसे बोला — अहो! इतना रूपवान्, साहसी, धैर्यशील, ३ अभागा एवं मूर्ख यह कौन पुरुष है, जिसकी मृत्यु आसन्न है और जिसने मेरी पुत्रीको दूषितकर मेरा ४ कुल दूषित किया है । तुमलोग क्रुद्ध होकर अपने अति कठोर शस्त्रोंसे शीघ्र ही उसका वध करो । अथवा इस ५ दुराचारीको बाँधकर बहुत कालके लिये घोर तथा विकट कारागारमें रखो।‘मालूम नहीं कि निर्भीक एवं ६ महापराक्रमी यह कौन है ' - यह सोचकर वह महाबुद्धि बाणासुर सन्देहमें पड़ गया॥२–६ ॥ इसके बाद उस पापबुद्धि दैत्यने उस वीरको वधाय तस्य वीरस्य व्यादिष्टं पापबुद्धिना ॥ ७ मारनेके लिये दस हजार सैनिकोंको आज्ञा दी ॥७ ॥
पृष्ठ 1054
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ५३ ] रुद्रसंहिता ( तदादिष्टास्तु ते वीराः सर्वतोऽन्तःपुरं
छादयामासुरत्युग्राश्छिधि द्रुतम् ।
भिंदीति वादिनः ॥ ८
शत्रुसैन्यं ततो दृष्ट्वा गर्जमानः स यादवः ।
अंतःपुरं द्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम् ॥ ९
निष्क्रांती भवनात्तस्माद्वज्रहस्त इवान्तकः ।
तेन तान्किंकरान् हत्वा पुनश्चान्तःपुरं ययौ ॥ १०
एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम ।
जघान रोषरक्ताक्षो वर्द्धितः शिवतेजसा ॥ ११
लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा ।
कुंभांडं स गृहीत्वा तु युद्धे शौंडं समाह्वयत् ॥ १२
अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महाहवे ।
प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम् ॥ १३
ततो दशसहस्राणि तुरंगाणां रथोत्तमान् ।
युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः ॥ १४
तद्बधाय ततः शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् । अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान ह । १५
रथोपस्थे ततो बाणस्तया शक्त्याहतो दृढम् ।
स साश्वस्तत्क्षणं वीरस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ १६
तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्यनिरपराजितम् ।
आलोक्य ककुभः सर्वाः तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥ १७
अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधः स दानवः ।
जघान हि पुनः पुनः ॥ १८
नानाशस्त्रसहस्त्रैस्तं
छद्मना नागपाशैस्तं बबंध स महाबलः ।
बलिपुत्रो महावीरः शिवभक्तः शरासुरः ॥ १ ९
युद्धखण्ड ) १०४५ उसके द्वारा आदिष्ट समस्त वीरोंने ' मारो-काटो ' कहते हुए शीघ्र ही चारों ओरसे अन्तःपुरको घेर लिया ॥८ ॥
तब शत्रुसेनाको अन्तःपुरके द्वारपर आया हुआ देखकर गर्जना करते हुए वे अनिरुद्ध अतुलनीय परिघ हाथमें लेकर, हाथमें वज्र लिये हुए कालके समान भवनसे निकले और उससे समस्त सैनिकोंका वधकर पुनः अन्तःपुरमें चले गये । हे मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार शिवके तेजसे पराक्रमशील अनिरुद्धने क्रोधसे रक्तनेत्र हो दस हजार सेनाओंका वध कर दिया ॥ ९ –११ ॥ इसके बाद [ पुनः युद्धके लिये आयी हुई ] एक लाख सेनाका वध कर दिये जानेपर क्रोधमें भरे हुए बाणासुरने युद्धकुशल कुम्भाण्डको लेकर शिवतेजसे रक्षित तथा कान्तिमान् शरीरवाले महाबुद्धिमान् प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धको उस महायुद्धमें द्वन्द्वयुद्धके लिये ललकारा ॥ १२-१३ ॥ तब उन्होंने दैत्येन्द्रकी दस हजार सेना, उतने घोड़े और उतने ही रथोंको उसीके खड्गसे नष्ट कर दिया, जो द्वन्द्वयुद्धमें उन्हें बाणासुरसे प्राप्त हुआ था ॥ १४ ॥
