02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 331–340

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 331–340

पृष्ठ 331

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 331 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततो ददर्श शक्रस्य पुरीं ताममरावतीम् ॥ ४२ ॥

इस प्रकार महायशस्वी पार्थने स्वर्गलोकमें विचरते हुए आगे जाकर इन्द्रपुरी अमरावतीका दर्शन किया ॥ ४२ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत इन्द्रलोकाभिगमनपर्वमें बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ४२ ॥

पृष्ठ 332

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 332 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः अर्जुनद्वारा देवराज इन्द्रका दर्शन तथा इन्द्रसभामें उनका स्वागत वैशम्पायन उवाच

ददर्श स पुरीं रम्यां सिद्धचारणसेविताम् ।

सर्वर्तुकुसुमैः पुण्यैः पादपैरुपशोभिताम् ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! अर्जुनने सिद्धों और चारणोंसे सेवित उस रम्य अमरावतीपुरीको देखा, जो सभी ऋतुओंके कुसुमोंसे विभूषित पुण्यमय वृक्षोंसे सुशोभित थी ॥ १ ॥

तत्र सौगन्धिकानां च पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् ।

उद्वीज्यमानो मिश्रेण वायुना पुण्यगन्धिना ॥ २ ॥

वहाँ सुगन्धयुक्त कमल तथा पवित्र गन्धवाले अन्य पुष्पोंकी पवित्र गन्धसे मिली हुई वायु मानो व्यजन डुला रही थी ॥ २ ॥

नन्दनं च वनं दिव्यमप्सरोगणसेवितम् ।

ददर्श दिव्यकुसुमैराह्वयद्भिरिव द्रुमैः ॥ ३ ॥

अप्सराओंसे सेवित दिव्य नन्दनवनका भी उन्होंने दर्शन किया, जो दिव्य पुष्पोंसे भरे हुए वृक्षोंद्वारा मानो उन्हें अपने पास बुला रहा था ॥ ३ ॥

नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुं नानाहिताग्निना ।

स लोकः पुण्यकर्तॄणां नापि युद्धे पराङ्मुखैः ॥ ४ ॥

जिन्होंने तपस्या नहीं की है, जो अग्निहोत्रसे दूर रहे हैं तथा जिन्होंने युद्धमें पीठ दिखा दी है, वैसे लोग पुण्यात्माओंके उस लोकका दर्शन भी नहीं कर सकते ॥ ४ ॥

नायज्वभिर्नाव्रतिकैर्न वेदश्रुतिवर्जितैः ।

नानाप्लुताङ्गैस्तीर्थेषु यज्ञदानबहिष्कृतैः ॥ ५ ॥

जिन्होंने यज्ञ नहीं किया है, व्रतका पालन नहीं किया है, जो वेद और श्रुतियोंके स्वाध्यायसे दूर रहे हैं, जिन्होंने तीर्थोंमें स्नान नहीं किया है तथा जो यज्ञ और दान आदि सत्कर्मोंसे वंचित रहे हैं, ऐसे लोगोंको भी उस पुण्यलोकका दर्शन नहीं हो सकता ॥ ५ ॥

नापि यज्ञहनैः क्षुद्रैर्द्रष्टुं शक्यः कथंचन ।

पानपैर्गुरुतल्पैश्च मांसादैर्वा दुरात्मभिः ॥ ६ ॥

जो यज्ञोंमें विघ्न डालनेवाले नीच, शराबी, गुरुपत्नीगामी, मांसाहारी तथा दुरात्मा हैं, वे तो किसी भी प्रकार उस दिव्य लोकका दर्शन नहीं पा सकते ॥ ६ ॥

पृष्ठ 333

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 333 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स तद् दिव्यं वनं पश्यन् दिव्यगीतनिनादितम् ।

प्रविवेश महाबाहुः शक्रस्य दयितां पुरीम् ॥ ७ ॥

जहाँ सब ओर दिव्य संगीत गूंज रहा था, उस दिव्य वनका दर्शन करते हुए महाबाहु अर्जुनने देवराज इन्द्रकी प्रिय नगरी अमरावतीमें प्रवेश किया ॥ ७ ॥

