देवी भागवत पूर्वार्द्ध — पृष्ठ 181–190

देवी भागवत पूर्वार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 181–190

पृष्ठ 181

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 181 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७२ गाङ्गेयः प्रथमस्तस्य महावीरो बलाधिकः तथैव तौ सुतौ जातौ सत्यवत्यां महाबलौ शन्तनुस्तान्सुतान्वीक्ष्य सर्वलक्षणसंयुतान् अमंस्ताजय्यमात्मानं देवादीनां महामनाः अथ कालेन कियता शन्तनुः कालपर्ययात् तत्याज देहं धर्मात्मा देही जीर्णमिवाम्बरम् ॥

कालधर्मगते राज्ञि भीष्मश्चक्रे विधानतः ।

प्रेतकार्याणि सर्वाणि दानानि विविधानि च ॥

चित्राङ्गदं ततो राज्ये स्थापयामास वीर्यवान् ।

स्वयं न कृतवान् राज्यं तस्माद्देवव्रतोऽभवत् ॥

चित्राङ्गदस्तु वीर्येण प्रमत्तः परदुःखदः ।

बभूव बलवान्वीरः सत्यवत्यात्मजः शुचिः ॥

अथैकदा महाबाहुः सैन्येन महतावृतः । श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २० । इसके पूर्व उन राजा शन्तनुको गंगासे भीष्म ॥ १५ नामक बलशाली एवं पराक्रमी पुत्र पैदा हुआ था । उसी प्रकार सत्यवतीसे दो पराक्रमी पुत्र उत्पन्न । हुए ॥ १५ ॥

॥ १६ उन सर्वलक्षणसम्पन्न तीनों पुत्रोंको देखकर महामना शन्तनु अपने आपको देवताओंसे अजेय । समझने लगे थे ॥ १६ ॥

कुछ समय बीतनेपर यथासमय धर्मात्मा शन्तनुने १७ | उसी प्रकार अपना शरीर त्याग दिया, जिस प्रकार कोई मनुष्य अपना पुराना वस्त्र छोड़ देता है । शन्तनुके कालके वशीभूत हो जानेपर भीष्मने १८ विधिवत् उनके समस्त प्रेतकार्य किये और विविध प्रकारके दान दिये ॥ १७-१८ ॥ तदनन्तर पराक्रमी भीष्मने चित्रांगदको १ ९ । राज्यसिंहासनपर बैठाया । उन्होंने स्वयं राज्य नहीं किया, इसी कारण उनका नाम देवव्रत हुआ ॥ १ ९ ॥ सत्यवतीपुत्र चित्रांगद बलगर्वित, शत्रुसन्तापकर्ता, २० बलशाली, वीर तथा पवित्र थे ॥ २० ॥

महाबाहु चित्रांगद एक बार महान् सेनासे युक्त होकर आखेटके लिये वनमें गये । वहाँ वध्य रुरुमृगोंको प्रचचार वनोद्देशान्पश्यन्वध्यान्मृगान् रुरून् ॥२१ खोजते हुए वे विविध वन - प्रदेशोंमें घूम रहे थे ।

