04.Mahabharata Volume 4 — पृष्ठ 2641–2650

महाभारत — खण्ड ४ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 2641–2650

पृष्ठ 2641

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2641 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ते कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास्तव महारणे ॥ ८ ॥

भीमसेनमपाकर्षन् प्रवणादिव कुञ्जरम् । उस महासमरमें जब भीमसेन आपके पुत्रोंपर बाणोंका प्रहार करने लगे, तब वे भीमसेनको उसी प्रकार दूरतक खींच ले गये, जैसे शिकारी नीचे स्थानसे हाथीको खींचते हैं ॥ ८३ ॥

ततः क्रुद्धो रणे भीमः शिरो दुर्मर्षणस्य ह ॥ ९ ॥

क्षुरप्रेण प्रमथ्याशु पातयामास भूतले । तब रणभूमिमें क्रुद्ध हुए भीमसेनने एक क्षुरप्रसे दुर्मर्षणका मस्तक शीघ्रतापूर्वक पृथ्वीपर काट गिराया ॥ ततोऽपरेण भल्लेन सर्वावरणभेदिना ॥ १० ॥

श्रुतान्तमवधीद् भीमस्तव पुत्रं महारथः । तत्पश्चात् समस्त आवरणोंका भेदन करनेवाले दूसरे भल्लके द्वारा महारथी भीमसेनने आपके पुत्र श्रुतान्तका अन्त कर दिया ॥ १०३ ॥

जयत्सेनं ततो विद्ध्वा नाराचेन हसन्निव ॥ ११ ॥

पातयामास कौरव्यं रथोपस्थादरिंदमः । फिर हँसते - हँसते उन शत्रुदमन वीरने कुरुवंशी जयत्सेनको नाराचसे घायल करके उसे रथकी बैठकसे नीचे गिरा दिया ॥ ११३ ॥

स पपात रथाद् राजन् भूमौ तूर्णं ममार च ॥ १२ ॥

श्रुतर्वा तु ततो भीमं क्रुद्धो विव्याध मारिष ।

शतेन गृध्रवाजानां शराणां नतपर्वणाम् ॥ १३ ॥

राजन्! जयत्सेन रथसे पृथ्वीपर गिरा और तुरंत मर गया । मान्यवर नरेश! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए श्रुतर्वाने गीधकी पाँख और झुकी हुई गाँठवाले सौ बाणोंसे भीमसेनको बींध डाला ॥ १२-१३ ॥

ततः क्रुद्धो रणे भीमो जैत्रं भूरिबलं रविम् ।

त्रीनेतांस्त्रिभिरानर्च्छद् विषाग्निप्रतिमैः शरैः ॥ १४ ॥

यह देख भीमसेन क्रोधसे जल उठे और उन्होंने रणभूमिमें विष और अग्निके समान भयंकर तीन बाणोंद्वारा जैत्र, भूरिबल और रवि- इन तीनोंपर प्रहार किया ॥ १४ ॥

ते हता न्यपतन् भूमौ स्वन्दनेभ्यो महारथाः ।

वसन्ते पुष्पशबला निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ १५ ॥

उन बाणोंद्वारा मारे गये वे तीनों महारथी वसन्त--ऋतुमें कटे हुए पुष्पयुक्त पलाशके वृक्षोंकी भाँति रथोंसे पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ १५ ॥

ततोऽपरेण भल्लेन तीक्ष्णेन च परंतपः ।

दुर्विमोचनमाहत्य प्रेषयामास मृत्यवे ॥ १६ ॥

पृष्ठ 2642

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2642 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इसके बाद शत्रुओंको संताप देनेवाले भीमसेनने दूसरे तीखे भल्लसे दुर्विमोचनको मारकर मृत्युके लोकमें भेज दिया ॥ १६ ॥

स हतः प्रापतद् भूमौ स्वरथाद् रथिनां वरः ।

गिरेस्तु कूटजो भग्नो मारुतेनेव पादपः ॥ १७ ॥

रथियोंमें श्रेष्ठ दुर्विमोचन उस भल्लकी चोट खाकर अपने रथसे भूमिपर गिर पड़ा, मानो पर्वतके शिखरपर उत्पन्न हुआ वृक्ष वायुके वेगसे टूटकर धराशायी हो गया हो ॥ १७ ॥

