04.Mahabharata Volume 4 — पृष्ठ 3021–3030

महाभारत — खण्ड ४ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 3021–3030

पृष्ठ 3021

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3021 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गुणानां हि प्रधानानामेकत्वं त्वयि तिष्ठति ॥ ५८ ॥

प्रभो! सम्पूर्ण भूत आपमें स्थित हैं और आप सम्पूर्ण भूतोंमें स्थित हैं । आपमें ही मुख्य- मुख्य गुणोंकी एकता होती है ॥ ५८ ॥

सर्वभूताश्रय विभो हविर्भूतमवस्थितम् ।

प्रतिगृहाण मां देव यद्यशक्याः परे मया ॥ ५ ९ ॥

विभो! आप सम्पूर्ण भूतोंके आश्रय हैं । देव! यदि शत्रुओंका मेरे द्वारा पराभव नहीं हो सकता तो आप हविष्यरूपमें सामने खड़े हुए मुझ अश्वत्थामाको स्वीकार कीजिये ॥ ५ ९ ॥

इत्युक्त्वा द्रौणिरास्थाय तां वेदीं दीप्तपावकाम् ।

संत्यज्यात्मानमारुह्य कृष्णवर्त्मन्युपाविशत् ॥ ६० ॥

ऐसा कहकर द्रोणकुमार अश्वत्थामा प्रज्वलित अग्निसे प्रकाशित हुई उस वेदीपर चढ़ गया और प्राणोंका मोह छोड़कर आगके बीचमें बैठ गया ॥ ६० ॥

तमूर्ध्वबाहुं निश्चेष्टं दृष्ट्वा हविरुपस्थितम् ।

अब्रवीद् भगवान् साक्षान्महादेवो हसन्निव ॥ ६१ ॥

उसे हविष्यरूपसे दोनों बाँहें ऊपर उठाये निश्चेष्ट भावसे बैठे देख साक्षात् भगवान् महादेवने हँसते हुए - से कहा— ॥ ६१ ॥

सत्यशौचार्जवत्यागैस्तपसा नियमेन च ।

क्षान्त्या भक्त्या च धृत्या च बुद्धया च वचसा तथा ॥ ६२ ॥

यथावदहमाराद्धः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।

तस्मादिष्टतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यते ॥ ६३ ॥

‘ अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीकृष्णने सत्य, शौच, सरलता, त्याग, तपस्या, नियम, क्षमा, भक्ति, धैर्य, बुद्धि और वाणीके द्वारा मेरी यथोचित आराधना की है; अतः श्रीकृष्णसे बढ़कर दूसरा कोई मुझे परम प्रिय नहीं है ॥ ६२-६३ ॥

कुर्वता तात सम्मानं त्वां च जिज्ञासता मया ।

पञ्चालाः सहसा गुप्ता मायाश्च बहुशः कृताः ॥ ६४ ॥

‘ तात! उन्हींका सम्मान और तुम्हारी परीक्षा करनेके लिये मैंने पांचालोंकी सहसा रक्षा की है और बारंबार मायाओंका प्रयोग किया है ॥ ६४ ॥

कृतस्तस्यैव सम्मानः पञ्चालान् रक्षता मया ।

अभिभूतास्तु कालेन नैषामद्यास्ति जीवितम् ॥ ६५ ॥

‘ पांचालोंकी रक्षा करके मैंने श्रीकृष्णका ही सम्मान किया है; परंतु अब वे कालसे पराजित हो गये हैं, अब इनका जीवन शेष नहीं है ' ॥ ६५ ॥

एवमुक्त्वा महात्मानं भगवानात्मनस्तनुम् ।

आविवेश ददौ चास्मै विमलं खड्गमुत्तमम् ॥ ६६ ॥

पृष्ठ 3022

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3022 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

महामना अश्वत्थामासे ऐसा कहकर भगवान् शिवने अपने स्वरूपभूत उसके शरीरमें प्रवेश किया और उसे एक निर्मल एवं उत्तम खड्ग प्रदान किया ॥

