लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 831–834
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 831–834
पृष्ठ 831
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय *********** १५ ] चतुर्दशायतन, अष्टायतन तथा पंचायतनयात्राका उत्तमं श्रेय आप्नोति सौभाग्येन समन्वितम्
।
विनायकान् प्रवक्ष्यामि अस्य क्षेत्रस्य विघ्नदान् ॥
दुण्ढिं तु प्रथमं दृष्ट्वा तथा कोणविनायकम् ।
देव्या विनायकं चैव गोप्रेक्षे हस्तिनं स्मृतम् ॥
विनायकं तथैवान्यं सिन्दूरं नाम विश्रुतम् । चतुर्थो देवि द्रष्टव्य एवं पञ्च विनायकाः ॥
लड्डुकाश्च प्रदातव्या एतानुद्दिश्य ब्राह्मणे ।
एतेन चैव धर्मेण सिद्धिमान् जायते नरः ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि चण्डिकाः क्षेत्ररक्षिकाः ।
दक्षिणे रक्षते दुर्गा नैर्ऋते चोत्तरेश्वरी ॥
अङ्गारेशी पश्चिमे च वायव्ये भद्रकालिका ।
उत्तरे भीष्मचण्डी च महामुण्डा च सा ततः ॥
ऊर्ध्वकेशी समायुक्ता शाङ्करी सर्वतः स्मृता ।
ऊर्ध्वकेशी च आग्नेय्यां चित्रघण्टाथ मध्यतः ॥
एताश्च चण्डिका देवि योऽत्र द्रक्ष्यति मानवः ।
तस्य तुष्टाश्च ताः सर्वाः क्षेत्रं रक्षन्ति तत्पराः ॥
विघ्नं कुर्वन्ति सततं पापानां देवि सर्वदा ।
तस्माच्चैव सदा पूज्याश्चण्डिकाः सविनायकाः ॥
यदीच्छेत् सततं देवि वाराणस्यां शुभां स्थितिम् ।
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तस्मिन् क्षेत्रे सुरेश्वरि ॥
तिस्त्रो नद्यस्तु तत्रस्था वहन्ति च शुभोदकाः ।
यासां दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या निवर्तते ॥
एका पितामहस्रोता मन्दाकिनी तथापरा ।
मत्स्योदरी तृतीया च एतास्तिस्रस्तु पुण्यदाः ॥
वर्णन ८२ ९ ब्राह्मणको समस्त रस तथा गन्ध समर्पित करता है, ५२ वह सौभाग्ययुक्त उत्तम कल्याणकी प्राप्ति करताहै । अब मैं इस क्षेत्रके विघ्नदायक विनायकोंका वर्णन करूँगा ॥ ४ ९ -५२ ॥ ५३ हे देवि! सर्वप्रथम ढुंढि [ विनायक ] -का दर्शन करके कोणविनायक, देवीविनायक, गोप्रेक्षमें प्रसिद्ध हस्तीविनायक तथा अन्य चौथे सिन्दूर नामसे विख्यात ५४ विनायकका दर्शन करना चाहिये । इस प्रकार ये पाँच विनायक हैं । इन्हें उद्देश्य करके ब्राह्मणोंको मोदक प्रदान ५५ करना चाहिये । इस धर्मकृत्यके द्वारा मनुष्य सिद्धिसे युक्त हो जाता है ॥ ५३–५५ ॥ इसके बाद मैं क्षेत्रकी रक्षा करनेवाली चण्डिकाओंका ५६ वर्णन करूँगा । दक्षिणमें दुर्गा, नैर्ऋतकोणमें उत्तरेश्वरी, पश्चिममें अंगारेशी, वायव्यकोणमें भद्रकालिका, उत्तरमें भीष्मचण्डी तथा इसके अनन्तर महामुण्डा रक्षा करती ५७ | हैं ॥ ५६-५७ ॥ ऊर्ध्वकेशी तथा शांकरी सब ओरसे रक्षा करनेवाली कही गयी हैं । ऊर्ध्वकेशी अग्निकोणमें तथा चित्रघण्टा ५८ मध्यमें रक्षा करती हैं ॥ ५८ ॥