चित्राङ्गदस्तु गन्धर्वो दृष्ट्वा तं मार्गगं नृपम् ।

उत्ततारान्तिकं भूमेर्विमानवरमास्थितः ॥

तत्राभूच्च महद्युद्धं तयोः सदृशवीर्ययोः ।

कुरुक्षेत्रे महास्थाने त्रीणि वर्षाणि तापसाः ॥

इन्द्रलोकमवापाशु गन्धर्वेण हतो रणे ।

भीष्मः श्रुत्वा चकाराशु तस्यौर्ध्वदैहिकं तदा ॥

गाङ्गेयः कृतशोकस्तु मन्त्रिभिः परिवारितः ।

विचित्रवीर्यनामानं राज्येशं च चकार ह ॥

मन्त्रिभिर्बोधिता पश्चाद् गुरुभिश्च महात्मभिः ।

स्वपुत्रं राज्यगं दृष्ट्वा पुत्रशोकहतापि च ॥

मार्गमें उन राजाको जाता हुआ देखकर चित्रांगद नामक एक गन्धर्व अपने सुन्दर विमानसे भूमिपर २२ उनके समीप उतर पड़ा ॥ २१-२२ ॥ सूतजी बोले – हे तपस्वियो! उस समय कुरुक्षेत्रके उस विशाल मैदान में तीन वर्षतक समान बलवाले उन दोनोंमें घमासान युद्ध होता रहा ॥ २३ ॥

२३ अन्तमें उस गन्धर्वके द्वारा राजा चित्रांगद युद्धमें मारे गये और उन्हें शीघ्र ही इन्द्रलोक प्राप्त हुआ । यह सुनकर भीष्मने उसी समय चित्रांगदका और्ध्वदैहिक २४ संस्कार किया ॥२४ ॥

तत्पश्चात् मन्त्रियोंने भीष्मको समझा - बुझाकर शोकरहित किया । उन्होंने छोटे भाई विचित्रवीर्यको २५ राजा बना दिया ॥ २५ ॥

मन्त्रियों, गुरुजनों एवं महात्माओंके समझानेके बाद शुभलक्षणा राजमाता सत्यवती अपने [ ज्येष्ठ ] २६ पुत्रकी मृत्युसे शोकाकुल होती हुई भी अपने छोटे पुत्र

पृष्ठ 182

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 182 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० २० ] सत्यवत्यतिसन्तुष्टा बभूव

बभूव वरवर्णिनी ।

व्यासोऽपि भ्रातरं श्रुत्वा राजानं मुदितोऽभवत् ॥

यौवनं परमं प्राप्तः सत्यवत्याः सुतः शुभः ।

चकार चिन्तां भीष्मोऽपि विवाहार्थं कनीयसः ॥

काशिराजसुतास्तिस्रः सर्वलक्षणसंयुताः ।

तेन राज्ञा विवाहार्थं स्थापिताश्च स्वयंवरे ॥

राजानो राजपुत्राश्च समाहूताः सहस्रशः ।

इच्छास्वयंवरार्थं वै पूज्यमानाः समागताः ॥

तत्र भीष्मो महातेजास्ता जहार बलेन वै ।

निर्मथ्य राजकं सर्वं रथेनैकेन वीर्यवान् ॥

स जित्वा पार्थिवान्सर्वांस्ताश्चादाय महारथः ।

बाहुवीर्येण तेजस्वी ह्याससाद जाह्वयम् ॥

मातृवद्भगिनीवच्च पुत्रीवच्चिन्तयन्किल तिस्रः समानयामास कन्यका वामलोचना: ॥ सत्यवत्यै निवेद्याशु द्विजानाहूय सत्वरः दैवज्ञान्वेदविदुषः पर्यपृच्छच्छुभं दिनम् ॥ कृत्वा विवाहसम्भारं यदा वै भ्रातरं निजम् विचित्रवीर्यं धर्मिष्ठं विवाहयति ता यदा तदा ज्येष्ठाप्युवाचेदं कन्यका जाह्नवीसुतम् लज्जमानासितापाङ्गी तिसॄणां चारुलोचना गङ्गापुत्र कुरुश्रेष्ठ धर्मज्ञ कुलदीपक मया स्वयंवरे शाल्वो वृतोऽस्ति मनसा नृपः वृताहं तेन राज्ञा वै चित्ते प्रेमसमाकुले यथायोग्यं कुरुष्वाद्य कुलस्यास्य परन्तप तेनाहं वृतपूर्वाऽस्मि त्वं च धर्मभृतां वरः बलवानसि गाङ्गेय यथेच्छसि तथा कुरु सूत उवाच एवमुक्तस्तया तत्र कन्यया कुरुनन्दनः अपृच्छद् ब्राह्मणान्वृद्धान्मातरं सचिवांस्तथा प्रथम स्कन्ध १७३ विचित्रवीर्यको राजसिंहासनपर बैठा देखकर अत्यन्त २७ प्रसन्न हुईं । व्यासजी भी अपने भ्राताके राजा होनेका समाचार पाकर प्रसन्न हुए ॥ २६-२७ ॥ जब सत्यवतीके सुन्दर पुत्र विचित्रवीर्य पूर्ण युवा २८ हुए तब भीष्म अपने कनिष्ठ भ्राताके विवाहकी चिन्ता करने लगे ॥ २८ ॥

