04.Mahabharata Volume 4 — पृष्ठ 2851–2860

महाभारत — खण्ड ४ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 2851–2860

पृष्ठ 2851

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2851 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजेन्द्र! जैगीषव्यकी तपस्याका वह योगजनित प्रभाव देखकर ये मुनिश्रेष्ठ देवल फिर सोचने लगे — ' मैंने इन्हें अभी- अभी समुद्रतटपर देखा है, फिर ये आश्रममें कैसे उपस्थित हैं?' ॥ २३ ॥

एवं विगणयन्नेव स मुनिर्मन्त्रपारगः ॥ २४ ॥

उत्पपाताश्रमात् तस्मादन्तरिक्षं विशाम्पते ।

जिज्ञासार्थं तदा भिक्षोर्जेगीषव्यस्य देवलः ॥ २५ ॥

प्रजानाथ! ऐसा विचार करते हुए वे मन्त्रशास्त्रके पारंगत विद्वान् मुनि उस आश्रमसे आकाशकी ओर उड़ चले । उस समय भिक्षु जैगीषव्यकी परीक्षा लेनेके लिये उन्होंने ऐसा किया ॥ २४-२५ ॥

सोऽन्तरिक्षचरान् सिद्धान् समपश्यत् समाहितान् ।

जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानमपश्यत ॥ २६ ॥

ऊपर जाकर उन्होंने बहुत-से अन्तरिक्षचारी एकाग्रचित्तवाले सिद्धोंको देखा । साथ ही उन सिद्धोंके द्वारा पूजे जाते हुए जैगीषव्य मुनिका भी उन्हें दर्शन हुआ ॥

ततोऽसितः सुसंरब्धो व्यवसायी दृढव्रतः ।

अपश्यद् वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः ॥ २७ ॥

तदनन्तर दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाले दृढ़निश्चयी असित देवल मुनि रोषावेशमें भर गये । फिर उन्होंने जैगीषव्यको स्वर्गलोकमें जाते देखा ॥ २७ ॥

तस्मात् तु पितृलोकं तं व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत ।

पितृलोकाच्च तं यान्तं याम्यं लोकमपश्यत ॥ २८ ॥

स्वर्गलोकसे उन्हें पितृलोकमें और पितृलोकसे यमलोकमें जाते देखा ॥ २८ ॥

तस्मादपि समुत्पत्य सोमलोकमभिप्लुतम् ।

व्रजन्तमन्वपश्यत् स जैगीषव्यं महामुनिम् ॥ २ ९ ॥

वहाँसे भी ऊपर उठकर महामुनि जैगीषव्य जलमय चन्द्रलोकमें जाते दिखायी दिये ॥ २ ९ ॥

लोकान् समुत्पतन्तं तु शुभानेकान्तयाजिनाम् ।

ततोऽग्निहोत्रिणां लोकांस्ततश्चाप्युत्पपात ह ॥ ३० ॥

फिर वे एकान्ततः यज्ञ करनेवाले पुरुषोंके उत्तम लोकोंकी ओर उड़ते दिखायी दिये ।

वहाँसे वे अग्निहोत्रियोंके लोकोंमें गये ॥ ३० ॥

दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपोधनाः ।

तेभ्यः स ददृशे धीमाँल्लोकेभ्यः पशूयाजिनाम् ॥ ३१ ॥

उन लोकोंसे ऊपर उठकर वे बुद्धिमान् मुनि उन तपोधनोंके लोकमें गये, जो दर्श और पौर्णमास यज्ञ करते हैं । वहाँसे वे पशुयाग करनेवालोंके लोकोंमें जाते दिखायी दिये ॥ ३१ ॥

पृष्ठ 2852

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2852 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