इसके बाद अनिरुद्धने कालाग्निके समान शक्ति उसके वधके लिये ग्रहणकर उसके ऊपर प्रहार किया ॥ १५ ॥
इसके बाद रथके पिछले भागमें स्थित वह वीर बाणासुर उस शक्तिसे दृढ़तापूर्वक आहत होते ही रथ एवं घोड़ोंके सहित उसी क्षण वहींपर अन्तर्धान हो गया ॥ १६ ॥
तब बिना पराजित हुए उस दैत्यके अन्तर्धान हो जानेपर अनिरुद्ध सभी दिशाओंकी ओर देखकर पहाड़के समान अचल हो गये । उस समय अन्तर्हित होकर वह दैत्य कपटपूर्वक युद्ध करता हुआ नाना प्रकारके शस्त्रोंसे अनिरुद्धपर बार - बार प्रहार करने लगा ॥ १७-१८ ॥ उसके बाद महाबली महावीर तथा शिवभक्त बलिपुत्र बाणासुरने छलसे अनिरुद्धको नागपाशमें बाँध लिया ॥१ ९ ॥
पृष्ठ 1055
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ५३
तं बध्वा पंजरांतःस्थं कृत्वा युद्धादुपारमत् ।
उवाच बाणः संक्रुद्धः सूतपुत्रं महाबलम् ॥ २०
बाणासुर उवाच
सूतपुत्र शिरश्छिन्धि पुरुषस्यास्य वै लघु ।
येन मे दूषितं पूतं बलादुष्टेन सत्कुलम् ॥ २१
छित्वा तु सर्वगात्राणि राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः ।
अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुंजताम् ॥ २२
अगाधे तृणसंकीर्णे कूपे पातकिनं जहि ।
किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा ॥ २३
सनत्कुमार उवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः ।
कुंभांडस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मंत्रिसत्तमम् ॥ २४
कुंभांड उवाच
नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् ।
अस्मिन् हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम ॥ २५
अयं तु दृश्यते देव तुल्यो विष्णोः पराक्रमैः ।
वर्धितश्चन्द्रचूडस्य त्वदिष्टस्य सुतेजसा ॥ २६
अथ चन्द्रललाटस्य साहसेन समस्त्वयम् ।
इमामवस्थां प्राप्तोऽस्ति पौरुषे संव्यवस्थितः ॥ २७
अयं शिवप्रसादाद्वै कृष्णपौत्रो महाबलः ।
अस्मांस्तृणोपमान् वेत्ति दष्टोऽपि भुजगैर्बलात् ॥ २८
सनत्कुमार उवाच
एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः ।
अनिरुद्धमुवाचेदं राजनीतिविदुत्तमः ॥ २ ९ ।
कुंभांड उवाच
कोऽसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः ।
केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम ॥ ३०
दैत्येन्द्रं स्तुहि वीरं त्वं नमस्कुरु कृताञ्जलिः ।
जितोऽस्मीति वचो दीनं कथयित्वा पुनः पुनः ॥ ३१
एवं कृते तु मोक्षः स्यादन्यथा बंधनादि च ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रतिवाक्यमुवाच सः ॥ ३२
इस प्रकार उन्हें बाँधकर पिंजड़ेमें बन्द करके बाणासुर युद्धसे विश्राम करने लगा । इसके बाद उसने क्रोधमें भरकर महाबली सूतपुत्र ( सारथी ) -से कहा— ॥ २० ॥
बाणासुर बोला- हे सूतपुत्र! बड़ी शीघ्रतासे इस पुरुषका सिर काट लो, जिसने बलपूर्वक मेरे पवित्र उत्तम कुलको दूषित किया है अथवा इसके | सम्पूर्ण शरीरको काटकर राक्षसोंको दे दो और इसके रुधिर तथा मांसको मांसभक्षी [ चील, कौवे आदि ] भी खायें अथवा इस पापीको तृणोंसे व्याप्त गहरे कुएँमें डालकर मार डालो । हे सूतपुत्र! बहुत क्या कहूँ, यह सभी प्रकारसे वधके योग्य है ॥ २१–२३ ॥ सनत्कुमार बोले- उसका यह वचन सुनकर वह धर्मबुद्धिवाला राक्षस कुम्भाण्ड बाणासुरसे नीतियुक्त यह वाक्य कहने लगा —॥२४ ॥