२ ९ उन दिनों काशिराजकी तीन कन्याएँ थीं - जो सभी शुभलक्षणोंसे युक्त थीं; उन राजाने विवाहके लिये उनका स्वयंवर रचाया ॥ २ ९ ॥ ३० हजारों पूज्यमान राजा तथा राजकुमार आमन्त्रित होकर उस इच्छास्वयंवरमें उपस्थित हुए थे तथा पराक्रमी भीष्मने अकेले ही रथपर बैठकर सभी ३१ राजाओंको रौंदकर बलपूर्वक उन कन्याओंका हरण कर लिया । वे महारथी तथा तेजस्वी भीष्म अपने ३२ बाहुबलसे उन सभी राजाओंको जीतकर उन कन्याओंको लेकर हस्तिनापुर चले आये ॥ ३०-३२ ॥ । सुन्दर नेत्रोंवाली उन तीनों राजकुमारियोंमें माता, ३३ भगिनी एवं पुत्रीकी भावना रखते हुए भीष्म उन्हें ले । आये और उन्हें सत्यवतीको सौंपकर शीघ्रतापूर्वक ३४ ज्योतिर्विदों तथा वेदके विद्वान् ब्राह्मणोंको बुलाकर उनसे विवाहका शुभ मुहूर्त पूछा ॥ ३३ - ३४ ॥ । विवाह की तैयारी करके अपने छोटे भाई धर्मात्मा ॥ ३५ विचित्रवीर्यके साथ उन कन्याओंका विवाह करनेको जब भीष्म उद्यत हुए तब उन तीनोंमें सबसे बड़ी एवं । सुन्दर नेत्रोंवाली कन्याने गंगापुत्र भीष्मसे लज्जित होते ॥ ३६ हुए इस प्रकार प्रार्थना की । हे गंगापुत्र! हे कुरुश्रेष्ठ! । हे धर्मज्ञ! हे कुलदीपक! मैंने स्वयंवरमें मन - ही - मन ॥ ३७ राजा शाल्वका पतिरूपमें वरण कर लिया था । उन राजा भी प्रेमपूर्वक हृदयसे मुझे अपनी पत्नी मान । लिया था । हे परन्तप! अब आप इस कुलकी ॥ ३८ परम्पराके अनुसार जैसा उचित हो, वैसा कीजिये ॥ उन्होंने पहलेसे ही मुझे वरण कर लिया है । हे ॥ ३ ९ गांगेय! आप धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ तथा बलवान् हैं; आपकी जैसी इच्छा हो, वैसा कीजिये ॥ ३५–३९ ॥ सूतजी बोले- इस प्रकार उस कन्याके । कहनेपर कुरुनन्दन भीष्मजीने कुलवृद्धों, ब्राह्मणों, ॥ ४० माता सत्यवती तथा मन्त्रियोंसे इस विषयमें परामर्श

पृष्ठ 183

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 183 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७४ सर्वेषां मतमाज्ञाय गाङ्गेयो धर्मवित्तमः । गच्छेति कन्यकां प्राह यथारुचि वरानने विसर्जिताथ सा तेन गता शाल्वनिकेतनम् उवाच तं वरारोहा राजानं मनसेप्सितम् ॥ विनिर्मुक्तास्मि भीष्मेण त्वन्मनस्केति धर्मतः आगतास्मि महाराज गृहाणाद्य करं मम

