06.Mahabharata Volume 6 — पृष्ठ 251–260

महाभारत — खण्ड ६ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 251–260

पृष्ठ 251

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 251 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८६ लोहिताक्षः —रक्तनेत्र, २८७ महाक्षः -बड़े नेत्रवाले, २८८ विजयाक्षः-विजयशील रथवाले, २८ ९ विशारदः - विद्वान्, २ ९ ० संग्रहः- संग्रह करनेवाले, २ ९ १ निग्रहः – उद्दण्डोंको दण्ड देनेवाले, २ ९ २ कर्ता- सबके उत्पादक, २ ९ ३ सर्पचीर-निवासनः – सर्पमय चीर धारण करनेवाले ॥ ६५ ॥

मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः ।

सर्वकालप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृक् ॥ ६६ ॥

सर्वकामवरचैव सर्वदः सर्वतोमुखः ।

आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः ॥ ६७ ॥

२ ९ ४ मुख्यः — सर्वश्रेष्ठ, २ ९ ५ अमुख्यः -जिससे बढ़कर मुख्य दूसरा कोई न हो वह, २ ९ ६ देहः — देहस्वरूप, २ ९ ७ काहलिः -काहल नामक वाद्यविशेषको बजानेवाले, २ ९ ८ सर्वकामदः – सम्पूर्ण कामनाओंके दाता, २ ९९ सर्वकालप्रसादः - सर्वदा कृपा करनेवाले, ३०० सुबलः —उत्तम बलसे सम्पन्न, ३०१ बलरूपधृक्— बल और रूपके आधार, ३०२ सर्वकामवरः –सम्पूर्ण कमनीय पदार्थोंमें श्रेष्ठ– मोक्षस्वरूप, ३०३ सर्वदः —सब कुछ : - सब ओर मुखवाले,, —देनेवालेभाँति जिनसे३०४ नानासर्वतोमुखः-प्रकारके रूप प्रकट होते हैं वे३०५, ३०६आकाशनिर्विरूपःनिपाती - पापियोंकोआकाशकीनरकमें गिरानेवाले, ३०७ अवशः- जिनके ऊपर किसीका वश नहीं चलता वे, ३०८ खगः— आकाशगामी ॥ ६६-६७ ॥

रौद्ररूपोंऽशुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी ।

वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ॥ ६८ ॥

३० ९ रौद्ररूपः — भयंकर रूपधारी, ३१० अंशुः – किरणस्वरूप, ३११ आदित्यः-अदितिपुत्र, ३१२ बहुरश्मिः - असंख्य किरणोंवाले, सूर्यरूप, ३१३ सुवर्चसी – उत्तम तेजसे सम्पन्न, ३१४ वसुवेगः - वायुके समान वेगवाले, ३१५ महावेगः - वायुसे भी अधिक वेगशाली, ३१६ मनोवेगः – मनके समान वेगवाले, ३१७ निशाचरः – रात्रिमें विचरनेवाले ॥ ६८ ॥

सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः ।

मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः ॥ ६ ९ ॥

३१८ सर्ववासी – सम्पूर्ण प्राणियोंमें आत्मारूपसे निवास करनेवाले, ३१ ९ श्रियावासी –लक्ष्मीके साथ निवास करनेवाले विष्णुरूप, ३२० उपदेशकरः– जिज्ञासुओंको तत्त्वका और काशीमें मरे हुए जीवोंको तारकमन्त्रका उपदेश करनेवाले, ३२१ अकरः —कर्तृत्वके अभिमानसे रहित, ३२२ मुनिः -मननशील, ३२३ आत्मनिरालोकः– देह आदिकी उपाधिसे अलग होकर आलोचना करनेवाले, ३२४ सम्भग्नः — सम्यक् रूपसे सेवित, ३२५ सहस्रदः - हजारोंका दान करनेवाले ॥ ६ ९ ॥ पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशाम्पतिः ।

पृष्ठ 252

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 252 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः ॥ ७० ॥

३२६ पक्षी — गरुड़रूपधारी, ३२७ पक्षरूपः - शुक्लपक्षस्वरूप, ३२८ अतिदीप्तः-अत्यन्त तेजस्वी, ३२ ९ विशाम्पतिः - प्रजाओंके स्वामी, ३३० उन्मादः – प्रेममें उन्मत्त, ३३१ मदनः — कामदेवरूप, ३३२ कामः- कमनीय विषय, ३३३ अश्वत्थः – संसार-वृक्षरूप, ३३४ अर्थकरः- धन आदि देनेवाले, ३३५ यशः– यशस्वरूप ॥ ७० ॥

