लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 131–140

लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 131–140

पृष्ठ 131

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 131 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २७ ] लिङ्गार्चनविधिके

वामदेवेन मन्त्रेण स्थापयेदासनोपरि ।

सान्निध्यं रुद्रगायत्र्या अघोरेण निरुद्ध्य च ॥

ईशानः सर्वविद्यानामिति मन्त्रेण पूजयेत् ।

पाद्यमाचमनीयं च विभोश्चार्घ्यं प्रदापयेत् ॥

स्नापयेद्विधिना रुद्रं गन्धचन्दनवारिणा ।

पञ्चगव्यं विधानेन गृह्य पात्रेऽभिमन्त्र्य च ॥

प्रणवेनैव गव्यैस्तु स्नापयेच्च यथाविधि ।

आज्येन मधुना चैव तथा चेक्षुरसेन च ॥

पुण्यैर्द्रव्यैर्महादेवं प्रणवेनाभिषेचयेत् ।

जलभाण्डैः पवित्रैस्तु मन्त्रैस्तोयं क्षिपेत्ततः ॥

शुद्धिं कृत्वा यथान्यायं सितवस्त्रेण साधकः ।

कुशापामार्गकर्पूरजातिपुष्पकचम्पकैः ॥

करवीरैः सितैश्चैव मल्लिकाकमलोत्पलैः ।

आपूर्य पुष्पैः सुशुभैः चन्दनाद्यैश्च तज्जलम् ॥

न्यसेन्मन्त्राणि तत्तोये सद्योजातादिकानि तु ।

सुवर्णकलशेनाथ तथा वै राजतेन वा ॥

ताम्रेण पद्मपत्रेण पालाशेन दलेन वा ।

शङ्खेन मृन्मयेनाथ शोधितेन शुभेन वा ॥

सकूर्चेन सपुष्पेण स्नापयेन्मन्त्रपूर्वकम् ।

मन्त्राणि ते प्रवक्ष्यामि शृणु सर्वार्थसिद्धये ॥

यैर्लिङ्गं सकृदप्येवं स्नाप्य मुच्येत मानवः । अन्तर्गत लिङ्गपूजाका विधान १२ ९ YEYEYEYEYEYEYEYEYEYEYE ********** स्वरूप आसनकी कल्पना करनी चाहिये ॥ २८१ / २ ॥ ३० पुनः सद्योजातं प्रपद्यामि ० ' इस मन्त्रसे परमेश्वर शिवका आवाहन करके वामदेवमन्त्रसे आसनके ऊपर उन्हें स्थापित करे । फिर रुद्रगायत्री मन्त्रसे सान्निध्य, ३१ अघोर मन्त्रसे निरोधन तथा ' ईशानः सर्वविद्यानाम् ० ' इस मन्त्रसे शिवकी पूजा करे । पाद्य, अर्घ्य एवं आचमन परमेश्वरको अर्पित करे । पुनः गन्ध तथा चन्दनयुक्त ३२ जलसे उन्हें विधिपूर्वक स्नान कराये ॥ २ ९ - ३१ १ / २ ॥ इसके बाद पात्रमें विधिविधानसे पंचगव्य बनाकर उसे प्रणवसे अभिमन्त्रित करके पुनः प्रणवमन्त्रसे उस ३३ पंचगव्यसे शिवको विधिवत् स्नान कराये । इसके अनन्तर प्रणव तथा वेदमन्त्रोंका पाठ करते हुए गोघृतसे, मधुसे, इक्षुरससे एवं अन्य पवित्र द्रव्योंसे महादेवका अभिषेक ३४ करना चाहिये । इसके बाद पवित्र जलपात्रोंसे जल छोड़कर साधकको भलीभाँति शिवलिङ्गका प्रक्षालन ( शुद्ध स्नान ) कर लेना चाहिये ॥ ३२-३४ ॥ ३५ इसके बाद साधकको श्वेत वस्त्रोंसे यथाविधि जलका शोधन करके स्वर्ण, चाँदी या ताम्रपात्र अथवा कमलपत्र, पलाशपत्र, शंख अथवा शोधित सुन्दर ३६ मृत्तिकापात्र लेकर उसे पूर्वोक्त शुद्ध जलसे पूर्ण कर लेना चाहिये । पुनः उसमें कुश, अपामार्ग, कर्पूर, जातिपुष्प, चम्पा, श्वेत करवीर, मल्लिका, कमल, ३७ उत्पल आदि सुन्दर पुष्प, चन्दन आदि डालकर उस जलको सद्योजात आदि मन्त्रोंसे अभिमन्त्रित करके मन्त्रोच्चारके साथ उस जलकुम्भसे शिवजीका अभिषेक ३८ करना चाहिये ॥ ३५ – ३८१/२ ॥ [ नन्दीश्वर कहते हैं - हे सनत्कुमारजी! ] अब मैं सभी मनोरथोंकी सिद्धि करनेवाले उन मन्त्रोंको आपको बताऊँगा; ३ ९ जिनका पाठ करके एक बार भी शिवलिङ्गका अभिषेक करनेसे मनुष्य भवबन्धनसे छूट जाता है ॥ ३ ९९ / २ ॥ [ सूतजी बोले - ] हे मन्त्रवेत्ता ऋषिगण! पवमान पवमानेन मन्त्रज्ञाः तथा वामीयकेन च ॥४० ( ऋग्वेदीय पावमानी ऋचाएँ ), वामसूक्त ( ऋक् ० १। १६४ ), रुद्राध्याय ( शुक्लयजुर्वेद अ ० १६ ), रुद्रेण नीलरुद्रेण श्रीसूक्तेन शुभेन च । अथर्ववेदीय नीलरुद्र ( ११ । २ ), पवित्र श्रीसूक्त ( ऋग्वेद ), रजनीसूक्तकेनैव चमकेन शुभेन च ॥ ४१ | रात्रिसूक्त ( ऋग्वेद ), कल्याणप्रद चमक ( यजुर्वेद अ ० 1985 Lingamahapuran_Section_6_1_Front

पृष्ठ 132

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 132 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३० होतारेणाथ शिरसा अथर्वेण शुभेन च । शान्त्या चाथ पुनः शान्त्या भारुण्डेनारुणेन च