दुष्प्रधर्षं ततश्चैव सुजातं च सुतं तव ।

एकैकं न्यहनत् संख्ये द्वाभ्यां द्वाभ्यां चमूमुखे ॥ १८ ॥

तदनन्तर भीमसेनने आपके पुत्र दुष्प्रधर्ष और सुजातको रणक्षेत्रमें सेनाके मुहानेपर दो - दो बाणोंसे मार गिराया ॥ १८ ॥

तौ शिलीमुखविद्धाङ्गौ पेततू रथसत्तमौ ।

ततः पतन्तं समरे अभिवीक्ष्य सुतं तव ॥ १ ९ ॥

भल्लेन पातयामास भीमो दुर्विषहं रणे ।

स पपात हतो वाहात् पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥ २० ॥

वे दोनों महारथी वीर बाणोंसे सारा शरीर बिंध जानेके कारण रणभूमिमें गिर पड़े । तत्पश्चात् आपके पुत्र दुर्विषहको संग्राममें चढ़ाई करते देख भीमसेनने एक भल्लसे मार गिराया । उस भल्लकी चोट खाकर दुर्विषह सम्पूर्ण धनुर्धरोंके देखते- देखते रथसे नीचे जा गिरा ॥ १ ९ -२० ॥

दृष्ट्वा तु निहतान् भ्रातॄन् बहूनेकेन संयुगे ।

अमर्षवशमापन्नः श्रुतर्वा भीममभ्ययात् ॥ २१ ॥

युद्धस्थलमें एकमात्र भीमके द्वारा अपने बहुत से भाइयोंको मारा गया देख श्रुतर्वा अमर्षके वशीभूत हो भीमसेनका सामना करनेके लिये आ पहुँचा ॥ २१ ॥

विक्षिपन् सुमहच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् ।

विसृजन् सायकांश्चैव विषाग्निप्रतिमान् बहून् ॥ २२ ॥

वह अपने सुवर्णभूषित विशाल धनुषको खींचकर उसके द्वारा विष और अग्निके समान भयंकर बहुतेरे बाणोंकी वर्षा कर रहा था ॥ २२ ॥

स तु राजन् धनुश्छित्त्वा पाण्डवस्य महामृधे ।

अथैनं छिन्नधन्वानं विंशत्या समवाकिरत् ॥ २३ ॥

राजन्! उसने उस महासमरमें पाण्डुपुत्रके धनुषको काटकर कटे हुए धनुषवाले भीमसेनको बीस बाणोंसे घायल कर दिया ॥ २३ ॥

ततोऽन्यद् धनुरादाय भीमसेनो महाबलः ।

अवाकिरत् तव सुतं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ २४ ॥

पृष्ठ 2643

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2643 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तब महाबली भीमसेन दूसरा धनुष लेकर आपके पुत्रपर बाणोंकी वर्षा करने लगे और बोले — ' खड़ा रह, खड़ा रह ’' ॥ २४ ॥

महदासीत् तयोर्युद्धं चित्ररूपं भयानकम् ।

यादृशं समरे पूर्व जम्भवासवयोर्युधि ॥ २५ ॥

उस समय उन दोनोंमें विचित्र, भयानक और महान् युद्ध होने लगा । पूर्वकालमें रणक्षेत्रमें जम्भ और इन्द्रका जैसा युद्ध हुआ था, वैसा ही उन दोनोंका भी हुआ ॥ २५ ॥

तयोस्तत्र शितैर्मुक्तैर्यमदण्डनिभैः शरैः ।

समाच्छन्ना धरा सर्वा खं दिशो विदिशस्तथा ॥ २६ ॥

उन दोनोंके छोड़े हुए यमदण्डके समान तीखे बाणोंसे सारी पृथ्वी, आकाश, दिशाएँ और विदिशाएँ आच्छादित हो गयीं ॥ २६ ॥