अथाविष्टो भगवता भूयो जज्वाल तेजसा ।

वेगवांश्चाभवद् युद्धे देवसृष्टेन तेजसा ॥ ६७ ॥

भगवान्का आवेश हो जानेपर अश्वत्थामा पुनः अत्यन्त तेजसे प्रज्वलित हो उठा । उस देवप्रदत्त तेजसे सम्पन्न हो वह युद्धमें और भी वेगशाली हो गया ॥ ६७ ॥

तमदृश्यानि भूतानि रक्षांसि च समाद्रवन् ।

अभितः शत्रुशिबिरं यान्तं साक्षादिवेश्वरम् ॥ ६८ ॥

साक्षात् महादेवजीके समान शत्रुशिविरकी ओर जाते हुए अश्वत्थामाके साथ- साथ बहुत - से अदृश्य भूत और राक्षस भी दौड़े गये ॥ ६८ ॥

इति श्रीमहाभारते सौप्तिकपर्वणि द्रौणिकृतशिवार्चने सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत सौप्तिकपर्वमें द्रोणपुत्रद्वारा की हुई भगवान्शिवकी पूजाविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ७ ॥

* वह मन्त्र इस प्रकार है- ' आप्यायस्व समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् । भवा वाजस्य सङ्गथे ॥

पृष्ठ 3023

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3023 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टमोऽध्यायः अश्वत्थामाके द्वारा रात्रिमें सोये हुए पांचाल आदि समस्त वीरोंका संहार तथा फाटकसे निकलकर भागते हुए योद्धाओंका कृतवर्मा और कृपाचार्य द्वारा वध धृतराष्ट्रउवाच

तथा प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महारथे ।

कच्चित् कृपश्च भोजश्च भयार्तौ न व्यवर्तताम् ॥ १ ॥

धृतराष्ट्रने पूछा – संजय! जब महारथी द्रोणपुत्र इस प्रकार शिविरकी ओर चला, तब कृपाचार्य और कृतवर्मा भयसे पीड़ित हो लौट तो नहीं गये? ॥ १ ॥

कच्चिन्न वारितौ क्षुद्रै रक्षिभिर्नोपलक्षितौ ।

असह्यमिति मन्वानौ न निवृत्तौ महारथौ ॥ २ ॥

कच्चिदुन्मथ्य शिविरं हत्वा सोमकपाण्डवान् । (कृता प्रतिज्ञा सफला कच्चित् संजय सा निशि । ) कहीं नीच द्वार- रक्षकोंने उन्हें रोक तो नहीं दिया? किसीने उन्हें देखा तो नहीं? कहीं ऐसा तो नहीं हुआ कि वे दोनों महारथी इस कार्यको असह्य मानकर लौट गये हों? संजय! क्या उस शिविरको मथकर सोमकों और पाण्डवोंकी हत्या करके रातमें अश्वत्थामाने अपनी प्रतिज्ञा सफल कर ली? ॥ २३ ॥

दुर्योधनस्य पदवीं गतौ परमिकां रणे ॥ ३ ॥

पञ्चालैर्निहतौ वीरौ कच्चिन्नास्वपतां क्षितौ ।

कच्चित् ताभ्यां कृतं कर्म तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ ४ ॥

वे दोनों वीर पांचालोंके द्वारा मारे जाकर धरतीपर सदाके लिये सो तो नहीं गये? रणभूमिमें मरकर दुर्योधनके ही उत्तम मार्गपर चले तो नहीं गये? क्या उन दोनोंने भी वहाँ कोई पराक्रम किया? संजय! ये सब बातें मुझे बताओ ॥ ३-४ ॥ संजय उवाच

तस्मिन् प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महात्मनि ।

कृपश्च कृतवर्मा च शिविरद्वार्यतिष्ठताम् ॥ ५ ॥

संजयने कहा — राजन्! महामनस्वी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा जब शिविरके भीतर जाने लगा, उस समय कृपाचार्य और कृतवर्मा भी उसके दरवाजेपर जा खड़े हुए ॥

अश्वत्थामा तु तौ दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारथौ ।

प्रहृष्टः शनकै राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ६ ॥

पृष्ठ 3024

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3024 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