वारुणेन च ज्येष्ठेन तथा वेदव्रतेन च ।

तथान्तरेण पुण्येन सूक्तेन पुरुषेण च ॥

त्वरितेनैव रुद्रेण कपिना च कपर्दिना ।

आवोराजेति साम्ना तु बृहच्चन्द्रेण विष्णुना ॥

विरूपाक्षेण स्कन्देन शतऋग्भिः शिवैस्तथा ।

पञ्चब्रह्मैश्च सूत्रेण केवलप्रणवेन च ॥

स्नापयेद्देवदेवेशं सर्वपापप्रशान्तये ।

वस्त्रं शिवोपवीतं च तथा ह्याचमनीयकम् ॥

गन्धं पुष्पं तथा धूपं दीपमन्नं क्रमेण तु ।

तोयं सुगन्धितं चैव पुनराचमनीयकम् ॥

मुकुटं च शुभं छत्रं तथा वै भूषणानि च ।

दापयेत्प्रणवेनैव मुखवासादिकानि च ॥

ततः स्फटिकसङ्काशं देवं निष्कलमक्षरम् ।

कारणं सर्वदेवानां सर्वलोकमयं परम् ॥

ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैर्ऋषिदेवैरगोचरम् 1 वेदविद्भिर्हि वेदान्तैस्त्वगोचरमिति श्रुतिः ॥

आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम् ।

शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवलिङ्गे व्यवस्थितम् ॥

प्रणवेनैव मन्त्रेण पूजयेल्लिङ्गमूर्धनि ।

स्तोत्रं जपेच्च विधिना नमस्कारं प्रदक्षिणम् ॥

अर्घ्यं दत्त्वाथ पुष्पाणि पादयोस्तु विकीर्य च ।

प्रणिपत्य च देवेशमात्मन्यारोपयेच्छिवम् ॥

एवं सङ्क्षिप्य कथितं लिङ्गार्चनमनुत्तमम् ।

आभ्यन्तरं प्रवक्ष्यामि लिङ्गार्चनमिहाद्य ते ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग १८ ), होतार, मंगलमय अथर्वशिर, शान्ति, भारुण्ड , ॥ ४२ । अरुण, वारुण, ज्येष्ठ, वेदव्रत, आन्तर, पुण्यप्रद पुरुषसूक्त ( यजुर्वेद ), त्वरितरुद्र, कपि, कपर्दी, सामवेदीय आ वो राज ० ( मन्त्र - संख्या ६ ९ ), बृहच्चन्द्र, विष्णु, विरूपाक्ष, ४३ स्कन्द, शिवकी सौ ऋचा, पंचब्रह्म ( सद्योजातादि पाँच मन्त्र ), नमः शिवाय तथा केवल प्रणवमन्त्रसे ही सभी ४४ पापोंके शमनहेतु देवदेवेश शिवका अभिषेक करना चाहिये ॥ ४०–४५१ / २ ॥ ४५ तत्पश्चात् भगवान् शंकरको वस्त्र, यज्ञोपवीत, आचमनीय, गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, सुगन्धित जल, पुनः आचमन, [ रत्नजटित ] मुकुट, सुन्दर छत्र, ४६ आभूषण तथा मुखवास ( ताम्बूल ) आदि उपचार प्रणव-मन्त्रक्रमसे अर्पित करना चाहिये ॥ ४६ - ४८ ॥ ४७ इसके बाद स्फटिकके सदृश वर्णवाले, कलारहित, अविनाशी, समस्त देवताओंके भी कारण, सभी लोकोंमें व्याप्त, परात्पर, ब्रह्मा - विष्णु- इन्द्र- रुद्र आदि ४८ देवताओं तथा देवर्षियोंसे अगम्य, श्रुतियोंके अनुसार वेदों एवं उपनिषदोंके ज्ञाताओंसे भी अगोचर, आदि-४ ९ मध्य - अन्तसे रहित, भवरोगसे संतप्त प्राणियोंके लिये औषधरूप प्रसिद्ध शिवतत्त्व शिवलिङ्गमें प्रतिष्ठित है-५० इस प्रकारसे शिवलिङ्गमें महादेवका ध्यान करना चाहिये ॥ ४ ९ -५१ ॥ पुनः लिङ्गके शीर्षपर प्रणव मन्त्रसे पूजा करनी ५१ चाहिये और विधिपूर्वक स्तोत्रपाठ करके नमस्कार तथा प्रदक्षिणा करनी चाहिये । इसके बाद अर्घ्य प्रदान करके ५२ महादेवके चरणोंमें पुष्प अर्पितकर उन्हें साष्टांग प्रणाम करे एवं देवाधिदेव शिव मुझमें समाहित हैं – ऐसी भावना करे ॥ ५२-५३ ॥ ५३ [ हे सनत्कुमारजी! ] इस प्रकार मैंने शिवलिङ्गके उत्तम पूजन - विधानका वर्णन संक्षेपमें कर दिया और ५४ । अब आपको आभ्यन्तर लिङ्गार्चनविधि बताऊँगा ॥५४ ॥

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे लिङ्गार्चनविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' लिङ्गार्चनविधि ' नामक सत्ताईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २७ ॥

पृष्ठ 133

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 133 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २८ ] भगवान् महेश्वरके आभ्यन्तरपूजनका स्वरूप " जगत्की शिवरूपता १३.१. 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 अट्ठाईसवाँ अध्याय भगवान् महेश्वरके आभ्यन्तरपूजनका स्वरूप, सकल तथा निष्कल तत्त्वकी व्याख्या, छब्बीस तत्त्वोंका परिगणन एवं शैलादिरुवाच