व्रजन्तं लोकममलमपश्यद् देवपूजितम् ।

चातुर्मास्यैर्बहुविधैर्यजन्ते ये तपोधनाः ॥ ३२ ॥

जो तपस्वी नाना प्रकारके चातुर्मास यज्ञ करते हैं, उनके निर्मल लोकोंमें जाते हुए

जैगीषव्यको देवल मुनिने देखा । वे वहाँ देवताओंसे पूजित हो रहे थे ॥ ३२ ॥

तेषां स्थानं ततो यातं तथाग्निष्टोमयाजिनाम् ।

अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपोधनाः ॥ ३३ ॥

तत् स्थानमनुसम्प्राप्तमन्वपश्यत देवलः । वहाँसे अग्निष्टोमयाजी तथा अग्निष्टुत् यज्ञके द्वारा यज्ञ करनेवाले तपोधनोंके लोकमें पहुँचे हुए जैगीषव्यको देवल मुनिने देखा ॥ ३३३ ॥

वाजपेयं क्रतुवरं तथा बहुसुवर्णकम् ॥ ३४ ॥

आहरन्ति महाप्राज्ञास्तेषां लोकेष्वपश्यत । जो महाप्राज्ञ पुरुष बहुत- सी सुवर्णमयी दक्षिणाओंसे युक्त क्रतुश्रेष्ठ वाजपेय यज्ञका अनुष्ठान करते हैं, उनके लोकोंमें भी उन्होंने जैगीषव्यका दर्शन किया ॥ ३४३ ॥

यजन्ते राजसूयेन पुण्डरीकेण चैव ये ॥ ३५ ॥

तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः । जो राजसूय और पुण्डरीक यज्ञके द्वारा यजन करते हैं, उनके लोकोंमें भी देवलने जैगीषव्यको देखा ॥ ३५३ ॥

अश्वमेधं क्रतुवरं नरमेधं तथैव च ॥ ३६ ॥

आहरन्ति नरश्रेष्ठास्तेषां लोकेष्वपश्यत । जो नरश्रेष्ठ क्रतुओंमें उत्तम अश्वमेध तथा नरमेधका अनुष्ठान करते हैं, उनके लोकोंमें भी उनका दर्शन किया ॥ ३६३ ॥

सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये ॥ ३७ ॥

तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः । जो लोग दुर्लभ सर्वमेध तथा सौत्रामणि यज्ञ करते हैं, उनके लोकोंमें भी देवलने जैगीषव्यको देखा ॥ द्वादशाहैश्च सत्रैश्च यजन्ते विविधैर्नृप ॥ ३८ ॥

तेषां लोकेष्वपश्यच्च जैगीषव्यं स देवलः । नरेश्वर! जो नाना प्रकारके द्वादशाह यज्ञोंका अनुष्ठान करते हैं, उनके लोकोंमें भी देवलने जैगीषव्यका दर्शन किया ॥ मैत्रावरुणयोर्लोकानादित्यानां तथैव च ॥ ३ ९ ॥ सलोकतामनुप्राप्तमपश्यत ततोऽसितः ।

पृष्ठ 2853

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2853 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्पश्चात् असितने मित्र, वरुण और आदित्योंके लोकोंमें पहुँचे हुए जैगीषव्यको देखा ॥ ३ ९ ३ ॥ रुद्राणां च वसूनां च स्थानं यच्च बृहस्पतेः ॥ ४० ॥

तानि सर्वाण्यतीतानि समपश्यत् ततोऽसितः । तदनन्तर रुद्र, वसु और बृहस्पतिके जो स्थान हैं, उन सबको लाँघकर ऊपर उठे हुए जैगीषव्यका असित देवलने दर्शन किया ॥ ४० ॥

आरुह्य च गवां लोकं प्रयातो ब्रह्मसत्रिणाम् ॥ ४१ ॥

लोकानपश्यद् गच्छन्तं जैगीषव्यं ततोऽसितः । इसके बाद असितने गौओंके लोकमें जाकर जैगीषव्यको ब्रह्मसत्र करनेवालोंके लोकों में जाते देखा ॥ त्रीँल्लोकानपरान् विप्रमुत्पतन्तं स्वतेजसा ॥ ४२ ॥

पतिव्रतानां लोकांश्च व्रजन्तं सोऽन्वपश्यत । तत्पश्चात् देवलने देखा कि विप्रवर जैगीषव्य मुनि अपने तेजसे ऊपर-ऊपरके तीन लोकोंको लाँघकर पतिव्रताओंके लोकमें जा रहे हैं ॥ ४२ ॥