वामदेवश्च वामश्च प्राग् दक्षिणश्च वामनः ।

सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः ॥ ७१ ॥

३३६ वामदेवः – वामदेव ऋषिस्वरूप, ३३७ वामः - पापियोंके प्रतिकूल, ३३८ प्राक् —सबके आदि, ३३ ९ दक्षिणः -कुशल, ३४० वामनः -बलिको बाँधनेवाले वामन रूपधारी,, ३४१ सिद्धयोगी -–सनत्कुमार आदि, सिद्ध महात्मा, ३४२ –महर्षिः –वसिष्ठआदि ३४३ सिद्धार्थः आप्तकाम ३४४ सिद्धसाधकः सिद्ध और साधकरूप ॥ ७१ ॥

भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः ।

महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवां पतिः ॥ ७२ ॥

३४५ भिक्षुः — संन्यासी, ३४६ भिक्षुरूपः – श्रीराम- कृष्ण आदिकी बालछविका दर्शन करनेके लिये भिक्षुरूप धारण करनेवाले, ३४७ विपणः - व्यवहारसे अतीत, ३४८ मृदुः-कोमल स्वभाववाले, ३४ ९ अव्ययः -अविनाशी, ३५० महासेनः– देव- सेनापति कार्तिकेयरूप, ३५१ विशाखः - कार्तिकेयके सहायक, ३५२ षष्टिभागः - प्रभव आदि साठ भागोंमें विभक्त संवत्सररूप, ३५३ गवाम्पतिः - इन्द्रियोंके स्वामी ॥ ७२ ॥

वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च ।

वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः ॥ ७३ ॥

३५४ वज्रहस्तः —हाथमें वज्र धारण करनेवाले इन्द्ररूप, ३५५ विष्कम्भी-विस्तारयुक्त, ३५६ चमूस्तम्भनः – दैत्यसेनाको स्तब्ध करनेवाले, ३५७ वृत्तावृत्तकरः-युद्धमें रथके द्वारा मण्डल बनाना वृत्त कहलाता है और शत्रुसेनाको विदीर्ण करके अक्षत शरीरसे लौट आना आवृत्त कहलाता है । इन दोनोंको कुशलतापूर्वक करनेवाले, ३५८ तालः —संसारसागरके तल प्रदेश - आधार स्थान अर्थात् शुद्ध ब्रह्मको जाननेवाले, ३५ ९ मधुः –वसन्त ऋतुरूप, ३६० मधुकलोचनः - मधुके समान पिंगल नेत्रवाले ॥ ७३ ॥

वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः ।

ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित् ॥ ७४ ॥

३६१ वाचस्पत्यः –पुरोहितका काम करनेवाले, ३६२ वाजसनः – शुक्ल यजुर्वेदकी माध्यन्दिनी शाखाके प्रवर्तक, ३६३ नित्यमाश्रमपूजितः -सदा आश्रमोंद्वारा पूजित होनेवाले, ३६४ ब्रह्मचारी – ब्रह्मनिष्ठ, ३६५ लोकचारी - सम्पूर्ण लोकोंमें विचरनेवाले, ३६६ सर्वचारी — सर्वत्र गमन करनेवाले, ३६७ विचारवित्— विचारोंके ज्ञाता ॥ ७४ ॥

पृष्ठ 253

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 253 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकवान् ।

निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः ॥ ७५ ॥

३६८ ईशानः – नियन्ता, ३६ ९ ईश्वरः - सबके शासक, ३७० कालः – कालस्वरूप, ३७१ निशाचारी — प्रलयकालकी रातमें विचरनेवाले, ३७२ पिनाकवान्– पिनाक नामक धनुष धारण करनेवाले, ३७३ निमित्तस्थः - अन्तर्यामी, ३७४ निमित्तम् —निमित्त कारणरूप, ३७५ नन्दिः – ज्ञानसम्पत्तिरूप, ३७६ नन्दिकरः - ज्ञानरूपीसम्पत्ति देनेवाले, ३७७ हरिः– विष्णुस्वरूप ॥

नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्द्धनः ।

भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः ॥ ७६ ॥

३७८ नन्दीश्वरः – नन्दी नामक पार्षदके स्वामी, ३७ ९ नन्दी – नन्दी नामक गणरूप, ३८० नन्दनः – परम आनन्द प्रदान करनेवाले, ३८१ नन्दिवर्द्धनः- समृद्धि बढ़ानेवाले, ३८२ भगहारी - ऐश्वर्यका अपहरण करनेवाले, ३८३ निहन्ता - मृत्युरूपसे सबको मारनेवाले, ३८४ कालः- चौंसठ कलाओंके निवासस्थान, ३८५ ब्रह्मा— लोकस्रष्टा ब्रह्मा, ३८६ पितामहः–प्रजापतिके भी पिता ॥ ७६ ॥

चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च ।

लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः ॥ ७७ ॥

३८७ चतुर्मुखः -चार मुखवाले, ३८८ महालिङ्गः -महालिंगस्वरूप, ३८९ चारुलिङ्गः — रमणीय वेषधारी, ३ ९ ० लिङ्गाध्यक्षः - प्रत्यक्ष आदि प्रमाणोंके अध्यक्ष, ३ ९ १ सुराध्यक्षः – देवताओंके अधिपति, ३ ९ २ योगाध्यक्षः - योगके अध्यक्ष, ३ ९ ३ युगावहः-चारों युगोंके निर्वाहक ॥ ७७ ॥

बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अध्यात्मानुगतो बलः ।

इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः ॥ ७८ ॥

३ ९ ४ बीजाध्यक्षः — कारणोंके अध्यक्ष, ३ ९ ५ बीजकर्ता - कारणोंके उत्पादक, ३ ९ ६ अध्यात्मानुगतः — अध्यात्मशास्त्रका अनुसरण करनेवाले, ३ ९ ७ बलः — बलवान्, ३ ९ ८ इतिहासः - महाभारत आदि इतिहासरूप, ३ ९९ सकल्पः – कल्प - यज्ञोंके प्रयोग और विधिके विचारके साथ मीमांसा और न्यायका समूह, ४०० गौतमः – तर्कशास्त्रके प्रणेता मुनिस्वरूप, ४०१ निशाकरः - चन्द्रमारूप ॥ ७८ ॥

दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः ।

लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः ॥ ७९ ॥

४०२ दम्भः — शत्रुओंका दमन करनेवाले, ४०३ अदम्भः - दम्भरहित, ४०४ वैदम्भः —दम्भरहित पुरुषोंके आत्मीय, ४०५ वश्यः - भक्तपराधीन, ४०६ वशकरः — दूसरोंको वशमें करनेकी शक्ति रखनेवाले, ४०७ कलिः -कलि नामक युग, ४०८ लोककर्ता— जगत्की सृष्टि करनेवाले, ४० ९ पशुपतिः -पशुओं- जीवोंके स्वामी, ४१० महाकर्ता —

पृष्ठ 254

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 254 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्च महाभूतादि सृष्टिकी रचना करनेवाले, ४११ अनौषधः - अन्न आदि ओषधियोंके सेवनसे रहित ॥ ७९ ॥

अक्षरं परमं ब्रह्म बलवच्छक्र एव च ।

नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः ॥ ८० ॥

४१२ अक्षरम् — अविनाशी ब्रह्म, ४१३ परमं ब्रह्म -सर्वोत्कृष्ट परमात्मा, ४१४ बलवत् — शक्तिशाली, ४१५ शक्रः - इन्द्र, ४१६ नीतिः - न्यायस्वरूप, ४१७ अनीतिः– साम, दाम, दण्ड, भेदसे रहित, ४१८ शुद्धात्मा- शुद्धस्वरूप, ४१ ९ शुद्धः – परम पवित्र, ४२० मान्यः – सम्मानके योग्य, ४२१ गतागतः– गमनागमनशील संसारस्वरूप ॥ ८० ॥

बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वमित्रजित् ।

वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान् समरमर्दनः ॥ ८१ ॥

४२२ बहुप्रसादः — भक्तोंपर अधिक कृपा करनेवाले, ४२३ सुस्वप्नः — सुन्दर स्वप्नवाले, ४२४ दर्पणः -दर्पणके समान स्वच्छ, ४२५ अमित्रजित्— बाहर- भीतरके शत्रुओंको जीतनेवाले, ४२६ वेदकारः - वेदोंका कर्ता, ४२७ मन्त्रकारः –मन्त्रोंका आविष्कार करनेवाले, ४२८ विद्वान्- सर्वज्ञ, ४२ ९ समरमर्दनः - समरांगणमें शत्रुओंका संहार करनेवाले ॥ ८१ ॥

महामेघनिवासी च महाघोरो वशी करः ।

अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हविः ॥ ८२ ॥

४३० महामेघनिवासी - प्रलयकालिक महामेघोंमें निवास करनेवाले, ४३१ महाघोरः —प्रलय करनेवाले, ४३२ वशी - सबको वशमें रखनेवाले, ४३३ करः - संहारकारी, ४३४ अग्निज्वालः – अग्निकी ज्वालाके समान तेजवाले, ४३५ महाज्वालः – अग्निसे भी महान् तेजवाले, ४३६ अतिधूम्रः –कालाग्निरूपसे सबके दाहकालमें अत्यन्त धूम्र वर्णवाले, ४३७ हुतः–आहुति पाकर प्रसन्न होनेवाले अग्निरूप, ४३८ हविः - घी- दूध आदि हवनीय पदार्थरूप ॥ ८२ ॥