महाराज! उन दोनों महारथियोंको अपना साथ देनेके लिये प्रयत्नशील देख

अश्वत्थामाको बड़ी प्रसन्नता हुई । उसने उनसे धीरेसे इस प्रकार कहा- ॥ ६ ॥

यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्य नाशने ।

किं पुनर्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषतः ॥ ७ ॥

‘ यदि आप दोनों सावधान होकर चेष्टा करें तो सम्पूर्ण क्षत्रियोंका विनाश करनेके लिये पर्याप्त हैं । फिर इन बचे -खुचे और विशेषतः सोये हुए योद्धाओंको मारना कौन बड़ी बात है? ॥ ७ ॥

अहं प्रवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत् ।

यथा न कश्चिदपि वा जीवन् मुच्येत मानवः ॥ ८ ॥

तथा भवद्भ्यां कार्यं स्यादिति मे निश्चिता मतिः । ‘ मैं तो इस शिविरके भीतर घुस जाऊँगा और वहाँ कालके समान विचरूँगा । आपलोग ऐसा करें जिससे कोई भी मनुष्य आप दोनोंके हाथसे जीवित न बच सके, यही मेरा दृढ़ विचार है ' ॥ ८३ ॥

इत्युक्त्वा प्राविशद् द्रौणिः पार्थानां शिबिरं महत् ॥ ९ ॥

अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विहाय भयमात्मनः । ऐसा कहकर द्रोणकुमार पाण्डवोंके विशाल शिविरमें बिना दरवाजेके ही कूदकर घुस गया । उसने अपने जीवनका भय छोड़ दिया था ॥ ९ ३ ॥ स प्रविश्य महाबाहुरुद्देशज्ञश्च तस्य ह ॥ १० ॥

धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत् । वह महाबाहु वीर शिविरके प्रत्येक स्थानसे परिचित था, अतः धीरे- धीरे धृष्टद्युम्नके खेमेमें जा पहुँचा ॥ ते तु कृत्वा महत् कर्म श्रान्ताश्च बलवद् रणे ॥ ११ ॥

प्रसुप्ताश्चैव विश्वस्ताः स्वसैन्यपरिवारिताः । वहाँ वे पांचाल वीर रणभूमिमें महान् पराक्रम करके बहुत थक गये थे और अपने सैनिकोंसे घिरे हुए निश्चिन्त सो रहे थे ॥ ११३ ॥

अथ प्रविश्य तद् वेश्म धृष्टद्युम्नस्य भारत ॥ १२ ॥

पाञ्चाल्यं शयने द्रौणिरपश्यत् सुप्तमन्तिकात् ।

क्षौमावदाते महति स्पर्ध्यास्तरणसंवृते ॥ १३ ॥

माल्यप्रवरसंयुक्ते धूपैश्चूर्णैश्च वासिते । भरतनन्दन! धृष्टद्युम्नके उस डेरेमें प्रवेश करके द्रोणकुमारने देखा कि पांचालराजकुमार पास ही बहुमूल्य बिछौनोंसे युक्त तथा रेशमी चादरसे ढकी हुई एक विशाल शय्यापर सो रहा है । वह शय्या श्रेष्ठ मालाओंसे सुसज्जित तथा धूप एवं चन्दन चूर्णसे सुवासित थी ॥ १२-१३३ ॥

पृष्ठ 3025

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3025 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तं शयानं महात्मानं विश्रब्धमकुतोभयम् ॥ १४ ॥

प्राबोधयत पादेन शयनस्थं महीपते । भूपाल! अश्वत्थामाने निश्चिन्त एवं निर्भय होकर शय्यापर सोये हुए महामनस्वी धृष्टद्युम्नको पैरसे ठोकर मारकर जगाया ॥ १४ ॥

सम्बुध्य चरणस्पर्शादुत्थाय रणदुर्मदः ॥ १५ ॥

अभ्यजानादमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम् । अमेय आत्मबलसे सम्पन्न रणदुर्मद धृष्टद्युम्न उसके पैर लगते ही जाग उठा और जागते ही उसने महारथी द्रोणपुत्रको पहचान लिया ॥ १५३ ॥