ततो मुनिवरं भूयो जैगीषव्यमथासितः ॥ ४३ ॥

नान्वपश्यत लोकस्थमन्तर्हितमरिंदम । शत्रुओंका दमन करनेवाले नरेश! इसके बाद असितने मुनिवर जैगीषव्यको पुनः किसी

लोकमें स्थित नहीं देखा । वे अदृश्य हो गये थे ॥ ४३३ ॥

सोऽचिन्तयन्महाभागो जैगीषव्यस्य देवलः ॥ ४४ ॥

प्रभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं योगस्य चातुलाम् । तत्पश्चात् महाभाग देवलने जैगीषव्यके प्रभाव, उत्तम व्रत और अनुपम योगसिद्धिके विषयमें विचार किया ॥ असितोऽपृच्छत तदा सिद्धाँल्लोकेषु सत्तमान् ॥ ४५ ॥

प्रयतः प्राञ्जलिर्भूत्वा धीरस्तान् ब्रह्मसत्रिणः ।

जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसध्वं महौजसम् ॥ ४६ ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । इसके बाद धैर्यवान् असितने उन लोकोंमें रहनेवाले ब्रह्मयाजी सिद्धों और साधु पुरुषोंसे हाथ जोड़कर विनीतभावसे पूछा — ' महात्माओ! मैं महातेजस्वी जैगीषव्यको अब देख नहीं रहा हूँ । आप उनका पता बतावें । मैं उनके विषयमें सुनना चाहता हूँ । इसके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा है ' ॥ ४५-४६३ ॥ सिद्धा ऊचुः शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नो दृढव्रत ॥ ४७ ॥

पृष्ठ 2854

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2854 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जैगीषव्यः स वै लोकं शाश्वतं ब्रह्मणो गतः । सिद्धोंने कहा— दृढ़तापूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाले देवल! सुनो । हम तुम्हें वह बात बता रहे हैं, जो हो चुकी है । जैगीषव्य मुनि सनातन ब्रह्मलोकमें जा पहुँचे हैं ॥ ४७ || वैशम्पायन उवाच स श्रुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां ब्रह्मसत्रिणाम् ॥ ४८ ॥

असितो देवलस्तूर्णमुत्पपात पपात च ।

ततः सिद्धास्त ऊचुर्हि देवलं पुनरेव ह ॥ ४ ९ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! उन ब्रह्मयाजी सिद्धोंकी बात सुनकर देवलमुनि तुरंत ऊपरकी ओर उछले, परंतु नीचे गिर पड़े। तब उन सिद्धोंने पुनः देवलसे कहा ॥ ४८-४९ ॥

न देवलगतिस्तत्र तव गन्तुं तपोधन ।

ब्रह्मणः सदने विप्र जैगीषव्यो यदाप्तवान् ॥ ५० ॥

‘ तपोधन देवल! विप्रवर! जहाँ जैगीषव्य गये हैं, उस ब्रह्मलोकमें जानेकी शक्ति तुममें नहीं है ' ॥ ५० ॥

वैशम्पायन उवाच

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः ।

आनुपूर्व्येण लोकांस्तान् सर्वानवततार ह ॥ ५१ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! उन सिद्धोंकी बात सुनकर देवलमुनि पुनः क्रमशः उन सभी लोकोंमें होते हुए नीचे उतर आये ॥ ५१ ॥

स्वमाश्रमपदं पुण्यमाजगाम पतत्त्रिवत् ।

प्रविशन्नेव चापश्यज्जैगीषव्यं स देवलः ॥ ५२ ॥

पक्षीकी तरह उड़ते हुए वे अपने पुण्यमय आश्रमपर आ पहुँचे । आश्रमके भीतर प्रवेश करते ही देवलने जैगीषव्य मुनिको वहाँ बैठा देखा ॥ ५२ ॥

ततो बुद्धया व्यगणयद् देवलो धर्मयुक्तया ।

दृष्ट्वा प्रभावं तपसो जैगीषव्यस्य योगजम् ॥ ५३ ॥

तब देवलने जैगीषव्यकी तपस्याका वह योगजनित प्रभाव देखकर धर्मयुक्त बुद्धिसे उसपर विचार किया ॥ ५३ ॥