आग्नेयं सौरममृतं बिम्बं भाव्यं ततोपरि ।

गुणत्रयं च हृदये तथा चात्मत्रयं क्रमात् ॥

तस्योपरि महादेवं निष्कलं सकलाकृतिम् ।

कान्तार्धारूढदेहं च पूजयेद् ध्यानविद्यया ॥

ततो बहुविधं प्रोक्तं चिन्त्यं तत्रास्ति चेद्यतः ।

चिन्तकस्य ततश्चिन्ता अन्यथा नोपपद्यते ॥

तस्माद्ध्येयं तथा ध्यानं यजमानः प्रयोजनम् ।

स्मरेत्तन्नान्यथा जातु बुध्यते पुरुषस्य ह ॥

पुरे शेते पुरं देहं तस्मात्पुरुष उच्यते ।

याज्यं यज्ञेन यजते यजमानस्तु स स्मृतः ॥

ध्येयो महेश्वरो ध्यानं चिन्तनं निर्वृतिः फलम् ।

प्रधानपुरुषेशानं याथातथ्यं प्रपद्यते ॥

इह षड्विंशको ध्येयो ध्याता वै पञ्चविंशकः ।

चतुर्विंशकमव्यक्तं महदाद्यास्तु सप्त च ॥

महांस्तथा त्वहङ्कारं तन्मात्रं पञ्चकं पुनः ।

कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव तथा बुद्धीन्द्रियाणि च ॥

मनश्च पञ्चभूतानि शिवः षड्विंशकस्ततः ।

स एव भर्ता कर्ता च विधेरपि महेश्वरः ॥

हिरण्यगर्भं रुद्रोऽसौ जनयामास शङ्करः ।

विश्वाधिकश्च विश्वात्मा विश्वरूप इति स्मृतः ॥

सम्पूर्ण चराचर जगत्की शिवरूपता शैलादि बोले- अपने हृदयमें 36363636363636363636363636363636363636363636 अग्निमण्डल, सूर्यमण्डल तथा चन्द्रमण्डलका ध्यान करे । पुनः क्रमसे १ उसके ऊपर तीन गुण, तीन आत्मा एवं उसके ऊपर कलायुक्त स्वरूपवाले, कलारहित अर्धनारीश्वर महादेवकी भावना करके ध्यानयोगके द्वारा उनका पूजन करना २ चाहिये ॥१-२ ॥ यदि चिन्तकके ध्यानावस्थित चित्तमें चिन्त्य तत्त्व [ बहुविध कहे जानेके कारण ] अनेक रूपोंमें प्राप्त भी ३ हो, तब भी अभेद बुद्धिके कारण चिन्ता करना उचित नहीं है ॥ ३ ॥

इसीलिये यजमानको चाहिये कि अपने परम प्रयोजन जो ध्येयरूप सदाशिव हैं, उनका ही ध्यान-४ स्मरण और ज्ञान प्राप्त करे, अन्यथा पुरुष इस शरीरमें ब्रह्म ( सदाशिव ) - को कभी नहीं प्राप्त कर सकेगा ॥ ४ ॥

पुर है । उस पुरमें शयन करनेके कारण ही ५ जीव पुरुष कहा जाता है । जो यज्ञसे याज्यका यजन करता है, वह यजमान कहा जाता है ॥ ५ ॥

महेश्वर ध्येय हैं, उनका चिन्तन ही ध्यान है, मोक्ष ६ ही जीवनका प्रयोजन है – इन तथ्योंको भलीभाँति जाननेवाला ही वास्तविक रूपसे प्रधान पुरुष शिवको प्राप्त कर सकता है ॥ ६ ॥

७ यहाँ कुल छब्बीस तत्त्व हैं । इनमें छब्बीसवाँ ध्येय है, पच्चीसवाँ ध्याता ( जीव ) है तथा चौबीसवाँ तत्त्व अव्यक्त अर्थात् प्रकृति है । महत् आदि अर्थात् महत्तत्त्व, ८ अहंकार, पाँच तन्मात्राएँ – ये सात, पाँच कर्मेन्द्रियाँ, पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच महाभूत तथा मन - ये ही छब्बीस तत्त्व हैं । इनमें छब्बीसवाँ तत्त्व शिव है । वही ब्रह्माका तथा ९ संसारका रचयिता और भरणकर्ता है ॥७ – ९ ॥ उसी रुद्रने हिरण्यगर्भको उत्पन्न किया । भगवान् शंकर विश्वाधिक अर्थात् जगत्के परम कारण, विश्वात्मा १० । तथा विश्वरूप कहे गये हैं ॥१० ॥

पृष्ठ 134

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 134 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीलिङ्गमहापुराण. [ पूर्वभाग १३२

विना यथा हि पितरं मातरं तनयास्त्विह ।

न जायन्ते तथा सोमं विना नास्ति जगत्त्रयम् ॥

सनत्कुमार उवाच

कर्ता यदि महादेवः परमात्मा महेश्वरः ।

तथा कारयिता चैव कुर्वतोऽल्पात्मनस्तथा ॥

नित्यो विशुद्धो बुद्धश्च निष्कलः परमेश्वरः ।

त्वयोक्तो मुक्तिदः किं वा निष्कलश्चेत्करोति किम् ॥

शैलादिरुवाच

कालः करोति सकलं कालं कलयते सदा ।

निष्कलं च मनः सर्वं मन्यते सोऽपि निष्कलः ॥

कर्मणा तस्य चैवेह जगत्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।

किमत्र देवदेवस्य मूर्त्यष्टकमिदं जगत् ॥

विनाकाशं जगन्नैव विना क्ष्मां वायुना विना ।

तेजसा वारिणा चैव यजमानं तथा विना ॥

भानुना शशिना लोकस्तस्यैतास्तनवः प्रभोः ।

विचारतस्तु रुद्रस्य स्थूलमेतच्चराचरम् ॥

सूक्ष्मं वदन्ति ऋषयो यन्न वाच्यं द्विजोत्तमाः ।

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ॥

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन । न भेतव्यं तथा तस्माज्ज्ञात्वानन्दं पिनाकिनः ॥

विभूतयश्च रुद्रस्य मत्वा सर्वत्र भावतः ।

सर्वं रुद्र इति प्राहुर्मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥

जिस प्रकार माता - पिताके बिना पुत्र उत्पन्न नहीं ११ हो सकते; उसी प्रकार उमासहित शिवके बिना तीनों जगत्की उत्पत्ति सम्भव नहीं है ॥११ ॥

सनत्कुमार बोले- यदि परमात्मा महेश्वर शिव ही सब कुछ करने तथा करानेवाले हैं, साथ ही आपने । यह भी कहा है कि वे परमेश्वर शिव नित्य, विशुद्ध १२ चैतन्य, निष्कल तथा मुक्तिदाता हैं; तो फिर वे अल्पात्मा जीवोंको बन्ध - मोक्ष क्यों देते हैं? और फिर निष्कल अर्थात् निष्क्रिय होते हुए वे ऐसा कैसे कर सकते १३ | हैं? ॥ १२-१३ ॥ शैलादि बोले- काल सम्पूर्ण जगत्का सृजन करता है और परमेश्वर कुछ भी करनेके लिये कालको सदा प्रेरणा प्रदान करता है अर्थात् कालके माध्यमसे परमेश्वर जीवोंको बन्ध - मोक्ष देता है । निष्क्रिय मन १४ शिवका ध्यान करता है, इसलिये वे भी निष्क्रिय स्वरूपवाले हैं ॥१४ ॥