तत्र देवविमानानि कामगानि सहस्रशः ।

संस्थितान्यभियातानि ददर्शायुतशस्तदा ॥ ८ ॥

संस्तूयमानो गन्धर्वैरप्सरोभिश्च पाण्डवः ।

पुष्पगन्धवहैः पुण्यैर्वायुभिश्चानुवीजितः ॥ ९ ॥

वहाँ स्वेच्छानुसार गमन करनेवाले देवताओंके सहस्रों विमान स्थिरभावसे खड़े थे और हजारों इधर- उधर आते- जाते थे । उन सबको पाण्डुनन्दन अर्जुनने देखा । उस समय गन्धर्व और अप्सराएँ उनकी स्तुति कर रही थीं । फूलोंकी सुगन्धका भार वहन करनेवाली पवित्र मन्द- मन्द वायु मानो उनके लिये चँवर डुला रही थी ॥ ८ - ९ ॥

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।

हृष्टाः सम्पूजयामासुः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ॥ १० ॥

तदनन्तर देवताओं, गन्धर्वों, सिद्धों और महर्षियोंने अत्यन्त प्रसन्न होकर अनायास ही महान् कर्म करनेवाले कुन्तीकुमार अर्जुनका स्वागत- सत्कार किया ॥ १० ॥

आशीर्वादैः स्तूयमानो दिव्यवादित्रनिःस्वनैः ।

प्रतिपेदे महाबाहुः शङ्खदुन्दुभिनादितम् ॥ ११ ॥

नक्षत्रमार्गं विपुलं सुरवीथीति विश्रुतम् ।

इन्द्राज्ञया ययौ पार्थः स्तूयमानः समन्ततः ॥ १२ ॥

कहीं उन्हें आशीर्वाद मिलता और कहीं स्तुति-प्रशंसा प्राप्त होती थी । स्थान - स्थानपर दिव्य वाद्योंकी मधुर ध्वनिसे उनका स्वागत हो रहा था । इस प्रकार महाबाहु अर्जुन शंख और दुन्दुभियोंके गम्भीर नादसे गूँजते हुए ' सुरवीथी' नामसे प्रसिद्ध विस्तृत नक्षत्र- मार्गपर चलने लगे । इन्द्रकी आज्ञासे कुन्तीकुमारका सब ओर स्तवन हो रहा था और इस प्रकार वे गन्तव्य मार्गपर बढ़ते चले जा रहे थे ॥ ११-१२ ॥

तत्र साध्यास्तथा विश्वे मरुतोऽथाश्विनौ तथा ।

आदित्या वसवो रुद्रास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ १३ ॥

राजर्षयश्च बहवो दिलीपप्रमुखा नृपाः ।

तुम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ च हहाहुहूः ॥ १४ ॥

वहाँ साध्य, विश्वेदेव, मरुद्गण, अश्विनीकुमार, आदित्य, वसु, रुद्र तथा विशुद्ध ब्रह्मर्षिगण और अनेक राजर्षिगण एवं दिलीप आदि बहुत - से राजा, तुम्बुरु, नारद, हाहा, हूहू आदि गन्धर्वगण विराजमान थे ॥ १३-१४ ॥ तान् स सर्वान् समागम्य विधिवत् कुरुनन्दनः ।

पृष्ठ 334

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 334 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततोऽपश्यद् देवराजं शतक्रतुमरिंदमः ॥ १५ ॥

शत्रुओंका दमन करनेवाले कुरुनन्दन अर्जुनने उन सबसे विधिपूर्वक मिलकर अन्तमें सौ यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले देवराज इन्द्रका दर्शन किया ॥ १५ ॥

ततः पार्थो महाबाहुरवतीर्य रथोत्तमात् ।

ददर्श साक्षाद् देवेशं पितरं पाकशासनम् ॥ १६ ॥

उन्हें देखते ही महाबाहु पार्थ उस उत्तम रथसे उतर पड़े और देवेश्वर पिता पाकशासन ( इन्द्र ) -को उन्होंने प्रत्यक्ष देखा ॥ १६ ॥

पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा ।

दिव्यगन्धाधिवासेन व्यजनेन विधूयता ॥ १७ ॥

उनके मस्तकपर श्वेत छत्र तना हुआ था, जिसमें मनोहर स्वर्णमय दण्ड शोभा पा रहा था । उनके उभय पार्श्वमें दिव्य सुगन्धसे वासित चँवर डुलाये जा रहे थे ॥ १७ ॥

विश्वावसुप्रभृतिभिर्गन्धर्वैः स्तुतिवन्दनैः ।

स्तूयमानं द्विजाग्रयैश्च ऋग्यजुःसामसम्भवैः ॥ १८ ॥

विश्वावसु आदि गन्धर्व स्तुति और वन्दनापूर्वक उनके गुण गाते थे । श्रेष्ठ ब्रह्मर्षिगण ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेदके इन्द्रदेवतासम्बन्धी मन्त्रोंद्वारा उनका स्तवन कर रहे थे ॥ १८ ॥