ततोऽब्रवीन्महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः ।

विनयावनतो राजन्नुपसर्प्य महामुनिम् ॥ ५४ ॥

राजन्! इसके बाद महामुनि महात्मा जैगीषव्यके पास जाकर देवलने विनीतभावसे कहा— ॥ ५४ ॥

पृष्ठ 2855

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2855 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मोक्षधर्मं समास्थातुमिच्छेयं भगवन्नहम् ।

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा उपदेशं चकार सः ॥ ५५ ॥

विधिं च योगस्य परं कार्याकार्यस्य शास्त्रतः ।

संन्यासकृतबुद्धिं तं ततो दृष्ट्वा महातपाः ॥ ५६ ॥

सर्वाश्चास्य क्रियाश्चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा । ‘ भगवन्! मैं मोक्षधर्मका आश्रय लेना चाहता हूँ । ' उनकी वह बात सुनकर महातपस्वी जैगीषव्यने उनका संन्यास लेनेका विचार जानकर उन्हें ज्ञानका उपदेश किया । साथ ही योगकी उत्तम विधि बताकर शास्त्रके अनुसार कर्तव्य - अकर्तव्यका भी उपदेश दिया । इतना ही नहीं, उन्होंने शास्त्रीय विधिके अनुसार उनके संन्यासग्रहणसम्बन्धी समस्त कार्य ( दीक्षा और संस्कार आदि ) किये ॥ ५५-५६३ ॥ संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह ॥ ५७ ॥

ततो दृष्ट्वा प्ररुरुदुः कोऽस्मान् संविभजिष्यति । उनका संन्यास लेनेका विचार जानकर पितरोंसहित समस्त प्राणी यह कहते हुए रोने लगे ‘ कि अब हमें कौन विभागपूर्वक अन्नदान करेगा ' ॥ ५७३ ॥

देवलस्तु वचः श्रुत्वा भूतानां करुणं तथा ॥ ५८ ॥

दिशो दश व्याहरतां मोक्षं त्यक्तुं मनो दधे । दसों दिशाओंमें विलाप करते हुए उन प्राणियोंका करुणायुक्त वचन सुनकर देवलने मोक्षधर्म ( संन्यास ) -को त्याग देनेका विचार किया ॥ ५८३ ॥

ततस्तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत ॥ ५ ९ ॥

पुष्पाण्योषधयश्चैव रोरूयन्ति सहस्रशः ।

पुनर्नो देवलः क्षूद्रो नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः ॥ ६० ॥

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा नावबुध्यते । भारत! यह देख फल - मूल, पवित्री (कुश), पुष्प और ओषधियाँ - ये सहस्रों पदार्थ यह कहकर बारंबार रोने लगे कि ' यह खोटी बुद्धिवाला क्षुद्र देवल निश्चय ही फिर हमारा उच्छेद करेगा । तभी तो यह सम्पूर्ण भूतोंको अभयदान देकर भी अब अपनी प्रतिज्ञाको स्मरण नहीं करता है ' ॥ ५ ९ -६० ॥ ततो भूयो व्यगणयत् स्वबुद्धया मुनिसत्तमः ॥ ६१ ॥

मोक्षे गार्हस्थ्यधर्मे वा किं नु श्रेयस्करं भवेत् । तब मुनिश्रेष्ठ देवल पुनः अपनी बुद्धिसे विचार करने लगे मोक्ष और गार्हस्थ्यधर्म इनमेंसे कौन - सा मेरे लिये श्रेयस्कर होगा ॥ ६१३ ॥

इति निश्चित्य मनसा देवलो राजसत्तम ॥ ६२ ॥

त्यक्त्वा गार्हस्थ्यधर्मं स मोक्षधर्ममरोचयत् ।

पृष्ठ 2856

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2856 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नृपश्रेष्ठ! देवलने मन- ही- मन इस बातपर निश्चित विचार करके गार्हस्थ्यधर्मको त्यागकर अपने लिये मोक्षधर्मको पसंद किया ॥ ६२ ॥