उसी परमेश्वरके कर्मसे यह समग्र जगत् प्रतिष्ठित १५ है; क्योंकि यह जगत् उस देवदेव महेश्वरकी अष्टमूर्ति है । आकाश, पृथ्वी, वायु, तेज, जल, यजमान, सूर्य तथा चन्द्रमा – इन आठ मूर्तियोंके बिना यह जगत् १६ नहीं हो सकता है । ये सब उसी प्रभुके स्वरूप हैं । अतएव विचार करनेसे यही ज्ञात होता है कि यह चराचर जगत् उसी परमेश्वरके स्थूल रूपमें व्यक्त हो रहा ॥ १५-१७ ॥ १७ श्रेष्ठ द्विजो! ऋषिगण कहते हैं कि परमेश्वरका जो सूक्ष्म रूप है, उसका तो वर्णन ही नहीं किया जा सकता; क्योंकि वाणी उनके सूक्ष्म रूपका वर्णन करनेमें १८ असमर्थ होकर मनसहित वापस लौट आती है अर्थात् वह मन तथा वाणीसे सर्वथा अगम्य है ॥ १८ ॥

ब्रह्म अर्थात् रुद्रका ही वाचक आनन्द है - ऐसा जाननेवाला विद्वान् कहीं भी भयभीत नहीं होता । अतएव १ ९ पिनाकी शिवका आनन्दमय स्वरूप जानकरभयभीत नहीं होना चाहिये ॥ १ ९ ॥ सर्वत्र रुद्रकी ही विभूतियाँ व्याप्त हैं — ऐसा २० | विश्वासपूर्वक जानकर तत्त्वदर्शी मुनियोंने कहा है कि

पृष्ठ 135

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 135 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २८ ] भगवान् महेश्वरके आभ्यन्तरपूजनका स्वरूप जगत्की शिवरूपता १३३ Y YA YA YA YA YA 36 36 36 36 36

नमस्कारेण सततं गौरवात्परमेष्ठिनः ।

सर्वं तु खल्विदं ब्रह्म सर्वो वै रुद्र ईश्वरः ॥

पुरुषो वै महादेवो महेशानः परः शिवः ।

एवं विभुर्विनिर्दिष्टो ध्यानं तत्रैव चिन्तनम् ॥

चतुर्व्यूहेण मार्गेण विचार्यालोक्य सुव्रत ।

संसारहेतुः संसारो मोक्षहेतुश्च निर्वृतिः ॥

चतुर्व्यूहः समाख्यातः चिन्तकस्येह योगिनः ।

चिन्ता बहुविधा ख्याता सैकत्र परमेष्ठिना ॥

सुनिष्ठेत्यत्र कथिता रुद्रं रौद्री न संशयः ।

ऐन्द्री चैन्द्रे तथा सौम्या सोमे नारायणे तथा ॥

सूर्ये वह्नौ च सर्वेषां सर्वत्रैवं विचारतः ।

सैवाहं सोऽहमित्येवं द्विधा संस्थाप्य भावतः ॥

भक्तोऽसौ नास्ति यस्तस्माच्चिन्ता ब्राह्मी न संशयः ।

एवं ब्रह्ममयं ध्यायेत्पूर्वे विप्र चराचरम् ॥

चराचरविभागं च त्यजेदभिमतं स्मरन् ।

त्याज्यं ग्राह्यमलभ्यं च कृत्यं चाकृत्यमेव च ॥

यस्य नास्ति सुतृप्तस्य तस्य ब्राह्मी न चान्यथा ।

आभ्यन्तरं समाख्यातमेवमभ्यर्चनं क्रमात् ॥

95 36 36 36 36 35 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 सब कुछ रुद्र ही है ॥ २० ॥

२१ परमेष्ठी शिवकी महिमाको समझकर उन्हें सतत नमस्कार करते हुए इस सम्पूर्ण जगत्‌को ब्रह्म अर्थात् शिवसे व्याप्त मानना चाहिये । उन्हीं शर्व, रुद्र, ईश्वर, पुरुष, महादेव, महेशान, परात्पर, शिव तथा विभुको २२ सर्वत्र विराजमान समझकर 366 उन्हींका ध्यान एवं चिन्तन करना चाहिये ॥ २१-२२ ॥ हे सुव्रत! चतुर्व्यूहमार्गसे अर्थात् ध्येय, ध्यान, यजमान और प्रयोजनरूपसे विचार करके तथा देख २३ करके जो परमेश्वरको जान लेता है, वह मुक्त हो जाता है । संसारका हेतु ममत्व तथा मोक्षका हेतु विराग है । | चिन्तक योगीके लिये चतुर्व्यूहमार्ग मुक्तिका सर्वश्रेष्ठ साधन कहा गया है ॥ २३१/२ ॥ २४ ब्रह्माजीने बुद्धिके लिये बहुत प्रकारकी चिन्ताएँ रचीं; किंतु रुद्रका चिन्तन सभी चिन्ताओंसे श्रेष्ठ कहा गया है; इसमें कोई संदेह नहीं है ॥ २४२ ॥

इन्द्रकी ऐन्द्री चिन्ता, सोमकी सौम्या नामक चिन्ता, नारायणकी चिन्ता, सूर्यकी चिन्ता तथा अग्निकी २५ चिन्ता – इन सबकी चिन्ता वास्तवमें रुद्रकी ही चिन्ता है । इस प्रकार विचार करके वह चिन्ता मैं ही हूँ तथा वह परमेश्वर भी मैं ही हूँ - जो भक्त इन दोनों बातोंको श्रद्धापूर्वक अपने मनमें स्थापित किये रहता है, वह २६ परमेश्वरसे भिन्न नहीं है । अतः इस प्रकारकी चिन्ता ( चिन्तन ) ब्राह्मी चिन्ता कही गयी है; इसमें सन्देह नहीं है ॥ २५-२६१२ ॥ हे विप्र! इस प्रकार पहले यह ध्यान करना २७ चाहिये कि यह स्थावर - जंगमरूप जगत् ब्रह्ममय पुनः ब्रह्मात्मक शिवका स्मरण करते हुए चर - अचरका विभाग भी छोड़ देना चाहिये अर्थात् चराचरमें भिन्नताका भाव नहीं रखना चाहिये ॥ २७१/२ ॥ २८ जिस पुरुषके लिये कुछ भी त्याज्य ( त्यागनेयोग्य ), ग्राह्य ( लेनेयोग्य ), अलभ्य ( प्राप्त न होनेयोग्य ), कृत्य ( करनेयोग्य ) तथा अकृत्य ( न करनेयोग्य ) नहीं रह जाता; उस परम संतुष्ट पुरुषकी चिन्ता ब्राह्मी चिन्ता है; २ ९ । इसमें संदेह नहीं है ॥२८१ / २ ॥