ततोऽभिगम्य कौन्तेयः शिरसाभ्यगमद् बली ।

स चैनं वृत्तपीनाभ्यां बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णत ॥ १९ ॥

तदनन्तर बलवान् कुन्तीकुमारने निकट जाकर देवेन्द्रके चरणोंमें मस्तक रख दिया और उन्होंने अपनी गोल - गोल मोटी भुजाओंसे उठाकर अर्जुनको हृदयसे लगा लिया ॥ १ ९ ॥

ततः शक्रासने पुण्ये देवर्षिगणसेविते ।

शक्रः पाणौ गृहीत्वैनमुपावेशयदन्तिके ॥ २० ॥

तत्पश्चात् इन्द्रने अर्जुनका हाथ पकड़कर अपने देवर्षिगणसेवित पवित्र सिंहासनपर उन्हें पास ही बिठा लिया ॥ २० ॥

मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय देवेन्द्रः परवीरहा ।

अङ्कमारोपयामास प्रश्रयावनतं तदा ॥ २१ ॥

तब शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले देवराजने विनीतभावसे आये हुए अर्जुनका मस्तक सूँघा और उन्हें अपनी गोद में बिठा लिया ॥ २१ ॥

पृष्ठ 335

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 335 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सहस्राक्षनियोगात् स पार्थः शक्रासनं गतः ।

अध्यक्रामदमेयात्मा द्वितीय इव वासवः ॥ २२ ॥

उस समय सहस्रनेत्रधारी देवेन्द्रके आदेशसे उनके सिंहासनपर बैठे हुए अपरिमित प्रभावशाली कुन्तीकुमार दूसरे इन्द्रकी भाँति शोभा पा रहे थे ॥ २२ ॥

ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुरर्जुनस्य शुभं मुखम् ।

पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन् ॥ २३ ॥

इसके बाद वृत्रासुरके शत्रु इन्द्रने पवित्र गन्धयुक्त हाथसे बड़े प्रेमके साथ अर्जुनको सब प्रकारसे आश्वासन देते हुए उनके सुन्दर मुखका स्पर्श किया ॥ २३ ॥

प्रमार्जमानः शनकैर्बाहू चास्यायतौ शुभौ ।

ज्याशरक्षेपकठिनौ स्तम्भाविव हिरणमयौ ॥ २४ ॥

अर्जुनकी सुन्दर विशाल भुजाएँ प्रत्यंचा खींचकर बाण चलानेकी रगड़से कठोर हो गयी थीं । वे देखनेमें सोनेके खंभे जैसी जान पड़ती थीं । देवराज उन भुजाओंपर धीरे- धीरे हाथ फेरने लगे ॥ २४ ॥

वज्रग्रहणचिह्नेन करेण परिसान्त्वयन् ।

मुहुर्मुहुर्वज्रधरो बाहू चास्फोटयच्छनैः ॥ २५ ॥

पृष्ठ 336

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 336 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वज्रधारी इन्द्र वज्रधारणजनित चिह्नसे सुशोभित दाहिने हाथसे अर्जुनको बार - बार सान्त्वना देते हुए उनकी भुजाओंको धीरे - धीरे थपथपाने लगे ॥ २५ ॥

स्मयन्निव गुडाकेशं प्रेक्षमाणः सहस्रदृक् ।

हर्षेणोत्फुल्लनयनो न चातृप्यत वृत्रहा ॥ २६ ॥

सहस्र नयनोंसे सुशोभित वृत्रसूदन इन्द्र निद्राविजयी अर्जुनको मुसकराते हुए से देख रहे थे । उस समय इन्द्रकी आँखें हर्षसे खिल उठी थीं । वे उन्हें देखनेसे तृप्त नहीं होते थे ॥ २६ ॥

एकासनोपविष्टौ तौ शोभयांचक्रतुः सभाम् ।

सूर्याचन्द्रमसौ व्योम चतुर्दश्यामिवोदितौ ॥ २७ ॥

जैसे कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको उदित हुए सूर्य और चन्द्रमा आकाशकी शोभा बढ़ाते हैं, उसी प्रकार एक सिंहासनपर बैठे हुए देवराज इन्द्र और कुन्तीकुमार अर्जुन देवसभाको सुशोभित कर रहे थे ॥ २७ ॥

तत्र स्म गाथा गायन्ति साम्ना परमवल्गुना ।

गन्धर्वास्तुम्बुरुश्रेष्ठाः कुशला गीतसामसु ॥ २८ ॥

उस समय वहाँ सामगानमें निपुण तुम्बुरु आदि श्रेष्ठ गन्धर्वगण सामगानके नियमानुसार अत्यन्त मधुर स्वरमें गाथागान करने लगे ॥ २८ ॥