ततः श्रुतर्वा संक्रुद्धो धनुरादाय सायकैः ।

भीमसेनं रणे राजन् बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥ २७ ॥

राजन्! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए श्रुतर्वाने धनुष लेकर अपने बाणोंसे रणभूमिमें भीमसेनकी दोनों भुजाओं और छातीमें प्रहार किया ॥ २७ ॥

सोऽतिविद्धो महाराज तव पुत्रेण धन्विना ।

भीमः संचुक्षुभे क्रुद्धः पर्वणीव महोदधिः ॥ २८ ॥

महाराज! आपके धनुर्धर पुत्रद्वारा अत्यन्त घायल कर दिये जानेपर भीमसेनका क्रोध भड़क उठा और वे पूर्णिमाके दिन उमड़ते हुए महासागरके समान बहुत ही क्षुब्ध हो उठे ॥ २८ ॥

ततो भीमो रुषाविष्टः पुत्रस्य तव मारिष ।

सारथिं चतुरश्चाश्वान् शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥ २ ९ ॥

आर्य! फिर रोषसे आविष्ट हुए भीमसेनने अपने बाणोंद्वारा आपके पुत्रके सारथि और चारों घोड़ोंको यमलोक पहुँचा दिया ॥ २ ९ ॥

विरथं तं समालक्ष्य विशिखैर्लोमवाहिभिः ।

अवाकिरदमेयात्मा दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥ ३० ॥

अमेय आत्मबलसे सम्पन्न भीमसेन श्रुतर्वाको रथहीन हुआ देख अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए उसके ऊपर पक्षियोंके पंखसे युक्त होकर उड़नेवाले बाणोंकी वर्षा करने लगे ॥ ३० ॥

श्रुतर्वा विरथो राजन्नाददे खड्गचर्मणी ।

अथास्याददतः खड्गं शतचन्द्रं च भानुमत् ॥ ३१ ॥

क्षुरप्रेण शिरः कायात् पातयामास पाण्डवः ।

पृष्ठ 2644

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2644 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजन्! रथहीन हुए श्रुतर्वाने अपने हाथोंमें ढाल और तलवार ले ली । वह सौ चन्द्राकार चिह्नोंसे युक्त ढाल तथा अपनी प्रभासे चमकती हुई तलवार ले ही रहा था कि पाण्डुपुत्र भीमसेनने एक क्षुरप्रद्वारा उसके मस्तकको धड़से काट गिराया ॥ ३१३ ॥

छिन्नोत्तमाङ्गस्य ततः क्षुरप्रेण महात्मना ॥ ३२ ॥

पपात कायः स रथाद् वसुधामनुनादयन् । महामनस्वी भीमसेनके क्षुरप्रसे मस्तक कट जानेपर उसका धड़ वसुधाको प्रतिध्वनित करता हुआ रथसे नीचे गिर पड़ा ॥ ३२३ ॥

तस्मिन् निपतिते वीरे तावका भयमोहिताः ॥ ३३ ॥

अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीमसेनं युयुत्सवः । उस वीरके गिरते ही आपके सैनिक भयसे व्याकुल होनेपर भी संग्राममें जूझनेकी इच्छासे भीमसेनकी ओर दौड़े ॥ ३३ ॥

तानापतत एवाशु हतशेषाद् बलार्णवात् ॥ ३४ ॥

दंशितान् प्रतिजग्राह भीमसेनः प्रतापवान् । मरनेसे बचे हुए सैन्यसमूहसे निकलकर शीघ्रतापूर्वक अपने ऊपर आक्रमण करते हुए उन कवचधारी योद्धाओंको प्रतापी भीमसेनने आगे बढ़नेसे रोक दिया ॥ ३४ ॥

ते तु तं वै समासाद्य परिवव्रुः समन्ततः ॥ ३५ ॥

ततस्तु संवृतो भीमस्तावकान् निशितैः शरैः ।

पीडयामास तान् सर्वान् सहस्राक्ष इवासुरान् ॥ ३६ ॥

वे योद्धा भीमसेनके पास पहुँचकर उन्हें चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये । तब जैसे इन्द्र असुरोंको नष्ट करते हैं, उसी प्रकार घिरे हुए भीमसेनने पैने बाणोंद्वारा आपके उन समस्त सैनिकोंको पीड़ित करना आरम्भ किया ॥ ३५-३६ ॥