पृष्ठ 136

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 136 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३४. आभ्यन्तरार्चकाः पूज्या ' नमस्कारादिभिस्तथा विरूपा विकृताश्चापि न निन्द्या ब्रह्मवादिनः

आभ्यन्तरार्चकाः सर्वे न परीक्ष्या विजानता ।

निन्दका एव दुःखार्ता भविष्यन्त्यल्पचेतसः ॥

यथा दारुवने रुद्रं विनिन्द्य मुनयः पुरा ।

तस्मात्सेव्या नमस्कार्याः सदा ब्रह्मविदस्तथा ॥

वर्णाश्रमविनिर्मुक्ता वर्णाश्रमपरायणैः ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । इस प्रकार मैंने क्रमसे आभ्यन्तर पूजनका वर्णन ॥ ३० कर दिया । आभ्यन्तर अर्चन करनेवाले पुरुष नमस्कार आदिके द्वारा सदा पूजनीय हैं । ऐसे ब्रह्मवादी पूजक | विरूप तथा विकृत हों; तो भी उनकी निन्दा नहीं करनी चाहिये ॥ २ ९ -३० ॥ ३१ विद्वान् पुरुषको जान - बूझकर किन्हीं भी आभ्यन्तर पूजककी परीक्षा नहीं लेनी चाहिये । अल्प बुद्धिवाले ऐसे निन्दक उसी प्रकार दुःखसे पीड़ित होंगे, जैसे प्राचीन कालमें दारुवनमें रुद्रकी निन्दा करके मुनियों ने ३२ कष्ट प्राप्त किया था । अतएव वर्णाश्रममें रहनेवाले पुरुषोंको चाहिये कि वे वर्णाश्रमसे अतीत ब्रह्मवेत्ताओंकी ३३ । सदा सेवा करें तथा उन्हें नमस्कार करें ॥ ३१-३३ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवार्चनतत्त्वसंख्यादिवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' शिवार्चनतत्त्वसंख्यादिवर्णन ' नामक अट्ठाईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २८ ॥

उनतीसवाँ अध्याय देवदारुवनका वृत्तान्त, अतिथिमाहात्म्यमें सुदर्शनमुनिका आख्यान तथा संन्यासधर्मका वर्णन सनत्कुमार उवाच इदानीं श्रोतुमिच्छामि पुरा दारुवने विभो प्रवृत्तं तद्वनस्थानां तपसा भावितात्मनाम् कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान्नीललोहितः विकृतं रूपमास्थाय चोर्ध्वरेता दिगम्बरः

किं प्रवृत्तं वने तस्मिन् रुद्रस्य परमात्मनः ।

वक्तुमर्हसि तत्त्वेन देवदेवस्य चेष्टितम् ॥

सूत उवाच

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा श्रुतिसारविदां वरः ।

शिलादसूनुर्भगवान् प्राह किञ्चिद्भवं हसन् ॥

शैलादिरुवाच

मुनयो दारुगहने तपस्तेपुः सुदारुणम् ।

तुष्ट्यर्थं देवदेवस्य सदारतनयाग्नयः ॥

सनत्कुमारजी बोले- हे विभो! प्राचीनकालमें । दारुवनमें तपस्यासे भावित आत्मावाले उन वनवासी मुनियोंके ॥ १ साथ जो भी घटित हुआ, उसे मैं इस समय सुनना चाहता । हूँ ॥१ ॥

॥ २ ऊर्ध्वरेता दिगम्बर भगवान् शिव विकृत रूप धारण करके दारुवनमें क्यों गये? उस वनमें परमात्मा रुद्रके साथ क्या हुआ? उन देवाधिदेव शिवके क्रिया-३ कलापोंका भी यथार्थ रूपसे वर्णन करनेकी कृपा कीजिये ॥ २-३ ॥ सूतजी बोले - [ हे ऋषिगण! ] उन सनत्कुमारका ४ यह वचन सुनकर श्रुतिसारविदोंमें वरिष्ठ शिलादपुत्र भगवान् । नन्दिकेश्वर कुछ - कुछ हँसते हुए उनसे कहने लगे ॥४ ॥

शैलादि बोले - एक बार घने देवदारुवनमें देवाधिदेव रुद्रकी प्रसन्नताके लिये अपने स्त्री - पुत्रादिसहित पंचाग्निका ५ । सेवन करते हुए मुनिगण कठोर तप कर रहे थे ॥ ५ ॥

पृष्ठ 137

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 137 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २ ९ ] देवदारुवनका वृत्तान्त

तुष्टो रुद्रो जगन्नाथश्चेकितानो वृषध्वजः ।

धूर्जटि: परमेशानो भगवान्नीललोहितः ॥ ६

प्रवृत्तिलक्षणं ज्ञानं ज्ञातुं दारुवनौकसाम् ।

परीक्षार्थं जगन्नाथः श्रद्धया क्रीडया च सः ॥ ७

निवृत्तिलक्षणज्ञानप्रतिष्ठार्थं च शङ्करः ।

देवदारुवनस्थानां प्रवृत्तिज्ञानचेतसाम् ॥ ८

विकृतं रूपमास्थाय दिग्वासा विषमेक्षणः मुग्धो द्विहस्तः कृष्णाङ्गो दिव्यं दारुवनं ययौ ॥ ९

मन्दस्मितं च भगवान् स्त्रीणां मनसिजोद्भवम् ।

भ्रूविलासं च गानं च चकारातीव सुन्दरः ॥ १०

सम्प्रेक्ष्य नारीवृन्दं वै मुहुर्मुहुरनङ्गहा ।

अनङ्गवृद्धिमकरोदतीव धुराकृतिः ॥ ११

वने तं पुरुषं दृष्ट्वा विकृतं नीललोहितम् ।

स्त्रियः पतिव्रताश्चापि तमेवान्वयुरादरात् ॥ १२

वनोटजद्वारगताश्च नार्यो विस्त्रस्तवस्त्राभरणा विचेष्टाः । लब्ध्वा स्मितं तस्य मुखारविन्दाद् द्रुमालयस्थास्तमथान्वयुस्ताः ॥ १३