तमुत्पतन्तं शयनादश्वत्थामा महाबलः ॥ १६ ॥

केशेष्वालभ्य पाणिभ्यां निष्पिपेष महीतले । अब वह शय्यासे उठनेकी चेष्टा करने लगा । इतनेहीमें महाबली अश्वत्थामाने दोनों हाथसे उसके बाल पकड़कर पृथ्वीपर पटक दिया और वहाँ अच्छी तरह रगड़ा ॥ १६३ ॥

सबलं तेन निष्पिष्टः साध्वसेन च भारत ॥ १७ ॥

निद्रया चैव पाञ्चाल्यो नाशकच्चेष्टितुं तदा । भारत! धृष्टद्युम्न भय और निद्रासे दबा हुआ था । उस अवस्थामें जब अश्वत्थामाने उसे जोरसे पटककर रगड़ना आरम्भ किया, तब उससे कोई भी चेष्टा करते न बना ॥ १७३ ॥

तमाक्रम्य पदा राजन् कण्ठे चोरसि चोभयोः ॥ १८ ॥

नदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारममारयत् । राजन्! उसने पैरसे उसकी छाती और गला दोनोंको दबा दिया और उसे पशुकी तरह मारना आरम्भ किया । वह बेचारा चीखता और छटपटाता रह गया ॥ १८३ ॥

तुदन्नखैस्तु स द्रौणिं नातिव्यक्तमुदाहरत् ॥ १ ९ ॥

आचार्यपुत्र शस्त्रेण जहि मां मा चिरं कृथाः ।

त्वत्कृते सुकृताँल्लोकान् गच्छेयं द्विपदां वर ॥ २० ॥

उसने अपने नखोंसे द्रोणकुमारको बकोटते हुए अस्पष्ट वाणीमें कहा – ' मनुष्योंमें श्रेष्ठ आचार्यपुत्र! अब देरी न करो । मुझे किसी शस्त्रसे मार डालो, जिससे तुम्हारे कारण मैं पुण्यलोकोंमें जा सकूँ' ॥ १ ९ -२० ॥

एवमुक्त्वा तु वचनं विरराम परंतपः ।

सुतः पाञ्चालराजस्य आक्रान्तो बलिना भृशम् ॥ २१ ॥

ऐसा कहकर बलवान् शत्रुके द्वारा बड़े जोरसे दबाया हुआ शत्रुसंतापी पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न चुप हो गया ॥ २१ ॥

तस्याव्यक्तां तु तां वाचं संश्रुत्य द्रौणिरब्रवीत् ।

आचार्यघातिनां लोका न सन्ति कुलपांसन ॥ २२ ॥

पृष्ठ 3026

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3026 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तस्माच्छस्त्रेण निधनं न त्वमर्हसि दुर्मते । उसकी उस अस्पष्ट वाणीको सुनकर द्रोणपुत्रने कहा – ' रे कुलकलंक! अपने आचार्यकी हत्या करनेवाले लोगोंके लिये पुण्यलोक नहीं है; अतः दुर्मते! तू शस्त्रके द्वारा मारे जानेके योग्य नहीं है ' ॥ २२ ॥

एवं ब्रुवाणस्तं वीरं सिंहो मत्तमिव द्विपम् ॥ २३ ॥

मर्मस्वभ्यवधीत् क्रुद्धः पादाष्ठीलैः सुदारुणैः । उस वीरसे ऐसा कहते हुए क्रोधी अश्वत्थामाने मतवाले हाथीपर चोट करनेवाले सिंहके समान अपनी अत्यन्त भयंकर एड़ियोंसे उसके मर्मस्थानोंपर प्रहार किया ॥ तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि ॥ २४ ॥

अबुध्यन्त महाराज स्त्रियो ये चास्य रक्षिणः । महाराज! उस समय मारे जाते हुए वीर धृष्टद्युम्नके आर्तनादसे उस शिविरकी स्त्रियाँ तथा सारे रक्षक जाग उठे ॥ २४३ ॥