वृषणः शङ्करो नित्यं वर्चस्वी धूमकेतनः ।

नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः ॥ ८३ ॥

४३ ९ वृषणः– कर्मफलकी वर्षा करनेवाले धर्मस्वरूप, ४४० शङ्करः-कल्याणकारी, ४४१ नित्यं वर्चस्वी – सदा तेजसे जगमगाते रहनेवाले, ४४२ धूमकेतनः-अग्निस्वरूप, ४४३ नीलः – श्यामवर्ण श्रीहरि ४४४ अङ्गलुब्धः —अपने श्रीअङ्गके सौन्दर्यपर स्वयं ही लुभाये रहनेवाले, ४४५ शोभनः - शोभाशाली, ४४६ निरवग्रहः— प्रतिबन्धरहित ॥ ८३ ॥

स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः ।

उत्सङ्गश्च महाङ्गश्च महागर्भपरायणः ॥ ८४ ॥

पृष्ठ 255

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 255 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४४७ स्वस्तिदः — कल्याणदायक, ४४८ स्वस्तिभावः – कल्याणमयी सत्ता, ४४ ९ भागी – यज्ञमें भाग लेनेवाले, ४५० भागकरः– यज्ञके हविष्यका विभाजन करनेवाले, ४५१ लघुः - शीघ्रकारी, ४५२ उत्सङ्गः - संगरहित, ४५३ महाङ्गः - महान् अंगवाले, ४५४ महागर्भपरायणः - हिरण्यगर्भके परम आश्रय ॥ ८४ ॥

कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम् ।

महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ॥ ८५ ॥

४५५ कृष्णवर्णः —श्यामवर्ण विष्णुस्वरूप, ४५६ सुवर्णः -उत्तम वर्णवाले, ४५७ सर्वदेहिनाम् इन्द्रियम्- समस्त देहधारियोंके इन्द्रियसमुदायरूप, ४५८ महापादः — लंबे पैरोंवाले त्रिविक्रमस्वरूप, ४५ ९ महाहस्तः - लंबे हाथवाले, ४६० महाकायः -विश्वरूप, ४६१ महायशाः — महान् सुयशवाले ॥ ८५ ॥

महामूर्धा महामात्रो महानेत्रो निशालयः ।

महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्च महाहनुः ॥ ८६ ॥

४६२ महामूर्धा —महान् मस्तकवाले, ४६३ महामात्रः - विशाल नापवाले, ४६४ महानेत्रः — विशाल नेत्रोंवाले, ४६५ निशालयः - निशा अर्थात् अविद्याके लयस्थान, ४६६ महान्तकः— मृत्युकी भी मृत्यु, ४६७ महाकर्णः - बड़े - बड़े कानवाले, ४६८ महोष्ठ: - लंबे ओठवाले, ४६ ९ महाहनुः - पुष्ट एवं बड़ी ठोड़ीवाले ॥ ८६ ॥

महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक् ।

महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः ॥ ८७ ॥

४७० महानासः —बड़ी नासिकावाले, ४७१ महाकम्बुः - बड़े कण्ठवाले, ४७२ महाग्रीवः – विशाल ग्रीवासे युक्त, ४७३ श्मशानभाक्– श्मशान भूमिमें क्रीडा करनेवाले ४७४ महावक्षाः — विशाल वक्षःस्थलवाले, ४७५ महोरस्कः -चौड़ी छातीवाले, ४७६ अन्तरात्मा —सबके अन्तरात्मा, ४७७ मृगालयः - मृग-शिशुको अपनी गोदमें लिये रहनेवाले ॥ ८७ ॥

लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः ।

महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ॥ ८८ ॥

४७८ लम्बनः — अनेक ब्रह्माण्डोंके आश्रय, ४७ ९ लम्बितोष्ठ: - प्रलयकालमें सम्पूर्ण विश्वको अपना ग्रास बनानेके लिये ओठोंको फैलाये रखनेवाले, ४८० महामायः-महामायावी, ४८१ पयोनिधिः - क्षीरसागररूप, ४८२ महादन्तः - बड़े - बड़े दाँतवाले, ४८३ महादंष्ट्र: - बड़ी- बड़ी दाढ़वाले ४८४ महाजिह्वः - विशाल जिह्वावाले, ४८५ महामुखः - बहुत बड़े मुखवाले ॥ ८८ ॥