धर्मपत्नी तवात्यन्तं भवामि नृपसत्तम ।

चिन्तितोऽसि मया पूर्वं त्वयाहं नात्र संशयः ॥

शाल्व उवाच

गृहीता त्वं वरारोहे भीष्मेण पश्यतो मम ।

रथे संस्थापिता तेन न ग्रहीष्ये करं तव ॥

परोच्छिष्टां च कः कन्यां गृह्णाति मतिमान्नरः ।

अतोऽहं न ग्रहीष्यामि त्यक्तां भीष्मेण मातृवत् ॥

रुदती विलपन्ती सा त्यक्ता तेन महात्मना ।

पुनर्भीष्मं समागत्य रुदती चेदमब्रवीत् ॥

शाल्वो मुक्तां त्वया वीर न गृह्णाति गृहाण माम् ।

धर्मज्ञोऽसि महाभाग मरिष्याम्यन्यथा ह्यहम् ॥

भीष्म उवाच

अन्यचित्तां कथं त्वां वै गृह्णामि वरवर्णिनि ।

पितरं स्वं वरारोहे व्रज शीघ्रं निराकुला ॥

तथोक्ता सा तु भीष्मेण जगाम वनमेव हि ।

तपश्चकार विजने तीर्थे परमपावने ॥

द्वे भार्ये चातिरूपाढ्ये तस्य राज्ञो बभूवतुः ।

अम्बालिका चाम्बिका च काशिराजसुते शुभे ॥

राजा विचित्रवीर्योऽसौ ताभ्यां सह महाबलः ।

रेमे नानाविहारैश्च गृहे चोपवने तथा ॥

श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २० किया । सबकी अनुमति प्राप्त करके धर्मज्ञ गंगापुत्रने ॥ ४१ उस कन्यासे कहा - हे वरानने! तुम स्वेच्छापूर्वक जा सकती हो ॥ ४०-४१ ॥ । भीष्मसे विदा होकर वह सुन्दरी कन्या राजा ४२ शाल्वके घर गयी और अपने मनकी अभीष्ट बात उनसे कहने लगी- हे महाराज! आपके प्रति । आसक्तचित्त जानकर भीष्मने मुझे धर्मपूर्वक मुक्त कर ॥ ४३ दिया है । अब मैं आ गयी हूँ; आप मेरा पाणिग्रहण कीजिये । मैं आपकी पूर्णरूपसे धर्मपत्नी होऊँगी; मैंने पूर्वमें आपको चाहा है और आपने मुझे; इसमें ४४ | सन्देह नहीं है ॥ ४२–४४ ॥ शाल्वने कहा— हे सुन्दरि! मेरे देखते - देखते भीष्मने तुम्हें पकड़ा और अपने रथपर बैठा लिया था, अतः अब मैं तुम्हारा पाणिग्रहण नहीं कर सकता । ४५ कौन बुद्धिमान् मनुष्य दूसरेके द्वारा उच्छिष्ट कन्याको स्वीकार करेगा? अतः भीष्मके द्वारा मातृभावनासे भी त्यागी गयी तुम्हें मैं स्वीकार नहीं करूँगा ॥ ४५-४६ ॥ ४६ महात्मा शाल्वने रोती तथा विलाप करती उस कन्याका त्याग कर दिया और वह पुनः भीष्मके यहाँ आकर रोती हुई इस प्रकार कहने लगी- हे वीर! ४७ आपके त्याग देनेके कारण शाल्व भी मुझे स्वीकार नहीं कर रहे हैं । हे महाभाग! आप धर्मज्ञ हैं, इसलिये आप मुझे स्वीकार कीजिये, अन्यथा मैं प्राण दे ४८ दूँगी ॥ ४७-४८ ॥ भीष्म बोले — हे वरवर्णिनि! तुम दूसरेपर आसक्त चित्तवाली हो, अतः मैं तुम्हें कैसे स्वीकार करूँ? हे वरारोहे! अब तुम चिन्ता त्यागकर शीघ्र ४ ९ अपने पिताके पास चली जाओ ॥ ४ ९ ॥ भीष्मके ऐसा कहनेपर वह [ अपने पिताके घर न जाकर ] वनमें चली गयी और वहाँ किसी निर्जन ५० एवं परम पवित्र तीर्थमें तप करने लगी ॥५० ॥