घृताची मेनका रम्भा पूर्वचित्तिः स्वयंप्रभा ।

उर्वशी मिश्रकेशी च दण्डगौरी वरूथिनी ॥ २ ९ ॥

गोपाली सहजन्या च कुम्भयोनिः प्रजागरा ।

चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरस्वरा ॥ ३० ॥

एताश्चान्याश्च ननृतुस्तत्र तत्र सहस्रशः ।

चित्तप्रसादने युक्ताः सिद्धानां पद्मलोचनाः ॥ ३१ ॥

महाकटितटश्रोण्यः कम्पमानैः पयोधरैः ।

कटाक्षहावमाधुर्यैश्चेतोबुद्धिमनोहरैः ॥ ३२ ॥

घृताची, मेनका, रम्भा, पूर्वचित्ति, स्वयंप्रभा, उर्वशी, मिश्रकेशी, दण्डगौरी, वरूथिनी, गोपाली, सहजन्या, कुम्भयोनि, प्रजागरा, चित्रसेना, चित्रलेखा, सहा और मधुरस्वरा — ये तथा और भी सहस्रों अप्सराएँ वहाँ इन्द्रसभामें भिन्न -भिन्न स्थानोंपर नृत्य करने लगीं । वे कमललोचना अप्सराएँ सिद्ध पुरुषोंके भी चित्तको प्रसन्न करनेमें संलग्न थीं । उनके कटि-प्रदेश और नितम्ब विशाल थे । नृत्य करते समय उनके उन्नत स्तन कम्पमान हो रहे थे । उनके कटाक्ष, हाव - भाव तथा माधुर्य आदि मन, बुद्धि एवं चित्तकी सम्पूर्ण वृत्तियोंका अपहरण कर लेते थे ॥ २ ९ –३२ ॥

पृष्ठ 337

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 337 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि इन्द्रसभादर्शने त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत इन्द्रलोकाभिगमनपर्वमें इन्द्रसभादर्शनविषयक तैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ४३ ॥

पृष्ठ 338

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 338 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः अर्जुनको अस्त्र और संगीतकी शिक्षा वैशम्पायन उवाच

ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम् ।

शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुरञ्जसा ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! तदनन्तर देवराज इन्द्रका अभिप्राय जानकर देवताओं और गन्धर्वोंने उत्तम अर्घ्य लेकर कुन्तीकुमार अर्जुनका यथोचित पूजन किया ॥ १ ॥

पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम् ।

प्रवेशयामासुरथो पुरन्दरनिवेशनम् ॥ २ ॥

राजकुमार अर्जुनको पाद्य, ( अर्घ्य, आचमनीय आदि उपचार अर्पित करके देवताओंने उन्हें इन्द्रभवनमें पहुँचा दिया ॥ २ ॥

एवं सम्पूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः ।

उपशिक्षन् महास्त्राणि ससंहाराणि पाण्डवः ॥ ३ ॥

इस प्रकार देवसमुदायसे पूजित हो पाण्डुकुमार अर्जुन अपने पिताके घरमें रहने और उनसे उपसंहारसहित महान् अस्त्रोंकी शिक्षा ग्रहण करने लगे ॥ ३ ॥

शक्रस्य हस्ताद् दयितं वज्रमस्त्रं च दुःसहम् ।

अशनीश्च महानादा मेघबर्हिणलक्षणाः ॥ ४ ॥

उन्होंने इन्द्रके हाथसे उनके प्रिय एवं दुःसह अस्त्र वज्र और भारी गड़गड़ाहट पैदा करनेवाली उन अशनियोंको ग्रहण किया, जिनका प्रयोग करनेपर जगत्में मेघोंकी घटा घिर आती और मयूर नृत्य करने लगते हैं ॥ ४ ॥

गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन् सस्मार पाण्डवः ।

पुरन्दरनियोगाच्च पञ्चाब्दानवसत् सुखी ॥ ५ ॥

सब अस्त्रोंकी शिक्षा ग्रहण कर लेनेपर पाण्डुपुत्र पार्थने अपने भाइयोंका स्मरण किया । परंतु पुरन्दरके विशेष अनुरोधसे वे ( मानव - गणनाके अनुसार ) पाँच वर्षोंतक वहाँ सुखपूर्वक ठहरे रहे ॥ ५ ॥