एवमादीनि संचिन्त्य देवलो निश्चयात् ततः ॥ ६३ ॥

प्राप्तवान् परमां सिद्धिं परं योगं च भारत । भारत! इन सब बातोंको सोच- विचारकर देवलने जो संन्यास लेनेका ही निश्चय किया, उससे उन्होंने परमसिद्धि और उत्तम योगको प्राप्त कर लिया ॥ ६३३ ॥

ततो देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरोगमाः ॥ ६४ ॥

जैगीषव्ये तपश्चास्य प्रशंसन्ति तपस्विनः । तब बृहस्पति आदि सब देवता और तपस्वी वहाँ आकर जैगीषव्य मुनिके तपकी प्रशंसा करने लगे ॥ ६४ ॥

अथाब्रवीदृषिवरो देवान् वै नारदस्तथा ॥ ६५ ॥

जैगीषव्ये तपो नास्ति विस्मापयति योऽसितम् । तदनन्तर मुनिश्रेष्ठ नारदने देवताओंसे कहा- ' जैगीषव्यमें तपस्या नहीं है; क्योंकि ये असित मुनिको अपना प्रभाव दिखाकर आश्चर्यमें डाल रहे हैं ' ॥ ६५३ ॥

तमेवंवादिनं धीरं प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः ॥ ६६ ॥

नैवमित्येव शंसन्तो जैगीषव्यं महामुनिम् ।

नातः परतरं किंचित् तुल्यमस्ति प्रभावतः ॥ ६७ ॥

तेजसस्तपसश्चास्य योगस्य च महात्मनः । ऐसा कहनेवाले ज्ञानी नारदमुनिको देवताओंने महामुनि जैगीषव्यकी प्रशंसा करते हुए इस प्रकार उत्तर दिया- ' आपको ऐसी बात नहीं कहनी चाहिये; क्योंकि प्रभाव, तेज, तपस्या और योगकी दृष्टिसे इन महात्मासे बढ़कर दूसरा कोई नहीं है ' ॥ ६६-६७३ ॥

एवं प्रभावो धर्मात्मा जैगीषव्यस्तथासितः ।

तयोरिदं स्थानवरं तीर्थं चैव महात्मनोः ॥ ६८ ॥

धर्मात्मा जैगीषव्य तथा असितमुनिका ऐसा ही प्रभाव था । उन दोनों महात्माओंका यह श्रेष्ठ स्थान ही तीर्थ है ॥ तत्राप्युपस्पृश्य ततो महात्मा दत्त्वा च वित्तं हलभृद् द्विजेभ्यः । अवाप्य धर्मं परमार्थकर्मा जगाम सोमस्य महत् सुतीर्थम् ॥ ६ ९ ॥ पारमार्थिक कर्म करनेवाले महात्मा हलधर वहाँ भी स्नान करके ब्राह्मणोंको धन -दान दे धर्मका फल पाकर सोमके महान् एवं उत्तम तीर्थमें गये ॥ ६ ९ ॥

पृष्ठ 2857

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2857 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्रायां सारस्वतोपाख्याने पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ५० ॥

Fara

पृष्ठ 2858

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2858 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः सारस्वततीर्थकी महिमाके प्रसंगमें दधीच ऋषि और सारस्वत मुनिके चरित्रका वर्णन वैशम्पायन उवाच

यत्रेजिवानुडुपती राजसूयेन भारत ।

तस्मिंस्तीर्थे महानासीत् संग्रामस्तारकामयः ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं- भरतनन्दन! वही सोम- तीर्थ है, जहाँ नक्षत्रोंके स्वामी

चन्द्रमाने राजसूययज्ञ किया था । उसी तीर्थमें महान् तारकामय संग्राम हुआ था ॥ १ ॥

तत्राप्युपस्पृश्य बले दत्त्वा दानानि चात्मवान् ।

सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस्तीर्थं जगाम ह ॥ २ ॥

धर्मात्मा एवं मनस्वी बलरामजी उस तीर्थमें भी स्नान एवं दान करके सारस्वत मुनिके तीर्थमें गये ॥ २ ॥