काशिराजकी अन्य दो रूपवती तथा कल्याणमयी कन्याएँ अम्बिका एवं अम्बालिका विचित्रवीर्यकी ५१ रानियाँ बन गयीं ॥ ५१ ॥

महाबली राजा विचित्रवीर्य भी उन दोनोंके साथ कभी राजभवनमें और कभी उपवनमें आनन्दपूर्वक ५२ । विहार करने लगे ॥५२ ॥

पृष्ठ 184

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 184 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० २० ]

वर्षाणि नव राजेन्द्रः कुर्वन् क्रीडां मनोरमाम् ।

प्रापासौ मरणं भूयो गृहीतो राजयक्ष्मणा ॥

मृते पुत्रेऽतिदुःखार्ता जाता सत्यवती तदा ।

कारयामास पुत्रस्य प्रेतकार्याणि मन्त्रिभिः ॥

भीष्ममाह तदैकान्ते वचनं चातिदुःखिता ।

राज्यं कुरु महाभाग पितुस्ते शन्तनोः सुत ॥

भ्रातुर्भार्यां गृहाण त्वं वंशञ्च परिरक्षय ।

यथा न नाशमायाति ययातेर्वंश इत्युत ॥

भीष्म उवाच

प्रतिज्ञा मे श्रुता मातः पित्रर्थे या मया कृता ।

नाहं राज्यं करिष्यामि न चाहं दारसंग्रहम् ॥

सूत उवाच

तदा चिन्तातुरा जाता कथं वंशो भवेदिति ।

नालसाद्धि सुखं मह्यं समुत्पन्ने ह्यराजके ॥

गाङ्गेयस्तामुवाचेदं मा चिन्तां कुरु भामिनि ।

पुत्रं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रजं चोपपादय ॥

कुलीनं द्विजमाहूय वध्वा सह नियोजय ।

नात्र दोषोऽस्ति वेदेऽपि कुलरक्षाविधौ किल ॥

पौत्रं चैवं समुत्पाद्य राज्यं देहि शुचिस्मिते । अहं च पालयिष्यामि तस्य शासनमेव हि

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कानीनं स्वसुतं मुनिम् ।

जगाम मनसा व्यासं द्वैपायनमकल्मषम् ॥

स्मृतमात्रस्ततो व्यास आजगाम स तापसः । कृत्वा प्रणामं मात्रेऽथ संस्थितो दीप्तिमान्मुनिः प्रथम स्कन्ध १७५ इस प्रकार पूरे नौ वर्षतक मनोहर क्रीड़ा करते ५३ हुए राजा विचित्रवीर्य राजयक्ष्मारोगसे ग्रसित हो गये और अन्तमें मृत्युको प्राप्त हुए ॥ ५३ ॥

उस समय पुत्रके मर जानेपर माता सत्यवतीको ५४ | बड़ा दुःख हुआ और उन्होंने मन्त्रियोंद्वारा पुत्रके सभी प्रेतकर्म सम्पन्न कराये ॥ ५४ ॥