ततः शक्रोऽब्रवीत् पार्थं कृतास्त्रं काल आगते ।

नृत्यं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि ॥ ६ ।

तदनन्तर इन्द्रने अस्त्रशिक्षामें निपुण कुन्ती-कुमारसे उपयुक्त अवसर आनेपर कहा –' कुन्तीनन्दन! तुम चित्रसेनसे नृत्य और गीतकी शिक्षा ग्रहण कर लो ' ॥ ६ ॥

वादित्रं देवविहितं नृलोके यन्न विद्यते ।

पृष्ठ 339

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 339 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तदर्जयस्व कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्यति ॥ ७ ॥

'कुन्तीनन्दन! मनुष्यलोकमें जो अबतक प्रचलित नहीं है, देवताओंकी उस

वाद्यकलाका ज्ञान प्राप्त कर लो । इससे तुम्हारा भला होगा' ॥ ७ ॥

सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरन्दरः ।

स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः ॥ ८ ॥

पुरन्दरने अर्जुनको संगीतकी शिक्षा देनेके लिये उन्हींके मित्र चित्रसेनको नियुक्त कर दिया । मित्रसे मिलकर दुःख- शोकसे रहित अर्जुन बड़े प्रसन्न हुए ॥ ८ ॥

गीतवादित्रनृत्यानि भूय एवादिदेश ह ।

तथापि नालभच्छर्म तपस्वी द्यूतकारितम् ॥ ९ ॥

चित्रसेनने उन्हें गीत, वाद्य और नृत्यकी बार-बार शिक्षा दी तो भी द्यूतजनित अपमानका स्मरण करके तपस्वी अर्जुनको तनिक भी शान्ति नहीं मिली ॥ ९ ॥

दुःशासनवधामर्षी शकुनेः सौबलस्य च ।

ततस्तेनातुलां प्रीतिमुपागम्य क्वचित् क्वचित् ।

गान्धर्वमतुलं नृत्यं वादित्रं चोपलब्धवान् ॥ १० ॥

उन्हें दुःशासन तथा सुबलपुत्र शकुनिके वधके लिये मनमें बड़ा रोष होता था तथा चित्रसेनके सहवाससे कभी- कभी उन्हें अनुपम प्रसन्नता प्राप्त होती थी, जिससे उन्होंने गीत, नृत्य और वाद्यकी उस अनुपम कलाको ( पूर्णरूपसे) उपलब्ध कर लिया ॥ १० ॥

स शिक्षितो नृत्यगुणाननेकान् वादित्रगीतार्थगुणांश्च सर्वान् । न शर्म लेभे परवीरहन्ता भ्रातॄन् स्मरन् मातरं चैव कुन्तीम् ॥ ११ ॥

शत्रुवीरोंका हनन करनेवाले वीर अर्जुनने नृत्य सम्बन्धी अनेक गुणोंकी शिक्षा पायी । वाद्य और गीत - विषयक सभी गुण सीख लिये । तथापि भाइयों और माता कुन्तीका स्मरण करके उन्हें कभी चैन नहीं पड़ता था ॥ ११ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ || इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत इन्द्रलोकाभिगमनपर्वमें अर्जुनकी अस्त्रादिशिक्षासे सम्बन्ध रखनेवाला चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ४४ ॥

पृष्ठ 340

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 340 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः चित्रसेन और उर्वशीका वार्तालाप वैशम्पायन उवाच

आदावेवाथ तं शक्रश्चित्रसेनं रहोऽब्रवीत् ।

पार्थस्य चक्षुरुर्वश्यां सक्तं विज्ञाय वासवः ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! एक समय इन्द्रने अर्जुनके नेत्र उर्वशीके प्रति आसक्त जानकर चित्रसेन गन्धर्वको बुलाया और प्रथम ही एकान्तमें उनसे यह बात कही - ॥ १ ॥

गन्धर्वराज गच्छाद्य प्रहितोऽप्सरसां वराम् ।

उर्वशीं पुरुषव्याघ्र सोपातिष्ठतु फाल्गुनम् ॥ २ ॥

‘ गन्धर्वराज! तुम मेरे भेजनेसे आज अप्सराओंमें श्रेष्ठ उर्वशीके पास जाओ। पुरुषश्रेष्ठ! तुम्हें वहाँ भेजनेका उद्देश्य यह है कि उर्वशी अर्जुनकी सेवामें उपस्थित हो ॥ २ ॥

यथार्चितो गृहीतास्त्रो विद्यया मन्नियोगतः ।

तथा त्वया विधातव्यं स्त्रीषु संगविशारदः ॥ ३ ॥

1010