हे देवि! जो मनुष्य इन चण्डिकाओंका दर्शन करता है, उसपर प्रसन्न होकर वे सब [ चण्डिकाएँ ] ५ ९ तत्पर होकर क्षेत्रकी रक्षा करती हैं और हे देवि! उसके पापोंको निरन्तर नष्ट करती हैं । इसलिये हे देवि! यदि कोई वाराणसीमें सतत शुभ स्थितिको चाहता है, तो उसे ६० विनायकोंसहित चण्डिकाओंकी पूजा सदा करनी चाहिये ॥ ५ ९ -६०१ / २ ॥ हे सुरेश्वरि! अब मैं उस क्षेत्रमें स्थित अन्य ६१ तीर्थोंको बताऊँगा । पवित्र जलवाली तीन नदियाँ वहाँ स्थित हैं और [ सदा ] प्रवाहित होती रहती हैं, जिनके ६२ दर्शनमात्रसे ब्रह्महत्या दूर हो जाती है॥६१-६२ ॥ पहली पितामहस्रोता, दूसरी मन्दाकिनी, तीसरी मत्स्योदरी – ये तीनों [ नदियाँ ] पुण्य प्रदान करनेवाली ६३ | हैं ॥ ६३ ॥
पृष्ठ 832
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ८३०
मन्दाकिनी तथा पुण्या मध्यमेश्वरसंस्थिता ।
पितामहस्रोतिका च अविमुक्ते तु पुण्यदा ॥ ६४
मत्स्योदरी च ओङ्कारे पुण्यदा सर्वदैवतैः ।
तस्मिन् स्थाने यदि गङ्गा आगमिष्यति भामिनि ॥ ६५
तदा पुण्यतमः कालो देवानामपि दुर्लभः ।
वरणासिक्त सलिले जाह्नवी जलमिश्रिते ॥ ६६
तत्र नादेश्वरे पुण्ये स्नातः किमनुशोचति ।
तस्मिन् काले च तत्रैव स्नानं देवि कृतं मया ॥ ६७
तेन हस्ततलाद्देवि कपालं पतितं क्षणात् ।
कपालमोचनं नाम तत्रैव सुमहत्सरः ॥ ६८
पावनं सर्वसत्त्वानां पुण्यदं सर्वदेहिनाम् ।
ओङ्कारेश्वरनामानं तत्र स्नानं कृतं मया ॥ ६ ९
तेन स प्रोच्यते देव ओङ्कारेश्वरनामतः ।
मत्स्योदरीजले गङ्गा ओङ्कारेश्वरसन्निधौ ॥ ७०
तदा तस्मिन् जले स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।
मत्स्योदरी जले स्नात्वा दृष्ट्वा चोङ्कारमीश्वरम् ॥ ७१
शोकमोहजरामृत्युर्न च तं स्पृशते पुनः ॥ ७२
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे वाराणसीमाहात्म्ये पुण्यमयी मन्दाकिनी [ नदी ] मध्यमेश्वरमें स्थित हैं, पुण्यदायिनी पितामहस्रोता अविमुक्तेश्वरमें हैं और पुण्यप्रदा मत्स्योदरी सभी देवताओंके साथ ओंकारेश्वरमें स्थित हैं । हे भामिनि! जब गंगा उस स्थानमें आती हैं, तब देवताओंके लिये भी दुर्लभ वह पुण्यतम काल होता है । वरणाके जलसे सिक्त तथा गंगाके जलसे मिश्रित वहाँ पुण्यप्रद नादेश्वर में स्नान करके मनुष्यको कौन-सा सन्ताप रह जाता है? हे देवि! उस समय वहींपर मैंने स्नान किया था ॥ ६४–६७ ॥ हे देवि! उस समय हस्ततलसे क्षणभरमें [ मेरा ] कपाल गिर पड़ा, उससे वहींपर कपालमोचन नामक । एक महान् सरोवर हो गया ॥६८ ॥
सभी जीवोंको पवित्र करनेवाला तथा सभी पुण्य प्रदान करनेवाला ओंकारेश्वर नामक जो भी मैंने स्नान किया था, इसलिये वह लिङ्ग नामसे पुकारा जाता है । ओंकारेश्वरकी सन्निधिमें जलमें जब गंगा मिलती हैं, उस समय उस करके मनुष्य ब्रह्महत्यासे मुक्त हो जाता है । जलमें स्नान करने तथा ओंकारेश्वरका दर्शन देहधारियोंको तीर्थ है, वहाँ ओंकारेश्वर मत्स्योदरीके जलमें स्नान मत्स्योदरीके करनेसे उस मनुष्यको शोक, मोह, जरा तथा मृत्यु - ये सब स्पर्श भी । नहीं करते हैं ॥ ६ ९ -७२ ॥ गुह्यायतनवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत वाराणसी- माहात्म्यमें ' गुह्यायतनवर्णन ' नामक पन्द्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १५ ॥