कुम्भाण्ड बोला – हे देव! विचार कीजिये, यह कर्म करना उचित नहीं है; क्योंकि इसके मार डालनेपर आत्माका हनन होगा, ऐसा मेरा विचार है ॥ २५ ॥
हे देव! यह तो पराक्रममें विष्णुके समान तथा आपके इष्ट शिवजीके तेजसे बढ़ा हुआ दिखायी पड़ रहा है, पुरुषार्थमें शिवजीके साहससे भरा हुआ यह इस अवस्थाको प्राप्त हुआ है । श्रीकृष्णका यह महाबली पौत्र बलपूर्वक दैत्यरूपी सर्पोंसे हँसा हुआ भी शिवजीके प्रसादसे हमलोगोंको तृणके समान समझ रहा है॥२६–२८ ॥ सनत्कुमार बोले- बाणासुरसे ऐसा वचन कहकर राजनीतिविशारद उस दैत्यने अनिरुद्धसे कहा— ॥ २ ९ ॥ कुम्भाण्ड बोला — हे वीर! हे दुराचारी! हे नराधम! तुम कौन हो, किसके पुत्र हो और तुमको यहाँ कौन लाया है — यह सब मेरे समक्ष सत्य - सत्य कहो और ‘ मैं हार गया ’ — इस प्रकारका दीन वचन बार - बार कहकर हाथ जोड़कर दैत्येन्द्रकी स्तुति करो तथा उन्हें नमस्कार करो । ऐसा करनेपर तुम बन्धन मुक्त हो जाओगे, अन्यथा बँधे ही रहोगे । उसका यह वचन सुनकर वे उत्तर देने लगे — ॥३०–३२ ॥
पृष्ठ 1056
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ५३ ] रुद्रसंहिता अनिरुद्ध उवाच
रे रे दैत्याऽधमसखे करपिंडोपजीवक ।
निशाचर दुराचार शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः ॥
दैन्यं पलायनं चाथ शूरस्य मरणाधिकम् ।
विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम ॥
क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सम्मुखे सदा ।
न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृतांजलिः ॥
सनत्कुमार उवाच
इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् ।
तदाकर्ण्य स बाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च ॥
तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि ।
शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मंत्रिणः ॥
व्योमवाण्युवाच
भो भो बाण महावीर न क्रोधं कर्तुमर्हसि ।
बलिपुत्रोऽसि सुमते शिवभक्त विचार्यताम् ॥
शिवः सर्वेश्वरः साक्षी कर्मणां परमेश्वरः ।
तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम् ॥
स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा ।
रजः सत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः ॥
सर्वस्यान्तर्गतः स्वामी प्रेरकः सर्वतः परः ।
निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोऽपि निर्गुणः ॥
तस्येच्छयाऽबलो ज्ञेयो बली बलिवरात्मज ।
इति विज्ञाय मनसि स्वस्थो भव महामते ॥
गर्वापहारी भगवान्नानालीलाविशारदः ।
ते गर्वमिदानीं भक्तवत्सलः ॥
नाशयिष्यति सनत्कुमार उवाच नभोवाणी विरराम महामुने । इत्याभाष्य न जघ्निवान् बाणासुरस्तद्वचनादनिरुद्धं किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् ( युद्धखण्ड ) १०४७ अनिरुद्ध बोले- हे अधम दैत्यके मित्र! प्रजाद्वारा प्राप्त धनसे आजीविका चलानेवाले हे निशाचर! हे ३३ दुराचारी! तुम शत्रुधर्मको नहीं जानते ॥३३ ॥
दीनता तथा युद्धसे भागना शूरके लिये मरनेसे ३४ भी बढ़कर है, यह प्रतिकूल और शल्यके समान दुःखदायी है, ऐसा मेरा विचार है ॥ ३४ ॥
वीर तथा मानी क्षत्रियके लिये संग्राममें सम्मुख ३५ होकर मृत्युको प्राप्त हो जाना श्रेयस्कर है, किंतु दीनकी भाँति हाथ जोड़कर भूमिपर रहना श्रेष्ठ नहीं है ॥ ३५ ॥