दृष्ट्वा काश्चिद्भवं नार्यो मदघूर्णितलोचनाः ।

विलासबाह्यास्ताश्चापि भ्रूविलासं प्रचक्रिरे ॥ १४

अथ दृष्ट्वा परा नार्यः किञ्चित्प्रहसिताननाः ।

किञ्चिद्विस्त्रस्तवसनाः स्त्रस्तकाञ्चीगुणा जगुः ॥ १५

काश्चित्तदा तं विपिने तु दृष्ट्वा विप्राङ्गनाः स्त्रस्तनवांशुकं वा । स्वान् स्वान् विचित्रान् वलयान् प्रविध्य मदान्विता बन्धुजनांश्च जग्मुः ॥ १६ काचित्तदा तं न विवेद दृष्ट्वा विवासना स्त्रस्तमहांशुका च । " संन्यासधर्मका वर्णन १३५ 36 36 36 36 35 396 36 36 36 36 35 उनके तपसे प्रसन्न जगन्नाथ, चेकितान, वृषध्वज, धूर्जट, परमेशान, नीललोहित भगवान् रुद्र दारुवनमें निवास करनेवाले उन मुनियोंके प्रवृत्ति - लक्षण तथा ज्ञानकी जानकारी करनेके लिये एवं उनमें श्रद्धाभावकी परीक्षा करनेके लिये और साथ ही प्रवृत्तिज्ञानसे युक्त चित्तवाले उन देवदारुवनवासी मुनियोंमें निवृत्ति - लक्षण तथा ज्ञान स्थापित करनेके निमित्त लीलापूर्वक 3¤¤¤¤¤+++ विकृत रूप धारण करके अलौकिक दारुवनमें पहुँचे । उस समय शंकरजी कृष्ण वर्णवाले, दो भुजाओंवाले, तीन आँखोंवाले, दिगम्बर तथा मोहक स्वरूपवाले थे ॥ ६ - ९ ॥ अत्यन्त सुन्दर रूपवाले भगवान् शिव मन्द मुसकान तथा भ्रूविलास करते हुए गीत गाकर स्त्रियोंमें कामभावना उत्पन्न कर रहे थे ॥ १० ॥

कामदेवका संहार करनेवाले तथा अत्यन्त मोहक आकृतिवाले भगवान् शिव वहाँ नारीसमूहको बार- बार देखकर उनके भीतर कामभावनाको बढ़ा रहे थे ॥ ११ ॥

वनमें उस विकृत तथा नीललोहित वर्णवाले पुरुषको देखकर पतिव्रता स्त्रियाँ भी प्रेमपूर्वक उनके पीछे - पीछे चलने लगीं ॥ १२ ॥

आरण्यक कुटीरोंके द्वारतक आयी हुई स्त्रियोंके वस्त्र एवं अलंकार शिथिल हो गये । वे मूर्च्छित - सी हो गयीं, उन लीलामय शिवके मुखारविन्दकी मोहक मुसकानको पाकर वृक्षोंके आश्रयमें रहनेवाली वे नारियाँ उनके पीछे - पीछे चल दीं ॥ १३ ॥

शिवजीको देखकर प्रौढ़ावस्थावाली होनेपर भी कुछ स्त्रियाँ मदमत्त होकर आँखें घुमाने लगीं तथा भौंहोंका संचालन करने लगीं ॥ १४ ॥

तदनन्तर शिवको देखकर दूसरी स्त्रियाँ मुसकानयुक्त मुखवाली हो गयीं, उनके वस्त्र कुछ शिथिल - से हो गये, कांचीबन्धन भी ढीले हो गये; वे मिलकर गाने लगीं ॥ १५ ॥

उस समय शिवको विपिनमें देखकर कुछ ऋषिपत्नियाँ | तो शिथिल नूतन वस्त्रों तथा अपने - अपने विचित्र वलयोंको फेंककर मदान्वित हो स्वजनोंके पास पहुँचीं ॥ १६ ॥

उस समय शिथिल वस्त्रवाली कोई तो शिवको

पृष्ठ 138

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 138 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१३६ शाखाविचित्रान् विटपान् प्रसिद्धान् मदान्विता बन्धुजनांस्तथान्याः काश्चिज्जगुस्तं ननृतुर्निपेतुश्च धरातले निषेदुर्गजवच्चान्या प्रोवाच द्विजपुङ्गवाः अन्योन्यं सस्मितं प्रेक्ष्य चालिलिङ्गुः समन्ततः निरुध्य मार्गं रुद्रस्य नैपुणानि प्रचक्रिरे को भवानिति चाहुस्तं आस्यतामिति चापराः कुत्रेत्यथ प्रसीदेति जल्पुः प्रीतमानसाः विपरीता निपेतुर्वै वित्रस्तांशुकमूर्धजाः पतिव्रताः पतीनां तु सन्निधौ भवमायया दृष्ट्वा श्रुत्वा भवस्तासां चेष्टावाक्यानि चाव्ययः शुभं वाप्यशुभं वापि नोक्तवान् परमेश्वरः दृष्ट्वा नारीकुलं विप्रास्तथाभूतं च शङ्करम् अतीव परुषं वाक्यं जजल्पुस्ते मुनीश्वराः तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे । यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः

श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणस्तु महात्मनः ।

समृद्धश्रेयसां योनिर्यज्ञो वै नाशमाप्तवान् ॥

भृगोरपि च शापेन विष्णुः परमवीर्यवान् ।

प्रादुर्भावान् दश प्राप्तो दुःखितश्च सदा कृतः ॥

इन्द्रस्यापि च धर्मज्ञ छिन्नं सवृषणं पुरा ।

ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम् ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग | देखकर विशिष्ट वासनायुक्त हो गयी तथा अन्य स्त्रियाँ ॥ १७ । मतवाली - सी होकर विचित्र शाखावाले प्रसिद्ध वृक्षोंको एवं घनिष्ठ बन्धुजनोंतकको नहीं पहचानती थीं ॥ १७ ॥

। हे द्विजश्रेष्ठो! कुछ स्त्रियाँ उनके पास जाकर ॥ १८ नाचने लगीं और जमीनपर गिर पड़ीं । कुछ स्त्रियाँ हाथीकी भाँति बैठ गयीं । कोई दूसरी स्त्री कुछ बोलने