तत्र द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।

वेदानध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ३ ॥

प्राचीनकालमें जब बारह वर्षोंतक अनावृष्टि हो गयी थी, सारस्वत मुनिने वहीं उत्तम ब्राह्मणोंको वेदाध्ययन कराया था ॥ ३ ॥

जनमेजय उवाच

कथं द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजोत्तमान् ।

ऋषीनध्यापयामास पुरा सारस्वतो मुनिः ॥ ४ ॥

जनमेजयने पूछा- मुने! प्राचीनकालमें सारस्वत मुनिने बारह वर्षोंकी अनावृष्टिके समय उत्तम ब्राह्मणोंको किस प्रकार वेदोंका अध्ययन कराया था? ॥ ४ ॥

वैशम्पायन उवाच

आसीत् पूर्वं महाराज मुनिर्धीमान् महातपाः ।

दधीच इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ ५ ॥

वैशम्पायनजीने कहा—महाराज! पूर्वकालमें एक बुद्धिमान् महातपस्वी मुनि रहते थे,

जो ब्रह्मचारी और जितेन्द्रिय थे । उनका नाम था दधीच ॥ ५ ॥

तस्यातितपसः शक्रो बिभेति सततं विभो ।

न स लोभयितुं शक्यः फलैर्बहुविधैरपि ॥ ६ ॥

प्रभो! उनकी भारी तपस्यासे इन्द्र सदा डरते रहते थे । नाना प्रकारके फलोंका प्रलोभन देनेपर भी उन्हें लुभाया नहीं जा सकता था ॥ ६ ॥

पृष्ठ 2859

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2859 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रलोभनार्थं तस्याथ प्राहिणोत् पाकशासनः ।

दिव्यामप्सरसं पुण्यां दर्शनीयामलम्बुषाम् ॥ ७ ॥

तब इन्द्रने मुनिको लुभानेके लिये एक पवित्र दर्शनीय एवं दिव्य अप्सरा भेजी, जिसका नाम था अलम्बुषा ॥ ७ ॥

तस्य तर्पयतो देवान् सरस्वत्यां महात्मनः ।

समीपतो महाराज सोपातिष्ठत भाविनी ॥ ८ ॥

महाराज! एक दिन, जब महात्मा दधीच सरस्वती नदीमें देवताओंका तर्पण कर रहे थे, वह माननीय अप्सरा उनके पास जाकर खड़ी हो गयी ॥ ८ ॥

तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यर्षेर्भावितात्मनः ।

रेतः स्कन्नं सरस्वत्यां तत् सा जग्राह निम्नगा ॥ ९ ॥

उस दिव्यरूपधारिणी अप्सराको देखकर उन विशुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षिका वीर्य

सरस्वतीके जलमें गिर पड़ा । उस वीर्यको सरस्वती नदीने स्वयं ग्रहण कर लिया ॥ ९ ॥

कुक्षौ चाप्यदधाद् हृष्टा तद् रेतः पुरुषर्षभ ।

सा दधार च तं गर्भं पुत्रहेतोर्महानदी ॥ १० ॥

पुरुषप्रवर! उस महानदीने हर्षमें भरकर पुत्रके लिये उस वीर्यको अपनी कुक्षिमें रख लिया और इस प्रकार वह गर्भवती हो गयी ॥ १० ॥

सुषुवे चापि समये पुत्रं सा सरितां वरा ।

जगाम पुत्रमादाय तमृषिं प्रति च प्रभो ॥ ११ ॥

प्रभो! समय आनेपर सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीने एक पुत्रको जन्म दिया और उसे लेकर वह ऋषिके पास गयी ॥ ११ ॥

ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम् ।

ततः प्रोवाच राजेन्द्र ददती पुत्रमस्य तम् ॥ १२ ॥

राजेन्द्र! ऋषियोंकी सभा में बैठे हुए मुनिश्रेष्ठ दधीचको देखकर उन्हें उनका वह पुत्र सौंपती हुई सरस्वती नदी इस प्रकार बोली- ॥ १२ ॥