सनत्कुमार बोले — इस प्रकारके वीरतापूर्ण अनेक वाक्य अनिरुद्धने उस दैत्यसे कहे । यह सुनकर बाणासुरसहित वह कुम्भाण्ड आश्चर्यचकित हुआ ३६ और क्रोधित हो उठा । उसी समय सभी वीरों, अनिरुद्ध तथा मन्त्रीको सुनाते हुए उस बाणासुरको ३७ समझानेके लिये आकाशवाणी हुई ॥ ३६-३७ ॥ आकाशवाणी बोली- हे महावीर! हे बाणासुर! हे सुमते! हे शिवभक्त! तुम बलिके पुत्र हो, तुम्हारे ३८ लिये क्रोध करना उचित नहीं है, इसपर जरा विचार करो ॥३८ ॥
शिवजी सबके ईश्वर, कर्मोंके साक्षी तथा ३ ९ परमेश्वर हैं, यह चराचर जगत् उन्हींके अधीन है ॥ ३ ९ ॥ वे ही सत्त्वगुणी, रजोगुणी और तमोगुणी होकर ४० ब्रह्मा, विष्णु तथा शिवरूपसे इस जगत्के कर्ता, पालक तथा संहारक हैं । वे सबके अन्तर्यामी, स्वामी, सबके प्रेरक, सबसे परे, निर्विकार, अविनाशी, नित्य ४१ मायाके अधिपति तथा निर्गुण हैं । हे बलिके श्रेष्ठ पुत्र! उनकी इच्छासे निर्बलको भी बलवान् जानना चाहिये । हे महामते! ऐसा मनमें जानकर सावधान हो ४२ जाओ ॥ ४०–४२ ॥ अभिमानका नाश करनेवाले, भक्तोंका पालन ४३ करनेवाले तथा नाना प्रकारकी लीला करनेमें निपुण भगवान् सदाशिव अभी तुम्हारा अभिमान नष्ट करेंगे ॥ ४३ ॥
सनत्कुमार बोले- हे महामुने! ऐसा कहकर आकाशवाणी शान्त हो गयी और बाणासुरने उसके वचनके अनुसार अनिरुद्धको नहीं मारा, किंतु अपने ॥ ४४ उस प्रतिकूल बुद्धिवालेने उत्तम रसका । अन्तःपुरमें जाकर
पृष्ठ 1057
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०४८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ५४ तद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः ॥ ४५ | पान किया और वह उस वचनको भूल गया तथा विहार करने लगा । उसके बाद भयंकर विषवाले नागोंसे ततोऽनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः । बँधे हुए तथा प्रियाके बिना अतृप्त चित्तवाले अनिरुद्धने प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात् ॥ ४६ उसी क्षण दुर्गादेवीका स्मरण किया ॥ ४४-४६ ॥ अनिरुद्ध उवाच शरण्ये देवि बद्धोऽस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चंडरोषिणि शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम् सनत्कुमार उवाच
तेनेत्थं तोषिता तत्र काली भिन्नाञ्जनप्रभा ।
ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां संप्राप्तासीन्महानिशि ॥
गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पंजरम् ।
शरांस्तान्भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान् भयानकान् ॥
मोचयित्वानिरुद्धं तु ततश्चांतःपुरं ततः । अनिरुद्ध बोले — हे शरण्ये! हे देवि! हे यशोदे! । हे चण्डरोषिणि! मैं बँधा हूँ तथा सर्पोंसे भस्म हो रहा ॥ ४७ हूँ, आप आइये और मेरी रक्षा कीजिये । हे शिवभक्ते! हे शिवे! हे महादेवि! आप सृष्टि, स्थिति तथा प्रलय । करनेवाली हैं, आपके अतिरिक्त कोई भी रक्षा करनेवाला ॥ ४८ नहीं है, अतः आप मेरी रक्षा कीजिये ॥ ४७-४८ ॥ सनत्कुमार बोले — उनके द्वारा इस प्रकारकी स्तुति किये जानेपर निखरे हुए काजलके समान ४ ९ वर्णवाली कालीजी ज्येष्ठ मासके कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको महानिशामें प्रकट हुईं । उन्होंने अपनी विशाल मुष्टिके ५० प्रहारसे उस पिंजरेको तोड़ दिया तथा उन भयानक सर्परूपी बाणोंको भस्मकर अनिरुद्धको बन्धनमुक्त प्रवेशयित्वा दुर्गा तु तत्रैवादर्शनं गता ॥५१ करके उन्हें अन्तःपुरमें प्रविष्ट करानेके पश्चात् दुर्गा