॥ १ ९ लगी ॥ १८ ॥

मुसकराते हुए एक - दूसरेको देखकर वे परस्पर । आलिंगन करने लगीं । वे सभी ओरसे शिवजीका मार्ग ॥ २० रोककर अनेक प्रकारके हाव - भाव दर्शाने लगीं ॥ १ ९ ॥ कुछ स्त्रियाँ उनसे कहने लगीं कि ' आप कौन । हैं? बैठिये । अन्य स्त्रियाँ भी प्रसन्नचित्त होकर कहने ॥ २१ लगीं- आप कहाँ जा रहे हैं? आप हम सबपर प्रसन्न । होइये ' ॥ २० ॥

॥ २२ भगवान् शंकरकी मायाके प्रभावसे अपने पतियोंके सम्मुख ही पतिव्रता स्त्रियोंके वस्त्रपरिधान, केश आदि । अस्त - व्यस्त हो गये और वे कामुक स्त्रियोंकी भाँति ॥ २३ स्वेच्छाचारितापूर्ण व्यवहार प्रदर्शित करने लगीं ॥ २१ ॥

उन स्त्रियोंके हाव - भाव देखकर तथा उनके वचन ॥ २४ सुनकर निर्विकार परमेश्वर शिव शुभ अथवा अशुभ कुछ भी नहीं बोले ॥ २२ ॥

उस प्रकारकी चेष्टावाली नारियोंके समूहको देखकर २५ वे विप्र मुनीश्वर दिगम्बरवेशधारी शिवको उस अवस्थामें देखकर [ शंकरजीके प्रति ] अत्यन्त कठोर वचन कहने लगे । किंतु उनकी सभी तपस्याएँ शंकरजीके सम्मुख उसी प्रकार निष्फल सिद्ध हुईं, जिस प्रकार सूर्यके प्रकाशसे आकाश - मण्डलमें स्थित तारागण निस्तेज हो जाते हैं॥२३-२४ ॥ ऐसा सुना जाता है कि महात्मा ब्रह्माका सभी समृद्धियों तथा कल्याणोंका उत्पत्तिस्थलस्वरूप यज्ञ ऋषिके शापसे विनष्ट हो गया था ॥ २५ ॥

२६ भृगुमुनिके शापसे परम ऐश्वर्यशाली विष्णुको भी दस अवतार लेने पड़े तथा अनेक दुःख सहने पड़े ॥ २६ ॥

हे धर्मज्ञ सनत्कुमार! क्रुद्ध ऋषि गौतमने शापसे २७ | इन्द्रका अण्डकोषसहित गुह्यांग काटकर पृथ्वीपर गिरा

पृष्ठ 139

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 139 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २ ९ ] देवदारुवनका गर्भवासो वसूनां च शापेन विहितस्तथा । ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः क्षीरोदश्च समुद्रोऽसौ निवासः सर्वदा हरेः द्वितीयश्चामृताधारो ह्यपेयो ब्राह्मणैः कृतः अविमुक्तेश्वरं प्राप्य वाराणस्यां जनार्दनः क्षीरेण चाभिषिच्येशं देवदेवं त्रियम्बकम् श्रद्धया परया युक्तो देहाश्लेषामृतेन वै निषिक्तेन स्वयं देवः क्षीरेण मधुसूदनः सेचयित्वाथ भगवान् ब्रह्मणा मुनिभिः समम् क्षीरोदं पूर्ववच्चक्रे निवासं चात्मनः प्रभुः धर्मश्चैव तथा शप्तो माण्डव्येन महात्मना वृष्णयश्चैव कृष्णेन दुर्वासाद्यैर्महात्मभि: राघवः सानुजश्चापि दुर्वासेन महात्मना श्रीवत्सश्च मुनेः पादपतनात्तस्य धीमतः एते चान्ये च बहवो विप्राणां वशमागताः वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवमुमापतिम् वृत्तान्त " " संन्यासधर्मका वर्णन १३७ YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA दिया था ॥ २७ ॥

॥ २८ मुनि वसिष्ठके शापसे वसुओंको गर्भमें वास । करना पड़ा, अगस्त्य आदि ऋषियोंके शापसे राजा ॥ २ ९ नहुषको सर्प होना पड़ा था ॥२८ ॥

। भगवान् विष्णुका निवासस्थान तथा अमृतका ॥ ३० आधारस्वरूप वह क्षीरसागर ब्राह्मणोंके द्वारा सदाके लिये । दूसरे अपेय जलवाले समुद्रके रूपमें कर दिया गया ॥ ३१ था ॥ २ ९ ॥ । जनार्दन भगवान् विष्णुने वाराणसीपुरीमें पहुँचकर ॥ ३२ अविमुक्तेश्वर देवाधिदेव त्र्यम्बकेश्वरका दूधसे अभिषेक । करके परम श्रद्धासे युक्त होकर देहसंस्पर्शजन्य अमृतस्वरूप ॥ ३३ क्षीरद्वारा स्वयं उन मधुसूदनने ब्रह्माजी एवं मुनियोंके । साथ भगवान् शिवको अभिषिक्त करके पूर्ववत् क्षीरसागरको ॥ ३४

अपना निवासस्थान बनाया । ३० - ३२ ॥

। महात्मा माण्डव्यने धर्मको शापित किया तथा ॥ ३५ एवं हि मोहितास्तेन नावबुध्यन्त शङ्करम् । श्रीकृष्णकी प्रेरणासे दुर्वासा आदि महात्माओंके द्वारा अत्युग्रवचनं प्रोचुश्चोग्रोऽप्यन्तरधीयत तेऽपि दारुवनात्तस्मात्प्रातः संविग्नमानसाः पितामहं महात्मानमासीनं परमासने गत्वा विज्ञापयामासुः प्रवृत्तमखिलं विभोः शुभे दारुवने तस्मिन् मुनयः क्षीणचेतसः ॥ ३६ वृष्णिवंशी शापित हुए थे ॥ ३३ ॥

। महान् आत्मावाले दुर्वासामुनिने लक्ष्मणसहित ॥ ३७ श्रीरामको शाप दे दिया और श्रीवत्स ( श्रीयुक्त वक्ष: स्थलवाले ) विष्णुको भृगुमुनिका चरण - प्रहार सहना पड़ा ॥ ३४ ॥

देवाधिदेव विरूपाक्ष उमापति शिवको छोड़कर ये तथा अन्य बहुत से लोग भी विप्रों ( ब्राह्मणों ) - के वशवर्ती हुए हैं ॥ ३५ ॥