तत्पश्चात् एक दिन अत्यन्त दु: खी होकर सत्यवतीने भीष्मसे एकान्तमें कहा - हे महाभाग! हे ५५ पुत्र! अब तुम अपने पिता शन्तनुका राज्य सम्भालो और अपनी भ्रातृजायाको स्वीकार करो और अपने वंशकी रक्षा करो, जिससे महाराज ययातिका वंश ५६ नष्ट न हो जाय ॥ ५५-५६ ॥ भीष्म बोले- हे माता! अपने पिताजीके लिये मैंने जो प्रतिज्ञा की थी, उसे तो आप सुन चुकी हैं । अतः मैं न तो राज्य ग्रहण करूँगा और न तो विवाह ५७ ही करूँगा ॥५७ ॥

सूतजी बोले- तब सत्यवती चिन्तित हो गयीं कि अब वंश कैसे चलेगा? अपने कर्तव्यके प्रति यदि मैं उदासीन रहूँ तो अराजकताके व्याप्त होनेपर मुझे ५८ सुख कैसे प्राप्त होगा? ॥ ५८ ॥

[ इस प्रकार माताको चिन्तित देखकर ] भीष्मने उनसे कहा- हे भामिनि! आप चिन्ता न करें । ५ ९ विचित्रवीर्यकी पत्नीके गर्भसे क्षेत्रज पुत्र उत्पन्न कराइये । किसी कुलीन विद्वान् ब्राह्मणको बुलाकर वधूके साथ नियोग कराइये । इसमें कोई दोष नहीं ६० है; क्योंकि वंशरक्षाका विधान वेदमें भी है । हे प्रसन्नवदने! इस प्रकार पौत्र उत्पन्न कराकर आप उसीको राज्य सौंप दीजिये, मैं उसके राज्यशासनका ॥ ६१ सम्यक् संरक्षण करता रहूँगा ॥ ५ ९ - ६१ ॥ भीष्मकी वह बात सुनकर सत्यवतीने अपनी कुमारी अवस्थामें उत्पन्न अपने निर्दोष पुत्र द्वैपायन ६२ व्यासमुनिका स्मरण किया ॥६२ ॥

स्मरण करते ही तपस्वी व्यासजी वहाँ आ पहुँचे और माताको प्रणाम करके वे तेजस्वी मुनि सामने ॥ ६३ खड़े हो गये ॥ ६३ ॥

पृष्ठ 185

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 185 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७६ भीष्मेण पूजितः कामं सत्यवत्या च मानितः तस्थौ तत्र महातेजा विधूमोऽग्निरिवापरः

तमुवाच मुनिं माता पुत्रमुत्पादयाधुना ।

क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य सुन्दरं तव वीर्यजम् ॥

व्यासः श्रुत्वा वचो मातुराप्तवाक्यममन्यत । ओमित्युक्त्वा स्थितस्तत्र ऋतुकालमचिन्तयत् अम्बिका च यदा स्नाता नारी ऋतुमती तदा सङ्गं प्राप्य मुनेः पुत्रमसूतान्धं महाबलम् जन्मान्धं च सुतं वीक्ष्य दुःखिता सत्यवत्यपि द्वितीयां च वधूमाह पुत्रमुत्पादयाशु वै ऋतुकालेऽथ सम्प्राप्ते व्यासेन सह सङ्गता तथा चाम्बालिका रात्रौ गर्भं नारी दधार सा

सोऽपि पाण्डुः सुतो जातो राज्ययोग्यो न सम्मतः ।

पुत्रार्थे प्रेरयामास वर्षान्ते च पुनर्वधूम् ॥

आहूय च ततो व्यासं सम्प्रार्थ्य मुनिसत्तमम् ।

प्रेषयामास रात्रौ सा शयनागारमुत्तमम् ॥

न गता च वधूस्तत्र प्रेष्या सम्प्रेषिता तया ।

तस्यां च विदुरो जातो दास्यां धर्मांशतः शुभः ॥

एवं व्यासेन ते पुत्रा धृतराष्ट्रादयस्त्रयः ।

उत्पादिता महावीरा वंशरक्षणहेतवे ॥

एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्य वंशसमुद्भवम् ।

व्यासेन रक्षितो वंशो भ्रातृधर्मविदानघाः ॥

श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० २० । भीष्मने उनकी भलीभाँति पूजा की और माता ॥ ६४ सत्यवतीने भी आदर किया । उस समय महातेजस्वी व्यासजी वहाँ इस प्रकार सुशोभित हुए मानो धूमरहित साक्षात् दूसरे अग्निदेव ही हों ॥ ६४ ॥