ते दृष्ट्वा धर्षयन्तं तमतिमानुषविक्रमम् ॥ २५ ॥

भूतमेवाध्यवस्यन्तो न स्म प्रव्याहरन् भयात् । उन्होंने उस अलौकिक पराक्रमी पुरुषको धृष्टद्युम्नपर प्रहार करते देख उसे कोई भूत ही समझा; इसीलिये भयके मारे वे कुछ बोल न सके ॥ २५३ ॥

तं तु तेनाभ्युपायेन गमयित्वा यमक्षयम् ॥ २६ ॥

अध्यतिष्ठत तेजस्वी रथं प्राप्य सुदर्शनम् ।

स तस्य भवनाद् राजन् निष्क्रम्यानादयन् दिशः ॥ २७ ॥

रथेन शिबिरं प्रायाज्जिघांसुर्द्विषतो बली । राजन्! इस उपायसे धृष्टद्युम्नको यमलोक भेजकर तेजस्वी अश्वत्थामा उसके खेमेसे बाहर निकला और सुन्दर दिखायी देनेवाले अपने रथके पास आकर उसपर सवार हो गया । इसके बाद वह बलवान् वीर अन्य शत्रुओंको मार डालनेकी इच्छा रखकर अपनी गर्जनासे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करता हुआ रथके द्वारा प्रत्येक शिविरपर आक्रमण करने लगा ॥ २६-२७ ॥ अपक्रान्ते ततस्तस्मिन् द्रोणपुत्रे महारथे ॥ २८ ॥

सहितै रक्षिभिः सर्वैः प्राणेदुर्योषितस्तदा । महारथी द्रोणपुत्रके वहाँसे हट जानेपर एकत्र हुए सम्पूर्ण रक्षकोंसहित धृष्टद्युम्नकी रानियाँ फूट- फूटकर रोने लगीं ॥ २८३ ॥

राजानं निहतं दृष्ट्वा भृशं शोकपरायणाः ॥ २ ९ ॥ व्याक्रोशन् क्षत्रियाः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत ।

पृष्ठ 3027

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3027 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भरतनन्दन! अपने राजाको मारा गया देख धृष्टद्युम्नकी सेनाके सारे क्षत्रिय अत्यन्त शोकमें मग्न हो आर्तस्वरसे विलाप करने लगे ॥ २ ९ ३ ॥ तासां तु तेन शब्देन समीपे क्षत्रियर्षभाः ॥ ३० ॥

क्षिप्रं च समनह्यन्त किमेतदिति चाब्रुवन् । स्त्रियोंके रोनेकी आवाज सुनकर आस- पासके सारे क्षत्रियशिरोमणि वीर तुरंत कवच बाँधकर तैयार हो गये और बोले— ' अरे! यह क्या हुआ? ' ॥ ३० ॥

स्त्रियस्तु राजन् वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य ताः ॥ ३१ ॥

अब्रुवन् दीनकण्ठेन क्षिप्रमाद्रवतेति वै ।

राक्षसो वा मनुष्यो वा नैनं जानीमहे वयम् ॥ ३२ ॥

हत्वा पाञ्चालराजानं रथमारुह्य तिष्ठति । राजन्! वे सारी स्त्रियाँ अश्वत्थामाको देखकर बहुत डर गयी थीं; अतः दीन कण्ठसे बोलीं — ‘ अरे! जल्दी दौड़ो! जल्दी दौड़ो! हमारी समझमें नहीं आता कि यह कोई राक्षस है या मनुष्य । देखो, यह पांचालराजकी हत्या करके रथपर चढ़कर खड़ा है ' ॥ ३१-३२ ॥ ततस्ते योधमुख्याश्च सहसा पर्यवारयन् ॥ ३३ ॥

स तानापततः सर्वान् रुद्रास्त्रेण व्यपोथयत् । तब उन श्रेष्ठ योद्धाओंने सहसा पहुँचकर अश्वत्थामाको चारों ओरसे घेर लिया; परंतु अश्वत्थामाने पास आते ही उन सबको रुद्रास्त्रसे मार गिराया ॥ ३३३ ॥

धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश्चैवास्य पदानुगान् ॥ ३४ ॥

अपश्यच्छयने सुप्तमुत्तमौजसमन्तिके । इस प्रकार धृष्टद्युम्न और उसके सेवकोंका वध करके अश्वत्थामाने निकटके ही खेमेमें पलंगपर सोये हुए उत्तमौजाको देखा ॥ ३४३ ॥

तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चोरसि तेजसा ॥ ३५ ॥

तथैव मारयामास विनर्दन्तमरिंदमम् । फिर तो शत्रुदमन उत्तमौजाके भी कण्ठ और छातीको बलपूर्वक पैरसे दबाकर उसने

उसी प्रकार पशुकी तरह मार डाला । वह बेचारा भी चीखता- चिल्लाता रह गया था ॥ ३५३

|| युधामन्युश्च सम्प्राप्तो मत्वा तं रक्षसा हतम् ॥ ३६ ॥

गदामुद्यम्य वेगेन हृदि द्रौणिमताडयत् । उत्तमौजाको राक्षसद्वारा मारा गया समझकर युधामन्यु भी वहाँ आ पहुँचा । उसने बड़े वेगसे गदा उठाकर अश्वत्थामाकी छातीमें प्रहार किया ॥ ३६३ ॥

तमभिद्रुत्य जग्राह क्षितौ चैनमपातयत् ॥ ३७ ॥

विस्फुरन्तं च पशुवत् तथैवैनममारयत् ।

पृष्ठ 3028

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3028 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अश्वत्थामाने झपटकर उसे पकड़ लिया और पृथ्वीपर दे मारा। वह उसके चंगुलसे छूटनेके लिये बहुतेरा हाथ- पैर मारता रहा; किंतु अश्वत्थामाने उसे भी पशुकी तरह गला घोंटकर मार डाला ॥ ३७ ॥

तथा स वीरो हत्वा तं ततोऽन्यान् समुपाद्रवत् ॥ ३८ ॥

संसुप्तानेव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान् ।

स्फुरतो वेपमानांश्च शमितेव पशून् मखे ॥ ३ ९ ॥

राजेन्द्र! इस प्रकार युधामन्युका वध करके वीर अश्वत्थामाने अन्य महारथियोंपर भी वहाँ सोते समय ही आक्रमण किया । वे सब भयसे काँपने और छटपटाने लगे । परंतु जैसे हिंसाप्रधान यज्ञमें वधके लिये नियुक्त हुआ पुरुष पशुओंको मार डालता है, उसी प्रकार उसने भी उन्हें मार डाला ॥ ३८-३९ ॥

ततो निस्त्रिंशमादाय जघानान्यान् पृथक् पृथक् ।

भागशो विचरन् मार्गानसियुद्धविशारदः ॥ ४० ॥

तदनन्तर तलवारसे युद्ध करनेमें कुशल अश्वत्थामाने हाथमें खड्ग लेकर प्रत्येक भागमें विभिन्न मार्गोंसे विचरते हुए वहाँ बारी- बारीसे अन्य वीरोंका भी वध कर डाला ॥ ४० ॥

तथैव गुल्मे सम्प्रेक्ष्य शयानान् मध्यगौल्मिकान् ।

श्रान्तान् व्यस्तायुधान् सर्वान् क्षणेनैव व्यपोथयत् ॥ ४१ ॥

इसी प्रकार खेमेमें मध्य श्रेणीके रक्षक सैनिक भी थककर सो रहे थे । उनके अस्त्र - शस्त्र अस्त- व्यस्त होकर पड़े थे । उन सबको उस अवस्थामें देखकर अश्वत्थामाने क्षणभरमें मार डाला ॥ ४१ ॥

योधानश्वान् द्विपांश्चैव प्राच्छिनत् स वरासिना ।

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः कालसृष्ट इवान्तकः ॥ ४२ ॥

उसने अपनी अच्छी तलवारसे योद्धाओं, घोड़ों और हाथियोंके भी टुकड़े -टुकड़े कर डाले । उसके सारे अंग खूनसे लथपथ हो रहे थे, वह कालप्रेरित यमराजके समान जान पड़ता था ॥ ४२ ॥