इत्थं देव्याः प्रसादात्तु शिवशक्तेर्मुनीश्वर ।
कृच्छ्रमुक्तोऽनिरुद्धोऽभूत्सुखी चैव गतव्यथः ॥
अथ लब्धजयो भूत्वानिरुद्धः शिवशक्तितः ।
प्राद्युम्निर्बाणतनयां प्रियां प्राप्य मुमोद च ॥
पूर्ववद्विजहारासौ तया स्वप्रियया सुखी ।
पीतपानः सुरक्ताक्षः स बाणसुतया ततः ॥
वहींपर अन्तर्धान हो गयीं ॥ ४ ९ –५१ ॥
हे मुनीश्वर! इस प्रकार शिवशक्तिरूपा देवीकी ५२ कृपासे अनिरुद्ध दुःखसे निवृत्त हो गये और व्यथारहित होकर सुखी हो गये ॥ ५२ ॥
तब शिवशक्तिके प्रभावसे विजय प्राप्तकर तथा ५३ बाणपुत्री अपनी प्रियाको प्राप्तकर अनिरुद्ध आनन्दित हो गये । इसके बाद मद्यपान करके लाल नेत्रोंवाले वे अनिरुद्ध अपनी प्रिया उस बाणासुरकी कन्याके साथ ५४ । सुखी होकर पूर्वकी भाँति विहार करने लगे ॥ ५३-५४ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ऊषाचरित्रे अनिरुद्धोषाविहारवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें ऊषाचरित्रमें अनिरुद्ध-ऊषाविहारवर्णन नामक तिरपनवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ५३ ॥
अथ चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः नारदजीद्वारा अनिरुद्धके बन्धनका समाचार पाकर श्रीकृष्णकी शोणितपुरपर चढ़ाई, शिवके साथ उनका घोर युद्ध, शिवकी आज्ञासे श्रीकृष्णका उन्हें जृम्भणास्त्रसे मोहित करके बाणासुरकी सेनाका संहार करना व्यास उवाच व्यासजी बोले – हे मुनिश्रेष्ठ! कुम्भाण्डकी अनिरुद्धे हृते पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम । पुत्री चित्रलेखाद्वारा अपने पौत्र अनिरुद्धका हरण कर कुंभांडसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद ॥ १ लिये जानेपर श्रीकृष्णने क्या किया, उसे कहिये ॥ १ ॥
पृष्ठ 1058
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ५४ ] रुद्रसंहिता सनत्कुमार उवाच
ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् ।
श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम ॥
अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां हरेस्तथा ।
चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च ।
आसन्सुव्यथिताः सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः ॥
कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् ।
जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात् ॥
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतः साम्बोऽथ सारणः ।
नंदोपनंदभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः ॥
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिः समेता सर्वतो दिशम् ।
रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात्सात्वतर्षभाः ॥
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥
बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः ।
आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ ॥
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् ।
कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः ॥
कृष्णशंकरयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि बलेन सह संयुगः ॥ कूष्मांडकूपकर्णाभ्यां
सांबस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः ।
गरुडस्यापि परेषां च परैरपि ॥
नन्दिना
सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः ।