उन्हीं शिवकी मायासे मोहित होनेके कारण वे मुनिगण शंकरको नहीं जान पाये और अत्यन्त कठोर वचन बोलने लगे, फिर भगवान् शिव भी अन्तर्धान हो गये ॥ ३६ ॥

तत्पश्चात् व्याकुल चित्तवाले वे मुनिगण प्रात: काल होते ही उस दारुवनसे ब्रह्माजीके पास पहुँचे । वहाँ श्रेष्ठ आसनपर विराजमान महात्मा ब्रह्मासे उस सुन्दर दारुवनमें । रहनेवाले क्षीण चेतनावाले मुनियोंने शंकरका सारा ॥ ३८ । वृत्तान्त कह सुनाया ॥ ३७-३८ ॥

पृष्ठ 140

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 140 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

.१३८ सोऽपि सञ्चिन्त्य मनसा क्षणादेव पितामहः तेषां प्रवृत्तमखिलं पुण्ये दारुवने पुरा उत्थाय प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रणिपत्य भवाय च उवाच सत्वरं ब्रह्मा मुनीन् दारुवनालयान् ॥

धिग्युष्मान् प्राप्तनिधनान् महानिधिमनुत्तमम् ।

वृथाकृतं यतो विप्रा युष्माभिर्भाग्यवर्जितैः ॥

यस्तु दारुवने तस्मिंल्लिङ्गी दृष्टोऽप्यलिङ्गिभिः ।

युष्माभिर्विकृताकारः स एव परमेश्वरः ॥

गृहस्थैश्च न निन्द्यास्तु सदा ह्यतिथयो द्विजाः । विरूपाश्च सुरूपाश्च मलिनाश्चाप्यपण्डिताः

सुदर्शनेन मुनिना कालमृत्युरपि स्वयम् ।

पुरा भूमौ द्विजाग्रयेण जितो ह्यतिथिपूजया ॥

अन्यथा नास्ति सन्तर्तुं गृहस्थैश्च द्विजोत्तमैः ।

त्यक्त्वा चातिथिपूजां तामात्मनो भुवि शोधनम् ॥

गृहस्थोऽपि पुरा जेतुं सुदर्शन इति श्रुतः ।

प्रतिज्ञामकरोज्जायां भार्यामाह पतिव्रताम् ॥

सुव्रते सुभ्रु सुभगे शृणु सर्वं प्रयत्नतः ।

त्वया वै नावमन्तव्या गृहे ह्यतिथयः सदा ॥

सर्व एव स्वयं साक्षादतिथिर्यत्पिनाकधृक् ।

तस्मादतिथये दत्त्वा आत्मानमपि पूजय ॥

एवमुक्त्वाथ सन्तप्ता विवशा सा पतिव्रता ।

पतिमाह रुदन्ती च किमुक्तं भवता प्रभो ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह सुदर्शनः ।

देयं सर्वं शिवायार्ये शिव एवातिथिः स्वयम् ॥

तस्मात्सर्वे पूजनीयाः सर्वेऽप्यतिथयः सदा ।

एवमुक्ता तदा भर्त्रा भार्या तस्य पतिव्रता ॥

शेषामिवाज्ञामादाय मूर्ध्ना सा प्राचरत्तदा ।

परीक्षितुं तथा श्रद्धां तयोः साक्षाद् द्विजोत्तमाः ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । उन ब्रह्माजीने भी क्षणभरमें ही मनमें सोचकर ॥ ३ ९ । पवित्र दारुवनमें उनका पूर्वघटित सम्पूर्ण वृत्तान्त जान लिया ॥ ३ ९ ॥ । अपने आसनसे तत्काल उठकर और दोनों हाथ ४० जोड़कर ब्रह्माजीने मन - ही - मन शिवजीको प्रणाम करके दारुवनमें रहनेवाले उन मुनियोंसे कहा- हे विप्रो! ४१ विनाशको प्राप्त तुम सभीको धिक्कार है; क्योंकि सर्वोत्तम निधि प्राप्त करके भी तुम अभागोंने उसे गँवा दिया ॥ ४०-४१ ॥ ४२ तुम अलिंगियोंने उस दारुवनमें जिस विकृत आकारवाले पुरुषको देखा था; वे साक्षात् परमेश्वर शिव ॥ ४३ | ही थे ॥ ४२ ॥

विप्रो! गृहस्थोंको अतिथियोंकी निन्दा कभी नहीं करनी चाहिये; वे अतिथि विकृत रूपवाले, सुन्दर ४४ । रूपवाले, मलिन तथा मूर्ख - चाहे जैसे भी हों ॥४३ ॥

पूर्वकालमें पृथ्वीपर द्विजोंमें अग्रणी सुदर्शनमुनिने ४५ अतिथिपूजाके प्रभावसे साक्षात् कालमृत्युको भी जीत लिया था ॥ ४४ ॥

भवसागर से पार होने तथा आत्मशुद्धिके लिये ४६ अतिथिपूजाको छोड़कर गृहस्थों एवं श्रेष्ठ द्विजोंके लिये लोकमें अन्य कोई भी उपाय नहीं है ॥ ४५ ॥

४७ पूर्वकालमें सुदर्शन नामसे विख्यात गृहस्थ मुनिने मृत्युपर विजय प्राप्त करनेकी प्रतिज्ञा की और अपनी संतानयुक्त पतिव्रता पत्नीसे कहा- हे सुव्रते! हे ४८ सुन्दर भौहोंवाली! हे सौभाग्यवति! सुनो, तुम पूर्ण प्रयत्नके साथ अतिथियोंका सदा सत्कार करना और कभी भी ४ ९ उनका निरादर न करना ॥ ४६-४७ ॥ अतिथि साक्षात् पिनाकधारी शिवका ही स्वरूप होता है, अतएव सब कुछ अर्पित करके भी अतिथिकी ५० पूजा करो । सुदर्शनने पुन: कहा — हे आर्ये! अतिथि साक्षात् शिव होता है; शिवस्वरूप अतिथिको सब कुछ प्रदान ५१ करना चाहिये । अतः सभी अतिथियोंकी सदा पूजा करनी चाहिये ॥ ४८–५०९ / २ ॥ पतिके ऐसा कहनेपर वह पातिव्रतपरायण मुनिभार्या ५२ | पतिकी आज्ञाको देवप्रतिमाके समक्ष अर्पित किये गये