सोलहवाँ अध्याय काशीमें विष्णुरुवाच एतच्छ्रुत्वा वचो देवी विस्मयोत्फुल्ललोचना ओङ्कारदर्शनार्थं वै कपिलेशमुपागता तस्मात्त्वमपि देवेशं पूजयस्व सदाशिवम् एतत्परमानन्दं प्राप्स्यते परमं पदम् लिङ्गार्चनकी महिमा विष्णु बोले- यह सुनकर प्रफुल्लित नेत्रोंवाली । वे देवी ओंकारेश्वरका दर्शन करनेके लिये कपिलेश्वरमें ॥ १ आ गयीं ॥१ ॥
अतः आप भी देवेश सदाशिवका पूजन कीजिये, । इससे आपको परम आनन्द तथा परम पद प्राप्त ॥ २ | होगा ॥ २ ॥
पृष्ठ 833
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १६ ] काशीमें लिङ्गार्चनकी महिमा ८३१
एतच्छ्रुत्वा परं गुह्यं सकाशाच्चक्रपाणिनः ।
ओङ्कारमर्चयेद्देवं सदा तद्गतमानसः ॥
सूर्य उवाच
तस्मात्त्वमपि दुर्धर्षमाराधय सुरेश्वरम् ।
तेन तत्पदमाप्नोषि यदन्यैरपि दुर्लभम् ॥
सूर्यस्य वचनं श्रुत्वा वाराणस्यामुपागतः ।
तत्र देवि तदोङ्कारं दृष्ट्वा चैव प्रणम्य च ॥
आराधनपरो भूत्वा लिङ्गं स्थाप्य चतुर्मुखम् ।
देवदेवसकाशाद्वै कृतकृत्यो भवेच्छुचिः ॥
यः सम्प्राप्य महत्तत्त्वमीश्वरे कृतनिश्चयः ।
तस्मात्त्वमपि गार्गेय यदि श्रेयोऽभिवाञ्छसि ॥
आराधयस्व देवेशं मनसः स्थैर्यमात्मनः ।
तस्मिंस्तु यः शिवः साक्षादोङ्कारेश्वरसंज्ञितः ॥
एतद्गुह्यस्य माहात्म्यं तव स्नेहान्महामुने ।
अकारं च उकारं च मकारं च प्रकीर्तितः ॥
अस्मिँल्लिङ्गे तु संसिद्धो मुनिकालिकवृक्षयः ।
अकारस्तत्र विज्ञेयो विष्णुलोकगतिप्रदः ॥
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु ओङ्काराख्येति कीर्तितः ।
तत्र सिद्धिं परां प्राप्तो देवाचार्यो बृहस्पतिः ॥
उकारं तत्र विज्ञेयं ब्रह्मणः पदमव्ययम् ।
तस्य चोत्तरदिग्भागे मकारं विष्णुसंज्ञकम् ॥
तस्मिँल्लिङ्गे च संसिद्धः कपिलर्षिर्महामुनिः ।
तस्मात्त्वमपि गार्गेय मनस्स्थैर्यं यदीच्छसि ॥
लिङ्गस्याराधने यत्नं कुरुष्व नियतव्रतः ।
विद्यां पाशुपतीं प्राप्य तस्मिन् स्तुत्ये व्यपाश्रयः ॥
निर्ममो निरहङ्कारः पदमाप्नोषि शाश्वतम् । एतच्छ्रुत्वा वचः स्तुत्वा याज्ञवल्क्यस्य दर्शिताः वाराणसीं समभ्येत्य पञ्चायतनमुत्तमम् । आराध्यमानो देवेशस्तस्मिन् स्थाने स्थितः सदा यह परम रहस्य सुनकर चक्रपाणि विष्णुके पाससे ३ आकर वे शिवमें आसक्तचित्त होकर प्रभु ओंकारेश्वरका अर्चन निरन्तर करने लगे ॥ ३ ॥
सूर्य बोले - अतः आप भी दुर्धर्ष सुरेश्वरकी आराधना कीजिये, इसके द्वारा आप उस पदको प्राप्त ४ कर लोगे, जो अन्य लोगोंसे दुर्लभ है ॥ ४ ॥