ततः पञ्चशतान् हत्वा सवरूथान् महारथान् ।

जघान कुञ्जरानीकं पुनः सप्तशतं युधि ॥ ३७ ॥

हत्वा शतसहस्राणि पत्तीनां परमेषुभिः ।

वाजिनां च शतान्यष्टौ पाण्डवः स्म विराजते ॥ ३८ ॥

तदनन्तर भीमसेनने आवरणोंसहित पाँच सौ विशाल रथोंका संहार करके युद्धमें सात सौ हाथियोंकी सेनाको पुनः मार गिराया । फिर उत्तम बाणोंद्वारा एक लाख पैदलों और सवारोंसहित आठ सौ घोड़ोंका वध करके पाण्डव भीमसेन विजयश्रीसे सुशोभित होने लगे ॥ ३७-३८ ॥

भीमसेनस्तु कौन्तेयो हत्वा युद्धे सुतांस्तव ।

मेने कृतार्थमात्मानं सफलं जन्म च प्रभो ॥ ३ ९ ॥

प्रभो! इस प्रकार कुन्तीपुत्र भीमसेनने युद्धमें आपके पुत्रोंका विनाश करके अपने-आपको कृतार्थ और जन्मको सफल हुआ समझा ॥ ३ ९ ॥

पृष्ठ 2645

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2645 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तं तथा युद्धयमानं च विनिघ्नन्तं च तावकान् ।

ईक्षितुं नोत्सहन्ते स्म तव सैन्या नराधिप ॥ ४० ॥

नरेश्वर! इस तरह युद्ध और आपके पुत्रोंका वध करते हुए भीमसेनको आपके सैनिक देखनेका भी साहस नहीं कर पाते थे ॥ ४० ॥

विद्राव्य च कुरून् सर्वांस्तांश्च हत्वा पदानुगान् ।

दोर्भ्यां शब्दं ततश्चक्रे त्रासयानो महाद्विपान् ॥ ४१ ॥

समस्त कौरवोंको भगाकर और उनके अनुगामी सैनिकोंका संहार करके भीमसेनने बड़े- बड़े हाथियोंको डराते हुए अपनी दोनों भुजाओंद्वारा ताल ठोंकनेका शब्द किया ॥ ४१ ॥

हतभूयिष्ठयोधा तु तव सेना विशाम्पते ।

किंचिच्छेषा महाराज कृपणं समपद्यत ॥ ४२ ॥

प्रजानाथ! महाराज! आपकी सेनाके अधिकांश योद्धा मारे गये और बहुत थोड़े सैनिक शेष रह गये; अतः वह सेना अत्यन्त दीन हो गयी थी ॥ ४२ ॥

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि एकादशधार्तराष्ट्रवधे षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥

इसप्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वमें धृतराष्ट्रके ग्यारह पुत्रोंका वधविषयक छब्बीसवाँ अध्याय पूराहुआ ॥ २६ ॥

Fara

पृष्ठ 2646

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2646 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सप्तविंशोऽध्यायः श्रीकृष्ण और अर्जुनकी बातचीत, अर्जुनद्वारा सत्यकर्मा, सत्येषु तथा पैंतालीस पुत्रों और सेनासहित सुशर्माका वध तथा भीमके द्वारा धृतराष्ट्रपुत्र सुदर्शनका अन्त संजय उवाच

दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते सुतः ।

हतशेषौ तदा संख्ये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ ॥ १ ॥

संजय कहते हैं - महाराज! उस समय आपके पुत्र दुर्योधन और सुदर्शन ये — दो ही बच गये थे । दोनों ही घुड़सवारोंके बीचमें खड़े थे ॥ १ ॥

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितम् ।

उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥ २ ॥

तदनन्तर दुर्योधनको घुड़सवारोंके बीचमें खड़ा देख देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने कुन्तीकुमार अर्जुनसे इस प्रकार कहा- ॥ २ ॥