महानखो महारोमा महाकोशो महाजटः ।

प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः ॥ ८९ ॥

पृष्ठ 256

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 256 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४८६ महानखः —बड़े -बड़े नखवाले नृसिंह, ४८७ महारोमा - विशाल रोमवाले वराहरूप, ४८८ महाकोशः - बहुत बड़े पेटवाले, ४८ ९ महाजटः- बड़ी- बड़ी जटावाले, ४ ९ ० प्रसन्नः — आनन्दमग्न, ४ ९ १ प्रसादः –प्रसन्नताकी मूर्ति, ४ ९ २ प्रत्ययः – ज्ञानस्वरूप, ४ ९ ३ गिरिसाधनः – पर्वतको युद्धका साधन बनानेवाले ॥ ८ ९ ॥

स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः ।

वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः ॥ ९० ॥

४ ९ ४ स्नेहनः – प्रजाओंके प्रति पिताकी भाँति स्नेह रखनेवाले, ४ ९ ५ अस्नेहन: -आसक्तिसे रहित, ४ ९ ६ अजितः -किसीसे पराजित न होनेवाले, ४ ९७ महामुनिः-अत्यन्त मननशील, ४ ९ ८ वृक्षाकारः - संसारवृक्षस्वरूप, ४ ९९ वृक्षकेतुः – वृक्षके समान ऊँची ध्वजावाले, ५०० अनलः - अग्निस्वरूप, ५०१ वायुवाहनः -वायुका वाहनके रूपमें उपयोग करनेवाले ॥ ९ ० ॥

गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च ।

अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः ॥ ९ १ ॥

५०२ गण्डली- पहाड़ोंकी गुफाओंमें छिपकर रहनेवाले, ५०३ मेरुधामा — मेरु-पर्वतको अपना निवासस्थान बनानेवाले, ५०४ देवाधिपतिः - देवताओंके स्वामी, ५०५ अथर्वशीर्षः- अथर्ववेद जिनका मस्तक है वे, ५०६ सामास्यः - सामवेद जिनका मुख है वे, ५०७ ऋक्सहस्रामितेक्षणः -सहस्रों ऋचाएँ जिनके नेत्र हैं ॥ ९ १ ॥

यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा ।

अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः ॥ ९ २ ॥

५०८ यजुःपादभुजः– यजुर्वेद जिनके हाथ- पैर हैं, ५० ९ गुह्यः - गोपनीयस्वरूप, ५१० प्रकाशः— भक्तोंपर कृपा करके स्वयं ही उनके समक्ष अपनेको प्रकाशित कर देनेवाले, ५११ जङ्गमः- चलने -फिरनेवाले, ५१२ अमोघार्थः - किसी वस्तुके लिये याचना करनेपर उसे अवश्य सफल बनानेवाले, ५१३ प्रसादः - दया करके शीघ्र प्रसन्न होनेवाले, ५१४ अभिगम्यः – सुगमतासे प्राप्त होने योग्य, ५१५ सुदर्शनः – सुन्दर दर्शनवाले ॥ ९ २ ॥

उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनच्छविः ।

नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः ॥ ९ ३ ॥

५१६ उपकारः — उपकार करनेवाले, ५१७ प्रियः - भक्तोंके प्रेमास्पद, ५१८ सर्वः— सर्वस्वरूप, ५१ ९ कनकः – सुवर्णस्वरूप, ५२० काञ्चनच्छविः – काञ्चनके समान कमनीय कान्तिवाले, ५२१ नाभिः -समस्त भुवनका मध्यदेशरूप, ५२२ नन्दिकरः– आनन्द देनेवाले, ५२३ भावः -श्रद्धा- भक्तिस्वरूप, ५२४ पुष्करस्थपतिः –ब्रह्माण्डरूपी पुष्करका निर्माण करनेवाले, ५२५ स्थिरः -स्थिरस्वरूप ॥ द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः ।

पृष्ठ 257

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 257 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः ॥ ९ ४ ॥ ५२६ द्वादशः — ग्यारह रुद्रोंसे श्रेष्ठ बारहवें रुद्र, ५२७ त्रासनः - संहारकारी होनेके कारण भयजनक, ५२८ आद्यः - सबके आदि कारण, ५२ ९ यज्ञः – यज्ञपुरुष, ५३० यज्ञसमाहितः– यज्ञमें उपस्थित रहनेवाले, ५३१ नक्तम्- प्रलयकालकी रात्रिस्वरूप, ५३२ कलिः – कलिके स्वरूप, ५३३ कालः - सबको अपना ग्रास बनानेवाले कालरूप, ५३४ मकरः — मकराकार शिशुमार चक्र, ५३५ कालपूजितः - काल अर्थात् मृत्युके द्वारा पूजित ॥ ९ ४ ॥

सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः ।

भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः ॥ ९ ५ ॥

-बाणासुर —, ५३६ सगणः प्रमथ आदि गणोंसे युक्त ५३७ गणकारः— आदि भक्तोंकोअपने गणमें सम्मिलित करनेवाले, ५३८ भूतवाहनसारथिः - त्रिपुर - विनाशके लिये समस्त प्राणियोंके योगक्षेमका निर्वाह करनेवाले ब्रह्माजीको सारथि बनानेवाले, ५३ ९ भस्मशयः--भस्मपर शयन करनेवाले, ५४० भस्मगोप्ता - भस्मद्वारा रक्षा करनेवाले, ५४१ भस्मभूतः -भस्मस्वरूप, ५४२ तरुः – कल्पवृक्षस्वरूप, ५४३ गणः - भृंगिरिटि और नन्दिकेश्वर आदि पार्षदरूप ॥ ९ ५ ॥

लोकपालस्तथालोको महात्मा सर्वपूजितः ।

शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥ ९ ६ ॥

५४४ लोकपालः– चतुर्दश भुवनोंका पालन करनेवाले, ५४५ अलोकः — लोकातीत, ५४६ महात्मा—, ५४७ सर्वपूजितः - सबके द्वारा पूजित, ५४८ शुक्लः – शुद्धस्वरूप, ५४ ९ त्रिशुक्लः– मन, वाणी और शरीर ये तीनों, ५५० सम्पन्नः –सम्पूर्ण सम्पदाओंसे -युक्त, ५५१ शुचिः - परम पवित्र, ५५२ भूतनिषेवितः – समस्त प्राणियोंद्वारा सेवित ॥ ९ ६ ॥

आश्रमस्थः क्रियावस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः ।

विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चलः ॥ ९ ७ ॥

५५३ आश्रमस्थः–चारों आश्रमोंमें धर्मरूपसे स्थित रहनेवाले, ५५४ क्रियावस्थः-यज्ञादि क्रियाओंमें संलग्न, ५५५ विश्वकर्ममतिः - संसारकी रचनारूप कर्ममें कुशल, ५५६ वरः — सर्वश्रेष्ठ, ५५७ विशालशाखः - लंबी भुजाओंवाले, ५५८ ताम्रोष्ठः —लाल- लाल ओठवाले, ५५ ९ अम्बुजालः –जलसमूह – सागररूप, ५६० सुनिश्चलः – सर्वथा निश्चलरूप ॥ ९ ७ ॥

कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैव परोऽपरः ।

गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥ ९ ८ ॥

५६१ कपिलः –कपिल वर्ण, ५६२ कपिश: - पीले वर्णवाले, ५६३ शुक्लः– श्वेत वर्णवाले, ५६४ आयुः–जीवनरूप, ५६५ परः –प्राचीन, ५६६ अपरः —अर्वाचीन, ५६७

पृष्ठ 258

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 258 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गन्धर्वः — चित्ररथ आदि गन्धर्वरूप, ५६८ अदितिः -देवमाता अदितिस्वरूप, ५६ ९ तार्क्ष्यः –विनतानन्दन गरुडरूप, ५७० सुविज्ञेयः – सुगमतापूर्वक जानने योग्य, ५७१ सुशारदः —उत्तम वाणी बोलनेवाले ॥ ९ ८ ॥

परश्वधायुधो देवो अनुकारी सुबान्धवः ।

तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥ ९९ ॥

५७२ परश्वधायुधः — फरसेका आयुधके रूपमें उपयोग करनेवाले परशुरामरूप, ५७३ देवः—महादेवस्वरूप, ५७४ अनुकारी - भक्तोंका अनुकरण करनेवाले, ५७५ सुबान्धवः - उत्तम बान्धवरूप, ५७६ तुम्बवीणः - तँबीकी वीणा बजानेवाले, ५७७ महाक्रोधः-प्रलयकालमें महान् क्रोध प्रकट करनेवाले, ५७८ ऊर्ध्वरेताः - अस्खलितवीर्य, ५७९ जलेशयः –विष्णुरूपसे जलमें शयन करनेवाले ॥ ९९ ॥

उग्रो वंशकरो वंशों वंशनादो ह्यनिन्दितः ।

सर्वाङ्गरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः ॥ १०० ॥

५८० उग्रः — प्रलयकालमें भयंकर रूप धारण करनेवाले, ५८१ वंशकरः— वंशप्रवर्तक, ५८२ वंशः - वंशस्वरूप, ५८३ वंशनादः – श्रीकृष्णरूपसे वंशी बजानेवाले, ५८४ अनिन्दितः —निन्दारहित, ५८५ सर्वाङ्गरूपः – सर्वांग पूर्णरूपवाले, ५८६ मायावी -, ५८७ सुहृदः – हेतुरहित दयालु, ५८८ अनिलः -वायुस्वरूप, ५८ ९ अनलः– अग्निस्वरूप ॥ १०० ॥

बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः ।

सयज्ञारिः सकामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ॥ १०१ ॥

५ ९ ० बन्धनः — स्नेहबन्धनमें बाँधनेवाले, ५ ९ १ बन्धकर्ता — बन्धनरूप संसारके निर्माता, ५ ९ २ सुबन्धनविमोचन: - मायाके सुदृढ़ बन्धनसे छुड़ानेवाले, ५ ९ ३ सयज्ञारिः —दक्षयज्ञ- शत्रुओंके साथी, ५ ९ ४ सकामारिः -कामविजयी योगियोंके साथी, ५ ९ ५: - -, -महादंष्ट्र बड़ी बड़ी दाढ़वाले नरसिंहरूप ५९६ महायुधः विशाल आयुधधारी ॥ १०१ ॥

बहुधा निन्दितः शर्वः शङ्करः शङ्करोऽधनः ।

अमरेशो महादेवो विश्वदेवः सुरारिहा ॥ १०२ ॥

५ ९ ७ बहुधा निन्दितः–दक्ष और उनके समर्थकोंद्वारा अनेक प्रकारसे निन्दित, ५ ९ ८ शर्वः – प्रलयकालमें सबका संहार करनेवाले, ५ ९९ शङ्करः – कल्याणकारी, ६०० शङ्करः — भक्तोंको आनन्द देनेवाले, ६०१ अधनः-सांसारिक धनसे रहित, ६०२ अमरेशः –देवताओंके भी ईश्वर, ६०३ महादेवः - देवताओंके भी पूजनीय, ६०४ विश्वदेवः –सम्पूर्ण विश्वके आराध्यदेव, ६०५ सुरारिहा - देवशत्रुओंका वध करनेवाले ॥ १०२ ॥

अहिर्बुध्न्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा ।

पृष्ठ 259

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 259 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अजैकपाच्च कापाली त्रिशंकुरजितः शिवः ॥ १०३ ॥

६०६ अहिर्बुध्न्यः — शेषनागस्वरूप, ६०७ अनिलाभः - वायुके समान वेगवान्, ६०८ चेकितानः - अतिशय ज्ञानसम्पन्न, ६० ९ हविः -हविष्यरूप, ६१० अजैकपाद्–ग्यारह रुद्रोंमेंसे एक, ६११ कापाली -दो कपालोंसे निर्मित कपालरूप अखिल ब्रह्माण्डके अधीश्वर, ६१२ त्रिशंकुः - त्रिशंकुरूप, ६१३ अजितः - किसीके द्वारा पराजित न होनेवाले, ६१४ शिवः - कल्याणस्वरूप ॥ १०३ ॥

धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा ।

धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥ १०४ ॥

६१५ धन्वन्तरिः – महावैद्य धन्वन्तरिरूप, ६१६ धूमकेतुः – अग्निस्वरूप, ६१७ स्कन्दः –स्वामी कार्तिकेयस्वरूप, ६१८ वैश्रवणः - कुबेरस्वरूप, ६१ ९ धाता — सबको धारण करनेवाले, ६२० शक्रः –इन्द्रस्वरूप, ६२१ विष्णुः - सर्वव्यापी नारायणदेव, ६२२ मित्रः —बारह आदित्योंमेंसे एक, ६२३ त्वष्टा –प्रजापति विश्वकर्मा, ६२४ ध्रुवः– नित्यस्वरूप, ६२५ धरः- आठ वसुओंमेंसे एक वसु धरस्वरूप ॥

प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः ।

उषङ्गुश्च विधाता च मान्धाता भूतभावनः ॥ १०५ ॥

६२६ प्रभावः — उत्कृष्टभावसे सम्पन्न, ६२७ सर्वगो वायुः – सर्वव्यापी वायु— सूत्रात्मा, ६२८ अर्यमा - बारह आदित्योंमें एक आदित्य अर्यमारूप, ६२ ९ सविता— सम्पूर्ण जगत्की उत्पत्ति करनेवाले, ६३० रविः - सूर्य, ६३१ उषङ्गुः — सर्वदाहक किरणोंवाले सूर्यरूप, ६३२ विधाता- प्रजाका विशेषरूपसे धारण- पोषण करनेवाले, ६३३ मान्धाता — जीवको तृप्ति प्रदान करनेवाले, ६३४ भूतभावनः – समस्त प्राणियोंके उत्पादक ॥ १०५ ॥

विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः ।

पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः ॥ १०६ ॥

६३५ विभुः — विविधरूपसे विद्यमान, ६३६ वर्णविभावी -श्वेत- पीत आदि वर्णोंको विविधरूपसे व्यक्त करनेवाले, ६३७ सर्वकाम-गुणावहः – समस्त भोगों और गुणोंकी प्राप्ति करानेवाले ६३८ पद्मनाभः - अपनी नाभि कमलको प्रकट करनेवाले विष्णुरूप, ६३ ९ महागर्भः –विशाल ब्रह्माण्डको उदरमें धारण करनेवाले, ६४० चन्द्रवक्त्रः —चन्द्रमा-जैसे मनोहर मुखवाले, ६४१ अनिलः- वायुदेव, ६४२ अनलः -अग्निदेव ॥ १०६ ॥

बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी ।

कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः ॥ १०७ ॥

६४३ बलवान्– शक्तिशाली, ६४४ उपशान्तः– शान्तस्वरूप, ६४५ पुराण: -पुराणपुरुष, ६४६ पुण्यचञ्चुः - पुण्यके द्वारा जाननेमें आनेवाले, ६४७ ई –दयास्वरूप, ६४८ कुरुकर्ता – कुरुक्षेत्रके निर्माता, ६४ ९ कुरुवासी – कुरुक्षेत्रनिवासी, ६५० कुरुभूतः

पृष्ठ 260

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 260 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

–कुरुक्षेत्रस्वरूप, ६५१ गुणौषधः -गुणोंको उत्पन्न करनेवाली ओषधिके समान ज्ञान, वैराग्य आदि गुणोंके उत्पादक ॥ १०७ ॥

सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः ।

देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ॥ १०८ ॥

६५२ सर्वाशयः — सबके आश्रय, ६५३ दर्भचारी - वेदीपर बिछे हुए – कुशोंपर रखे हुए हविष्यको भक्षण करनेवाले, ६५४ सर्वेषां प्राणिनां पतिः - समस्त प्राणियोंके स्वामी, ६५५ देवदेवः – देवताओंके भी देवता, ६५६ सुखासक्तः - अपने परमानन्दमय स्वरूपमें ही रत रहनेवाले, ६५७ सत्- सत्स्वरूप, ६५८ असत्— असत्स्वरूप, ६५ ९ सर्वरत्नवित् — सम्पूर्ण रत्नोंके ज्ञाता ॥ १०८ ॥

कैलासगिरिवासी च हिमवगिरिसंश्रयः । कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो– बहुप्रदः ॥ १० ९ ॥, ६६० कैलासगिरिवासी कैलास पर्वतपर निवास करनेवाले ६६१ हिमवगिरिसंश्रयः – हिमालयपर्वतके निवासी, ६६२ कूलहारी - प्रबल प्रवाहरूपसे नदियोंके तटोंका अपहरण करनेवाले, ६६३ कूलकर्ता - पुष्कर आदि बड़े - बड़े सरोवरोंका निर्माण करनेवाले, ६६४ बहुविद्यः -बहुत- सी विद्याओंके ज्ञाता, ६६५ बहुप्रदः —बहुत अधिक देनेवाले ॥ १० ९ ॥

वणिजो वर्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छदः ।

सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ॥ ११० ॥

६६६ वणिजो — वैश्यरूप, ६६७ वर्धकी – संसाररूपी वृक्षको काटनेवाले बढ़ई, ६६८ वृक्षः — संसाररूप वृक्षस्वरूप, ६६९ बकुलः – मौलसिरी वृक्षस्वरूप, ६७० चन्दनः— चन्दन वृक्षस्वरूप, ६७१ छदः -छितवन वृक्षस्वरूप, ६७२ सारग्रीवः - सुदृढ़ कण्ठवाले, ६७३ महाजत्रुः–बहुत बड़ी हँसुलीवाले, ६७४ अलोलः – अचंचल, ६७५ महौषधः— महान् औषधस्वरूप ॥ ११० ॥

सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छन्दोव्याकरणोत्तरः ।

सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः ॥ १११ ॥

६७६ सिद्धार्थकारी— आश्रितजनोंको सफलमनोरथ करनेवाले, ६७७ सिद्धार्थः– वेदकी व्याख्यासे निर्णीत उत्कृष्ट सिद्धान्तस्वरूप, ६७८ सिंहनादः - सिंहके समान गर्जना करनेवाले, ६७ ९ सिंहदंष्ट्र: - सिंहके समान दाढ़वाले, ६८० सिंहगः —सिंहपर आरूढ़ होकर चलनेवाले, ६८१ सिंहवाहनः - सिंहपर सवारी करनेवाले ॥ १११ ॥

प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः ।

सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः ॥ ११२ ॥

६८२ प्रभावात्मा— उत्कृष्ट सत्तास्वरूप, ६८३ जगत्कालस्थालः– प्रलयकालमें जगत्का संहार करनेवाले कालके स्थान, ६८४ लोकहितः - लोकहितैषी, ६८५ तरुः–