विस्फुरद्भिश्च तैर्द्रौणिर्निस्त्रिंशस्योद्यमेन च ।

आक्षेपणेन चैवासेस्त्रिधा रक्तोक्षितोऽभवत् ॥ ४३ ॥

मारे जानेवाले योद्धाओंका हाथ-पैर हिलाना, उन्हें मारनेके लिये तलवारको उठाना तथा उसके द्वारा सब ओर प्रहार करना - इन तीन कारणोंसे द्रोणपुत्र अश्वत्थामा खूनसे नहा गया था ॥ ४३ ॥

तस्य लोहितरक्तस्य दीप्तखड्गस्य युध्यतः ।

अमानुष इवाकारो बभौ परमभीषणः ॥ ४४ ॥

वह खूनसे रँग गया था । जूझते हुए उस वीरकी तलवार चमक रही थी । उस समय उसका आकार मानवेतर प्राणीके समान अत्यन्त भयंकर प्रतीत होता था ॥ ४४ ॥

पृष्ठ 3029

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3029 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ये त्वजाग्रन्त कौरव्य तेऽपि शब्देन मोहिताः ।

निरीक्ष्यमाणा अन्योन्यं दृष्ट्वा दृष्ट्वा प्रविव्यथुः ॥ ४५ ॥

कुरुनन्दन! जो जाग रहे थे, वे भी उस कोलाहलसे किंकर्तव्यविमूढ हो गये थे । परस्पर देखे जाते हुए वे सभी सैनिक अश्वत्थामाको देख - देखकर व्यथित हो रहे थे ॥ ४५ ॥

तद् रूपं तस्य ते दृष्ट्वा क्षत्रियाः शत्रुकर्षिणः ।

राक्षसं मन्यमानास्तं नयनानि न्यमीलयन् ॥ ४६ ॥

वे शत्रुसूदन क्षत्रिय अश्वत्थामाका वह रूप देख उसे राक्षस समझकर आँखें मूँद लेते थे ॥ ४६ ॥

स घोररूपो व्यचरत् कालवच्छिविरे ततः ।

अपश्यद् द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान् ॥ ४७ ॥

वह भयानक रूपधारी द्रोणकुमार सारे शिविरमें कालके समान विचरने लगा । उसने द्रौपदीके पाँचों पुत्रों और मरनेसे बचे हुए सोमकोंको देखा ॥ ४७ ॥

तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर्हस्ता महारथाः ।

धृष्टद्युम्नं हतं श्रुत्वा द्रौपदेया विशाम्पते ॥ ४८ ॥

प्रजानाथ! धृष्टद्युम्नको मारा गया सुनकर द्रौपदीके पाँचों महारथी पुत्र उस शब्दसे भयभीत हो हाथमें धनुष लिये आगे बढ़े ॥ ४८ ॥

अवाकिरन् शरव्रातैर्भारद्वाजमभीतवत् ।

ततस्तेन निनादेन सम्प्रबुद्धाः प्रभद्रकाः ॥ ४ ९ ॥

शिलीमुखैः शिखण्डी च द्रोणपुत्रं समार्दयन् । उन्होंने निर्भय - से होकर अश्वत्थामापर बाण- समूहोंकी वर्षा आरम्भ कर दी । तदनन्तर वह कोलाहल सुनकर वीर प्रभद्रकगण जाग उठे । शिखण्डी भी उनके साथ हो लिया । उन सबने द्रोणपुत्रको पीड़ा देना आरम्भ किया ॥ ४ ९ ३ ॥ भारद्वाजः स तान् दृष्ट्वा शरवर्षाणि वर्षतः ॥ ५० ॥

ननाद बलवन्नादं जिघांसुस्तान् महारथान् । उन महारथियोंको बाणोंकी वर्षा करते देख अश्वत्थामा उन्हें मार डालनेकी इच्छासे जोर - जोरसे गर्जना करने लगा ॥ ५०३ ॥