शत्रवो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिपालिताः ।

गृहीत्वा संजयं चासी निवृत्तः शिनिपुङ्गवः ॥ ३ ॥

परिश्रान्तश्च नकुलः सहदेवश्च भारत ।

योधयित्वा रणे पापान् धार्तराष्ट्रान् सहानुगान् ॥ ४ ॥

‘ भरतनन्दन! शत्रुओंके अधिकांश योद्धा मारे गये और अपने कुटुम्बी जनोंकी रक्षा हुई । उधर देखो, वे शिनिप्रवर सात्यकि संजयको कैद करके उसे साथ लिये लौटे आ रहे हैं । रणभूमिमें सेवकोंसहित धृतराष्ट्रके पापी पुत्रोंसे युद्ध करके दोनों भाई नकुल और सहदेव भी बहुत थक गये हैं ॥ ३-४ ॥

दुर्योधनमभित्यज्य त्रय एते व्यवस्थिताः ।

कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः ॥ ५ ॥

‘ उधर कृपाचार्य, कृतवर्मा और महारथी अश्वत्थामा – ये तीनों युद्धभूमिमें दुर्योधनको छोड़कर कहीं अन्यत्र स्थित हैं ॥ ५ ॥

असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः श्रिया परमया युतः ।

दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्वैः प्रभद्रकैः ॥ ६ ॥

'इधर, सम्पूर्ण प्रभद्रकोंसहित दुर्योधनकी सेनाका संहार करके पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न अपनी सुन्दर कान्तिसे सुशोभित हो रहे हैं ॥ ६ ॥

असौ दुर्योधनः पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थितः ।

पृष्ठ 2647

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2647 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

छत्रेण ध्रियमाणेन प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः ॥ ७ ॥

‘ पार्थ! वह रहा दुर्योधन, जो छत्र धारण किये घुड़सवारोंके बीचमें खड़ा है और बारंबार इधर ही देख रहा है ॥ ७ ॥

प्रतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये व्यवस्थितः ।

एनं हत्वा शितैर्बाणैः कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ ८ ॥

'वह अपनी सारी सेनाका व्यूह बनाकर युद्धभूमिमें खड़ा है । तुम इसे पैने बाणोंसे मारकर कृतकृत्य हो जाओगे ॥ ८ ॥

गजानीकं हतं दृष्ट्वा त्वां च प्राप्तमरिंदम ।

यावन्न विद्रवन्त्येते तावज्जहि सुयोधनम् ॥ ९ ॥

‘ शत्रुदमन! गजसेनाका वध और तुम्हारा आगमन हुआ देख ये कौरव - योद्धा जबतक भाग नहीं जाते तभीतक दुर्योधनको मार डालो ॥ ९ ॥

यातु कश्चित्तु पाञ्चाल्यं क्षिप्रमागम्यतामिति ।

परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्बिषी ॥ १० ॥

' अपने दलका कोई पुरुष पांचालराज धृष्टद्युम्नके पास जाय और कहे कि ‘ आप शीघ्रतापूर्वक चलें । ' तात! यह पापात्मा दुर्योधन अब बच नहीं सकता, क्योंकि इसकी सारी सेना थक गयी है ॥ १० ॥

हत्वा तव बलं सर्वं संग्रामे धृतराष्ट्रजः ।

जितान् पाण्डुसुतान् मत्वा रूपं धारयते महत् ॥ ११ ॥

' दुर्योधन समझता है कि ' संग्रामभूमिमें तुम्हारी सारी सेनाका संहार करके पाण्डवोंको पराजित कर दूँगा । ' इसीलिये वह अत्यन्त उग्र रूप धारण कर रहा है ॥

निहतं स्वबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः ।

ध्रुवमेष्यति संग्रामे वधायैवात्मनो नृपः ॥ १२ ॥

‘ परंतु अपनी सेनाको पाण्डवोंद्वारा पीड़ित एवं मारी गयी देख राजा दुर्योधन निश्चय ही अपने विनाशके लिये ही युद्धस्थलमें पदार्पण करेगा' ॥ १२ ॥