ब्रह्मादयः ॥
गंधर्वा ऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन्
प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यंतैः सुदारुणम् ।
विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम् ॥
युद्धं बभूव ( युद्धखण्ड ) १०४ ९ सनत्कुमार बोले – हे मुनिसत्तम! अनिरुद्धके | चले जानेपर उन स्त्रियोंके रोनेके शब्दको सुनकर २ श्रीकृष्णको बहुत दुःख हुआ ॥ २ ॥
अनिरुद्धको बिना देखे उनके बन्धुओं तथा ३ श्रीकृष्णको शोक करते हुए वर्षाकालके चार मास बीत गये ॥३ ॥
तब नारदजीसे उनकी वार्ता तथा उनके बंधनका ४ समाचार सुनकर सब यादवगण तथा श्रीकृष्णजी अति दुखी हुए । उस सम्पूर्ण वृत्तान्तको सुनकर श्रीकृष्ण उसी समय आदर - पूर्वक गरुडको बुलाकर युद्धके लिये शोणितपुरको गये । उस समय प्रद्युम्न, युयुधान, साम्ब, सारण, नन्द, उपनन्द, भद्र, बलराम तथा ६ कृष्णके अनुवर्ती सब लोग चले॥४–६ ॥ बारह अक्षौहिणी सेनाके साथ श्रेष्ठ यादवोंने ७ चारों ओरसे बाणासुरके नगरको घेर लिया ॥ ७ ॥
नगर, उद्यान, प्राकार, अटारी, गोपुर आदिको ८ विध्वस्त होता हुआ देखकर क्रोधसे व्याप्त वह बाणासुर भी उतनी ही सेनाके साथ निकल पड़ा ॥ ८ ॥
बाणासुरकी रक्षा करनेके लिये भगवान् ९ सदाशिव नन्दी वृषभपर सवार होकर अपने पुत्र तथा । प्रमथगणोंके साथ युद्ध करनेके लिये गये । वहाँ बाणासुरके रक्षक रुद्र आदिसे श्रीकृष्ण आदिका १० अद्भुत, रोमांचकारी तथा भयंकर युद्ध हुआ । कृष्णके साथ शिवजीका, प्रद्युम्नके साथ कार्तिकेयका एवं ११ कूष्माण्ड और कूपकर्णके साथ बलरामका परस्पर द्वन्द्वयुद्ध होने लगा ॥९ –११ ॥ साम्बका बाणासुरके पुत्रके साथ, सात्यकिका बाणासुरके साथ, गरुडका नन्दीके साथ और अन्य १२ लोगोंका अन्य लोगोंके साथ युद्ध होने लगा ॥ १२ ॥
उस समय ब्रह्मा आदि देवता, मुनि, सिद्ध, , गन्धर्व तथा अप्सराएँ अपने वाहनों तथा १३ चारण युद्ध देखनेके लिये आये ॥ १३ ॥
विमानोंसे हे विप्रेन्द्र! विविध आकारवाले रेवती आदि प्रमथोंके साथ उन यदुवंशियोंका बड़ा भयानक युद्ध १४ हुआ ॥ १४ ॥
पृष्ठ 1059
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०५० भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैः सह तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामत्यन्तदारुणम् युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम् बिभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदे पदे निर्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः
शंकरानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् ।
द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः ॥
एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः ।
चकुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन् ॥
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोऽत्यमर्षणः ।
क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम् ॥
तच्छ्रुत्वा शंकरगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते ।
मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताः शंभुतेजसा ॥
पृथग्विधानि चायुङ्क्त शार्ङ्गस्त्राणि पिनाकिने ।
प्रत्यक्षैः शमयामास शूलपाणिरविस्मितः ॥
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् ।
आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च ॥
कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् ।
न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा ॥
विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ५४ । भाई बलराम तथा बुद्धिमान् प्रद्युम्नके सहित ॥ १५ श्रीकृष्णजीने प्रमथगणोंके साथ घोर भयानक युद्ध । किया । वहाँ अग्नि, यम, वरुण आदि देवताओंके साथ ॥ १६ विमुख, त्रिपाद, ज्वर और गुहका युद्ध हुआ । विविध 1 आकारवाले प्रमथोंके साथ उन यादवोंका विकट, ॥ १७ भयंकर तथा रोमहर्षण युद्ध होने लगा ॥ १५ – १७ ॥ । बहुत - सी विभीषिकाओंसे, कोटरियोंसे तथा निर्लज्ज ॥ १८ प्रबल स्त्रियोंसे पास - पाससे युद्ध होने लगा ॥ १८ ॥
तब श्रीकृष्णजीने शिवजीके भूत, प्रमथ तथा १ ९ गुह्यक आदि अनुचरोंको अपने शार्ङ्ग धनुषसे छोड़े हुए तीक्ष्ण अग्रभागवाले बाणोंसे पीड़ित किया । इस प्रकार युद्धके उत्साही प्रद्युम्न आदि वीर भी शत्रुकी २० सेनाका नाश करते हुए महाभयंकर युद्ध करने लगे । तब अपनी सेनाको नष्ट होते हुए देखकर शिवजीने उसे सहन न करते हुए महान् क्रोध किया और २१ भयंकर गर्जन किया ॥ १ ९ –२१ ॥ यह सुनकर शिवजीके गण गरजने लगे तथा २२ शिवजीके तेजसे तेजस्वी हुए वे शत्रुयोद्धाओंको नष्ट करते हुए युद्ध करने लगे । श्रीकृष्णने शार्ङ्गधनुषपर नाना प्रकारके अस्त्रोंको रखकर शिवजीके ऊपर प्रहार किया, २३ तब विस्मित न होते हुए महादेवजीने प्रत्यक्ष रूपसे अस्त्रोंको शान्त कर दिया । शिवजीने ब्रह्मास्त्रको ब्रह्मास्त्रसे, २४ वायव्यास्त्रको पर्वतास्त्रसे तथा नारायणके आग्नेय अस्त्रको अपने पर्जन्यास्त्रसे शान्त कर दिया ॥ २२–२४ ॥ प्रत्येक योद्धासे जीती हुई श्रीकृष्णजीकी सेना २५ भागने लगी, हे व्यासजी! वह सेना शिवके सम्पूर्ण तेजके कारण युद्धमें न रुक सकी । हे मुने! अपनी सेनाके स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद् वारुणं मुने ॥ २६ पलायन करनेपर परम तपस्वी श्रीकृष्णने वरुणदेवता-सम्बन्धी अपने शीतल नामक ज्वरको छोड़ा ॥ २५-२६ ॥ विद्राविते कृष्णसैन्ये कृष्णस्य शीतलज्वरः । हे मुने! श्रीकृष्णकी सेनाके भाग जानेपर श्रीकृष्णका अभ्यपद्यत तं रुद्रं मुने दशदिशो दहन् ॥ २७ शीतलज्वर दसों दिशाओंको भस्म करता हुआ उन महेश्वरोऽथ शिवजीके समीप गया । उसको आता हुआ देखकर तं दृष्ट्वायान्तं स्वं विसृजज्ज्वरम् । महादेवने अपना ज्वर छोड़ा । उस समय शिवज्वर माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २८ तथा विष्णुज्वर आपसमें युद्ध करने लगे । तब विष्णुका वैष्णवोऽथ समाक्रंदन्माहेश्वरबलार्दितः ज्वर शिवजीके ज्वरसे पीड़ित होकर क्रन्दन करने । । लगा और कहीं अपनी रक्षा न देखकर शिवजी की
अलब्ध्वाऽभयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम् ॥ २ ९ । स्तुति करने लगा॥२७–२९ ॥
पृष्ठ 1060
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ५४ ] रुद्रसंहिता (
अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतोहरः ।
विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः ॥ ३०
महेश्वर उवाच
शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् ।
यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम् ॥ ३१
सनत्कुमार उवाच
इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः ।
तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः ॥ ३२