ततः परमसंक्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन् ॥ ५१ ॥

अवरुह्य रथोपस्थात् त्वरमाणोऽभिदुद्रुवे ।

सहस्रचन्द्रविमलं गृहीत्वा चर्म संयुगे ॥ ५२ ॥

खड्गं च विमलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम् । तदनन्तर पिताके वधका स्मरण करके वह अत्यन्त कुपित हो उठा और रथकी बैठकसे उतरकर सहस्रों चन्द्राकार चिह्नोंसे युक्त चमकीली ढाल और सुवर्णभूषित दिव्य एवं निर्मल खड्ग लेकर युद्धमें बड़ी उतावलीके साथ उनकी ओर दौड़ा ॥ ५१-५२३ ॥

पृष्ठ 3030

महाभारत — खण्ड ४, पृष्ठ 3030 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्रौपदेयानभिद्रुत्य खड्गेन व्यधमद् बली ॥ ५३ ॥

ततः स नरशार्दूलः प्रतिविन्धयं महाहवे ।

कुक्षिदेशेऽवधीद् राजन् स हतो न्यपतद् भुवि ॥ ५४ ॥

उस बलवान् वीरने द्रौपदीके पुत्रोंपर आक्रमण करके उन्हें खड्गसे छिन्न - भिन्न कर दिया । राजन्! उस समय पुरुषसिंह अश्वत्थामाने उस महासमरमें प्रतिविन्ध्यको उसकी

कोखमें तलवार भोंककर मार डाला । वह मरकर पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ५३-५४ ॥

प्रासेन विद्ध्वा द्रौणिं तु सुतसोमः प्रतापवान् ।

पुनश्चासिं समुद्यम्य द्रोणपुत्रमुपाद्रवत् ॥ ५५ ॥

तत्पश्चात् प्रतापी सुतसोमने द्रोणकुमारको पहले प्राससे घायल करके फिर तलवार उठाकर उसपर धावा किया ॥ ५५ ॥

सुतसोमस्य सासिं तं बाहुं छित्त्वा नरर्षभ ।

पुनरप्याहनत् पार्श्वे स भिन्नहृदयोऽपतत् ॥ ५६ ॥

नरश्रेष्ठ! तब अश्वत्थामाने तलवारसहित सुतसोमकी बाँह काटकर पुनः उसकी पसलीमें आघात किया । इससे उसकी छाती फट गयी और वह धराशायी हो गया ॥ ५६ ॥

नाकुलिस्तु शतानीको रथचक्रेण वीर्यवान् ।

दोर्भ्यामुत्क्षिप्य वेगेन वक्षस्येनमताडयत् ॥ ५७ ॥

इसके बाद नकुलके पराक्रमी पुत्र शतानीकने अपनी दोनों भुजाओंसे रथचक्रको उठाकर उसके द्वारा बड़े वेगसे अश्वत्थामाकी छातीपर प्रहार किया ॥ ५७ ॥

अताडयच्छतानीकं मुक्तचक्रं द्विजस्तु सः ।

स विह्वलो ययौ भूमिं ततोऽस्यापाहरच्छिरः ॥ ५८ ॥

शतानीकने जब चक्र चला दिया, तब ब्राह्मण अश्वत्थामाने भी उसपर गहरा आघात किया । इससे व्याकुल होकर वह पृथ्वीपर गिर पड़ा । इतनेहीमें अश्वत्थामाने उसका सिर काट लिया ॥ ५८ ॥

श्रुतकर्मा तु परिघं गृहीत्वा समताडयत् ।

अभिद्रुत्य ययौ द्रौणिं सव्ये सफलके भृशम् ॥ ५ ९ ॥

अब श्रुतकर्मा परिघ लेकर अश्वत्थामाकी ओर दौड़ा । उसने उसके ढालयुक्त बायें हाथमें भारी चोट पहुँचायी ॥ ५ ९ ॥

स तु तं श्रुतकर्माणमास्ये जघ्ने वरासिना ।

स हतो न्यपतद् भूमौ विमूढो विकृताननः ॥ ६० ॥

अश्वत्थामाने अपनी तेज तलवारसे श्रुतकर्माके मुखपर आघात किया । वह चोट खाकर

बेहोश हो पृथ्वीपर गिर पड़ा । उस समय उसका मुख विकृत हो गया था ॥ ६० ॥

तेन शब्देन वीरस्तु श्रुतकीर्तिर्महारथः ।

अश्वत्थामानमासाद्य शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६१ ॥