ब्रह्मर्षे तव पुत्रोऽयं त्वद्भक्त्या धारितो मया ।

दृष्ट्वा तेऽप्सरसं रेतो यत् स्कन्नं प्रागलम्बुषाम् ॥ १३ ॥

तत् कुक्षिणा वै ब्रह्मर्षे त्वद्भक्त्या धृतवत्यहम् ।

न विनाशमिदं गच्छेत् त्वत्तेज इति निश्चयात् ॥ १४ ॥

प्रतिगृह्णीष्व पुत्रं स्वं मया दत्तमनिन्दितम् ।

पृष्ठ 2860

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 2860 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

'ब्रह्मर्षे! यह आपका पुत्र है । इसे आपके प्रति भक्ति होनेके कारण मैंने अपने गर्भमें धारण किया था । ब्रह्मर्षे! पहले अलम्बुषा नामक अप्सराको देखकर जो आपका वीर्य स्खलित हुआ था, उसे आपके प्रति भक्ति होनेके कारण मैंने अपने गर्भमें धारण कर लिया था; क्योंकि मेरे मनमें यह विचार हुआ था कि आपका यह तेज नष्ट न होने पावे । अतः आप मेरे दिये हुए अपने इस अनिन्दनीय पुत्रको ग्रहण कीजिये' ॥ १३-१४३ ॥ इत्युक्तः प्रतिजग्राह प्रीतिं चावाप पुष्कलाम् ॥ १५ ॥

स्वसुतं चाप्यजिघ्रत् तं मूर्ध्नि प्रेम्णा द्विजोत्तमः ।

परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम ॥ १६ ॥

सरस्वत्यै वरं प्रादात् प्रीयमाणो महामुनिः ।

विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाप्सरसां गणाः ॥ १७ ॥

तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास्तवाम्भसा । उसके ऐसा कहनेपर मुनिने उस पुत्रको ग्रहण कर लिया और वे बड़े प्रसन्न हुए । भरतभूषण! उन द्विजश्रेष्ठने बड़े प्रेमसे अपने उस पुत्रका मस्तक सूँघा और दीर्घ- कालतक छातीसे लगाकर अत्यन्त प्रसन्न हुए महामुनिने सरस्वतीको वर दिया — ' सुभगे! तुम्हारे जलसे तर्पण करनेपर विश्वेदेव, पितृगण तथा गन्धर्वों और अप्सराओंके समुदाय सभी तृप्ति - लाभ करेंगे ' ॥ १५-१७३ ॥ इत्युक्त्वा स तु तुष्टाव वचोभिर्वै महानदीम् ॥ १८ ॥

प्रीतः परमहृष्टात्मा यथावच्छृणु पार्थिव । राजन्! ऐसा कहकर अत्यन्त हर्षोत्फुल्ल हृदयसे मुनिने प्रेमपूर्वक उत्तम वाणीद्वारा

सरस्वती देवीका स्तवन किया । उस स्तुतिको तुम यथार्थरूपसे सुनो ॥ १८३ ॥

प्रस्रुतासि महाभागे सरसो ब्रह्मणः पुरा ॥ १ ९ ॥

जानन्ति त्वां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः ।

मम प्रियकरी चापि सततं प्रियदर्शने ॥ २० ॥

तस्मात् सारस्वतः पुत्रो महांस्ते वरवर्णिनि ।

तवैव नाम्ना प्रथितः पुत्रस्ते लोकभावनः ॥ २१ ॥

‘ महाभागे! तुम पूर्वकालमें ब्रह्माजीके सरोवरसे प्रकट हुई हो । सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती! कठोर व्रतका पालन करनेवाले मुनि तुम्हारी महिमाको जानते हैं । प्रियदर्शने! तुम सदा मेरा भी प्रिय करती रही हो; अतः वरवर्णिनि! तुम्हारा यह लोकभावन महान् पुत्र तुम्हारे ही नामपर ‘ सारस्वत' कहलायेगा ॥ १ ९ –२१ ॥

सारस्वत इति ख्यातो भविष्यति महातपाः ।

एष द्वादशवार्षिक्यामनावृष्ट्यां द्विजर्षभान् ॥ २२ ॥

सारस्वतो महाभागे वेदानध्यापयिष्यति ।