स्कन्दः प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः ।
जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसंघात्यमर्षणः ॥ ३३
स्कंदशक्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोऽपि हि ।
असृग्विमुञ्चन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात् ॥३४
कुंभांडकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः ।
दुद्राव बलभद्रोऽपि न तस्थेऽपि रणे बली ॥ ३५
कृत्वा सहस्त्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् ।
गरुडो नाशयत्यथाऽऽवर्तैर्मेघार्णवांबुभिः ॥ ३६
अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली ।
वेगेन महतारं वै श्रृंगाभ्यां निजघान तम् ॥ ३७
श्रृंगघातविशीर्णांगो गरुडोऽतीव विस्मितः ।
विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम् ॥ ३८
एवं जाते चरित्रे तु भगवान्देवकीसुतः ।
उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोऽतिविस्मितः ॥ ३ ९
श्रीकृष्ण उवाच
हे सूत शृणु मद्द्द्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् ।
महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः ॥ ४०
सनत्कुमार उवाच
इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकः स्वगुणाग्रणीः ।
द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः ॥ ४१
अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृतांजलिः 1 ।
शंकरं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम् ॥ ४२
श्रीकृष्णः युद्धखण्ड ) १०५१ तब विष्णुके ज्वरद्वारा वन्दित शरणागत-वत्सल सदाशिवने प्रसन्न होकर विष्णुके शीतज्वरसे कहा— ॥ ३० ॥
महेश्वर बोले — हे शीतज्वर! मैं तुमसे प्रसन्न हूँ, तुमको मेरे ज्वरसे भय नहीं होगा, जो कोई हम दोनोंके संवादका स्मरण करेगा, उसको ज्वरसे भय नहीं होगा ॥३१ ॥
सनत्कुमार बोले- इस प्रकार कहे जानेपर वह वैष्णवज्वर शिवजीको नमस्कार करके चला गया । उस चरित्रको देखकर श्रीकृष्ण भयभीत तथा विस्मित हो गये । प्रद्युम्नके बाणसमूहसे पीड़ित होकर कुपित हुए दैत्य - संघाती स्कन्दने अपनी शक्तिसे प्रद्युम्नको आहत कर दिया । तब स्वामी कार्तिकेयकी शक्तिसे आहत बलवान् प्रद्युम्न अपने शरीरसे रुधिर बहाते हुए संग्रामभूमिसे हट गये । कुम्भाण्ड और कूपकर्णके द्वारा अनेक अस्त्रोंसे आहत किये गये बली बलभद्र भी युद्धमें स्थिर न रह सके और भाग गये ॥३२–३५ ॥ गरुड़ने हजारों रूप धारणकर महासागरसे जलका पानकर और मेघोंके समान जल छोड़कर बहुत - से लोगोंका नाश किया । तब शिवजीके वाहन बलवान् वृषभने कुपित होकर उन गरुडजीको बड़े वेगसे शीघ्रतापूर्वक सींगोंद्वारा विदीर्ण कर दिया । तब सींगोंके आघातसे विदीर्ण शरीरवाले गरुड़जी अत्यन्त विस्मित हो शीघ्र ही भगवान्को छोड़कर युद्धस्थलसे भाग गये ॥ ३६–३८ ॥ ऐसा चरित्र होनेपर देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्ण शिवजीके तेजसे विस्मित हो शीघ्र ही अपने सारथीसे | कहने लगे- ॥ ३ ९ ॥ श्रीकृष्ण बोले- हे सूत! तुम मेरे वचनको सुनो, मेरे रथको शीघ्र ले चलो, जिससे मैं शिवके समीप स्थित होकर उनसे कुछ कह सकूँ ॥ ४० ॥
सनत्कुमार बोले— भगवान्के इस प्रकार कहनेपर अपने गुणोंके कारण मुख्य दारुक नामक सारथि शीघ्र ही उस रथको शिवजीके समीप ले गया ॥४१ ॥
तब शरणागत हुए श्रीकृष्णने झुककर हाथ जोड़कर भक्तिपूर्वक प्रार्थना की ॥ ४२ ॥
| भक्तवत्सल शिवजीसे