एवमुक्तः फाल्गुनस्तु कृष्णं वचनमब्रवीत् ।

धृतराष्ट्रसुताः सर्वे हता भीमेन माधव ॥ १३ ॥

यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य न भविष्यतः । भगवान् श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर अर्जुन उनसे इस प्रकार बोले— ' माधव! धृतराष्ट्रके प्रायः सभी पुत्र भीमसेनके हाथसे मारे गये हैं । श्रीकृष्ण! ये जो दो पुत्र खड़े हैं, इनका भी आज अन्त हो जायगा ॥ १३३ ॥

तो भीष्मो हतो द्रोणः कर्णो वैकर्तनो हतः ॥ १४ ॥

मद्रराजो हतः शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः ।

पृष्ठ 2648

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2648 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' श्रीकृष्ण! भीष्म मारे जा चुके, द्रोणका भी अन्त हो गया, वैकर्तन कर्ण भी मार डाला गया, मद्रराज शल्यका भी वध हो गया और जयद्रथ भी यमलोक पहुँच गया ॥ Q श्रीकृष्ण दुर्योधनकी ओर संकेत करते हुए उसे मारनेके लिये अर्जुनको प्रेरित कर रहे हैं हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च ॥ १५ ॥

रथानां तु ते शिष्टे द्वे एव तु जनार्दन ।

दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्राः पदातयः ॥ १६ ॥

‘ सुबलपुत्र शकुनिके पास पाँच सौ घुड़सवारोंकी सेना अभी शेष है । जनार्दन! उसके पास दो सौ रथ, सौसे कुछ अधिक हाथी और तीन हजार पैदल सैनिक भी शेष रह गये हैं ॥ १५-१६ ॥

अश्वत्थामा कृपश्चैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा ।

उलूकः शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥ १७ ॥

एतद् बलमभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव ।

पृष्ठ 2649

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2649 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ माधव! दुर्योधनकी सेनामें अश्वत्थामा, कृपाचार्य, त्रिगर्तराज सुशर्मा, उलूक, शकुनि और सात्वतवंशी कृतवर्मा — ये थोड़े से ही वीर सैनिक शेष रह गये हैं ॥ मोक्षो न नूनं कालात् तु विद्यते भुवि कस्यचित् ॥ १८ ॥

तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्योधनं स्थितम् ।

अद्याह्ना हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति ॥ १ ९ ॥

'निश्चय ही इस पृथ्वीपर किसीको भी कालसे छुटकारा नहीं मिलता, तभी तो इस प्रकार अपनी सेनाका संहार होनेपर भी दुर्योधन युद्धके लिये खड़ा है, उसे देखिये । आजके दिन महाराज युधिष्ठिर शत्रुहीन हो जायँगे ॥

न हि मे मोक्ष्यते कश्चित् परेषामिह चिन्तये ।

ये त्वद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति मदोत्कटाः ॥ २० ॥

तान् वै सर्वान् हनिष्यामि यद्यपि स्युर्न मानुषाः । ' श्रीकृष्ण! मैं सोचता हूँ कि आज शत्रुदलका कोई भी योद्धा यहाँ मेरे हाथसे बचकर नहीं जा सकेगा । जो मदोन्मत्त वीर आज युद्ध छोड़कर भाग नहीं जायँगे, उन सबको, वे मनुष्य न होकर देवता या दैत्य ही क्यों न हों, मैं मार डालूँगा ॥ २० ॥

अद्य युद्धे सुसंक्रुद्धो दीर्घं राज्ञा प्रजागरम् ॥ २१ ॥

अपनेष्यामि गान्धारं घातयित्वा शितैः शरैः । ' आज मैं अत्यन्त कुपित हो गान्धारराज शकुनिको पैने बाणोंसे मरवाकर राजा युधिष्ठिरके दीर्घकालीन जागरणरूपी रोगको दूर कर दूँगा ॥ २१३ ॥

निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबलः ॥ २२ ॥

सभायामहरद् द्यूते पुनस्तान्याहराम्यहम् । 'दुराचारी सुबलपुत्र शकुनिने द्यूतसभामें छल करके जिन रत्नोंको हर लिया था, उन सबको मैं वापस ले लूँगा ॥ अद्य ता अपि रोत्स्यन्ति सर्वा नागपुरे स्त्रियः ॥ २३ ॥