भगवान् सूर्यका वचन सुनकर वे वाराणसीमें ५ आ गये और हे देवि! वहाँपर ओंकारेश्वरका दर्शन करके उन्हें प्रणामकर आराधनापरायण होकर देवदेवके ६ पास चतुर्मुखलिङ्गकी स्थापना करके कृतकृत्य तथा पवित्र हो गये और महत्तत्त्वकी प्राप्ति करके ईश्वरमें निश्चय बुद्धिवाले हो गये । अतः हे गार्गेय! यदि ७ आप भी कल्याण तथा अपने मनकी स्थिरता चाहते हैं, तो देवेशकी आराधना कीजिये । जो साक्षात् शिव हैं, वे ही ओंकारेश्वर नामसे उस स्थानमें विराजमान ८ हैं ॥ ५-८ ॥ हे महामुने! मैंने आपके स्नेहके कारण ही इस ९ लिङ्गके माहात्म्यको बताया । यह अकार, उकार तथा मकारसे युक्त कहा गया है । मुनि कालिकवृक्षिय इस लिङ्गमें सिद्ध हुए हैं । उसमें अकारको विष्णुलोककी १० गति प्रदान करनेवाला जानना चाहिये ॥ ९ -१० ॥ उसके दक्षिणभागमें ही ओंकार नामक लिङ्ग ११ बताया गया है । वहाँ देवाचार्य बृहस्पति परम सिद्धिको प्राप्त हुए हैं ॥ ११ ॥
उसमें उकारको ब्रह्माका अव्यय पद देनेवाला १२ जानना चाहिये । उसके उत्तरदिशामें विष्णुसंज्ञक मकारको जानना चाहिये, उस लिङ्गमें महामुनि ऋषि कपिल १३ सिद्ध हुए हैं । अतः हे गार्गेय! यदि आप भी मनकी शान्ति चाहते हैं तो व्रतमें स्थित होकर लिङ्गकी १४ आराधनाके लिये प्रयत्न कीजिये । अनन्यचित्तवाला, मोहरहित तथा अहंकारशून्य होकर उसकी उपासना करनेपर पाशुपतीविद्या प्राप्त करके आप शाश्वत पद ॥ १५ प्राप्त कर लेंगे ॥ १२ – १४ ९ २ ॥ यह वचन सुनकर याज्ञवल्क्यकी मन्त्रसंहिताओंकी ॥ १६ । स्तुति करके वे वाराणसीमें आकर उत्तम पंचायतनकी
पृष्ठ 834
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
८३२ श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट
तस्मादन्येऽपि ये केचिल्लिङ्गस्याराधने रताः ।
तेषां वै पश्चिमे काले ज्ञानमुत्पद्यते सदा ॥ १७
एवं ज्ञात्वा तु यो मर्त्यः सदा लिङ्गार्चने रतः ।
न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥ १८
तस्माद्वै सम्प्रदायाच्च अर्चितव्यं प्रयत्नतः ।
मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य विद्युत्सम्पातचञ्चलम् ॥ १ ९
लिङ्गं योऽर्चयते विप्र आत्मानं स समुद्धरेत् ।
आत्मानं घातयेन्नित्यं यो न लिङ्गं समर्चयेत् ॥ २० ।
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे वाराणसीमाहात्म्ये 196 96 96 96 96 97 98 96 96 96 9 आराधना करने लगे, उस स्थानमें सबके द्वारा आराधित होनेवाले देवेश सदा स्थित रहते हैं ॥ १५-१६ ॥ अतः जो कोई दूसरे लोग भी लिङ्गकी आराधनामें संलग्न रहते हैं, उन्हें अन्तिम समयमें ज्ञानका उदय हो जाता है ॥ १७ ॥
इसे जानकर जो मनुष्य लिङ्गके अर्चनमें सदा रत रहता है, सौ करोड़ कल्पोंमें भी उसका पुनर्जन्म नहीं होता है ॥ १८ ॥
अतः विद्युत् - सम्पातके समान चंचल ( अस्थिर ) दुर्लभ मानवशरीर प्राप्त करके शैवविधानके अनुसार प्रयत्नपूर्वक लिङ्गका अर्चन करना चाहिये । जो विप्र लिङ्गका अर्चन करता है, वह अपना उद्धार कर लेता है और जो लिङ्गका अर्चन नहीं करता है, वह अपनेको विनष्ट कर लेता है ॥ १ ९ -२० ॥ गुह्यायतनवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत वाराणसी - माहात्म्यमें ' गुह्यायतनवर्णन ' नामक सोलहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १६ ॥
॥ श्रीलिङ्गमहापुराण - परिशिष्ट पूर्ण हुआ ॥