श्रुत्वा पतींश्च पुत्रांश्च पाण्डवैर्निहतान् युधि । 'आज हस्तिनापुरकी वे सारी स्त्रियाँ भी युद्धमें पाण्डवोंके हाथसे अपने पतियों और पुत्रोंको मारा गया सुनकर फूट- फूटकर रोयेंगी ॥ २३३ ॥

समाप्तमद्य वै कर्म सर्वं कृष्ण भविष्यति ॥ २४ ॥

अद्य दुर्योधनो दीप्तां श्रियं प्राणांश्च मोक्ष्यति । ' श्रीकृष्ण! आज हमलोगोंका सारा कार्य समाप्त हो जायगा। आज दुर्योधन अपनी उज्ज्वल राजलक्ष्मी और प्राणोंको भी खो बैठेगा ॥ २४ ॥

नापयाति भयात् कृष्ण संग्रामाद् यदि चेन्मम ॥ २५ ॥

निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम् ।

पृष्ठ 2650

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2650 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ वृष्णिनन्दन श्रीकृष्ण! यदि वह मेरे भयसे युद्धसे भाग न जाय, तो मेरे द्वारा उस मूढ़ दुर्योधनको आप मारा गया ही समझें ॥ २५३ ॥

मम ह्येतदशक्तं वै वाजिवृन्दमरिंदम ॥ २६ ॥

सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावन्निहन्म्यहम् ।

‘ शत्रुदमन! यह घुड़सवारोंकी सेना मेरे गाण्डीव धनुषकी टंकारको नहीं सह सकेगी ।

आप घोड़े बढ़ाइये, मैं अभी इन सबको मारे डालता हूँ' ॥ २६३ ॥

एवमुक्तस्तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना ॥ २७ ॥

अचोदयद्धयान् राजन् दुर्योधनबलं प्रति । राजन्! यशस्वी पाण्डुपुत्र अर्जुनके ऐसा कहनेपर दशार्हकुलनन्दन श्रीकृष्णने दुर्योधनकी सेनाकी ओर घोड़े बढ़ा दिये ॥ २७३ ॥

तदनीकमभिप्रेक्ष्य त्रयः सज्जा महारथाः ॥ २८ ॥

भीमसेनोऽर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिष ।

प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया ॥ २ ९ ॥

मान्यवर! उस सेनाको देखकर तीन महारथी भीमसेन, अर्जुन और सहदेव युद्ध-सामग्रीसे सुसज्जित हो दुर्योधनके वधकी इच्छासे सिंहनाद करते हुए आगे बढ़े ॥ २८-२९ ॥

तान् प्रेक्ष्य सहितान् सर्वान् जवेनोद्यतकार्मुकान् ।

सौबलोऽभ्यद्रवद् युद्धे पाण्डवानाततायिनः ॥ ३० ॥

उन सबको बड़े वेगसे धनुष उठाये एक साथ आक्रमण करते देख सुबलपुत्र शकुनि रणभूमिमें आततायी पाण्डवोंकी ओर दौड़ा ॥ ३० ॥

सुदर्शनस्तव सुतो भीमसेनं समभ्ययात् ।

सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना ॥ ३१ ॥

आपका पुत्र सुदर्शन भीमका सामना करने लगा । सुशर्मा और शकुनिने किरीटधारी अर्जुनके साथ युद्ध छेड़ दिया ॥

सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतोऽभ्ययात् ।

ततो हि यत्नतः क्षिप्रं तव पुत्रो जनाधिप ॥ ३२ ॥

प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद् भृशम् । नरेश्वर! घोड़ेकी पीठपर बैठा हुआ आपका पुत्र दुर्योधन सहदेवके सामने आया । उसने बड़े यत्नसे सहदेवके मस्तकपर शीघ्रतापूर्वक प्रासका प्रहार किया ॥ सोपाविशद् रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः ॥ ३३ ॥

रुधिराप्लुतसर्वाङ्ग आशीविष इव श्वसन् । आपके पुत्रद्वारा ताड़ित होकर सहदेव फुफकारते हुए विषधर सर्पके समान लंबी साँस

खींचते हुए रथके पिछले भागमें बैठ गये । उनका सारा शरीर लहूलुहान हो गया ॥ ३३३ ॥