६५ माता सत्यवतीने व्यासमुनिसे कहा - इस समय तुम विचित्रवीर्यके क्षेत्रमें अपने तेजसे सुन्दर पुत्र उत्पन्न करो ॥ ६५ ॥

॥ ६६ माताका वचन सुनकर व्यासजीने उसे आप्तवाक्य माना और ' ठीक है ' - कहकर वे वहींपर ठहर गये । और ऋतुकालकी प्रतीक्षा करने लगे ॥६६ ॥

॥ ६७ जब अम्बिका ऋतुमती होकर स्नान कर चुकी तब उसने मुनि व्यासजीके तेजसे एक पुत्र उत्पन्न । किया, जो महाबली और जन्मान्ध था । उस बालकको ॥ ६८ जन्मान्ध देखकर सत्यवतीको बड़ा दुःख हुआ । तब । उन्होंने दूसरी वधू अम्बालिका से कहा कि तुम भी शीघ्र एक पुत्र उत्पन्न करो ॥ ६७-६८ ॥ ॥ ६ ९ ऋतुकाल प्राप्त होनेपर उस अम्बालिकाने व्यासजीसे गर्भ धारण किया । उससे उत्पन्न पुत्र भी ७० पाण्डुरोग से ग्रसित होनेके कारण राजा होनेके योग्य नहीं था । इसलिये माताने वधू अम्बालिकाको एक वर्षके बाद पुनः एक पुत्रके लिये प्रेरित किया । माता ७१ सत्यवतीने मुनिश्रेष्ठ व्यासजीका आह्वानकर उनसे इसके लिये प्रार्थना की, परंतु उसने स्वयं न जाकर अपनी दासीको भेज दिया । उस दासीके गर्भसे धर्मके ७२ । अंशसे युक्त शुभ विदुर उत्पन्न हुए ॥६ ९ –७२ ॥ इस प्रकार वंशकी रक्षाके लिये व्यासजीने धृतराष्ट्र आदि तीन महापराक्रमी पुत्र उत्पन्न किये । ७३ भ्रातृ - धर्मको जाननेवाले व्यासजीने ऐसा करके वंशकी रक्षा की । हे पुण्यात्मा मुनिजनो! इस प्रकार उनकी वंशोत्पत्तिसे सम्बन्धित समस्त कथानक मैंने आपलोगोंसे ७४ | कह दिया ॥ ७३-७४ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे धृतराष्ट्रादीनामुत्पत्तिवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

॥ प्रथमः स्कन्धः समाप्तः ॥

पृष्ठ 186

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 186 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ श्रीजगदम्बिकायै नमः ॥ ॥ ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे ॥ श्रीमद्देवीभागवतमहापुराण द्वितीयः स्कन्धः अथ प्रथमोऽध्यायः ब्राह्मणके शापसे अद्रिका अप्सराका मछली होना और उससे राजा मत्स्य ऋषय ऊचुः

आश्चर्यकरमेतत्ते वचनं गर्भहेतुकम् ।

सन्देहोऽत्र समुत्पन्नः सर्वेषां नस्तपस्विनाम् ॥

माता व्यासस्य मेधाविन्नाम्ना सत्यवतीति च ।

विवाहिता पुरा ज्ञाता राज्ञा शन्तनुना यथा ॥

तस्याः पुत्रः कथं व्यासः सती स्वभवने स्थिता ।

ईदृशी सा कथं राज्ञा पुनः शन्तनुना वृता ॥

तस्यां पुत्रावुभौ जातौ तत्त्वं कथय सुव्रत ।

विस्तरेण महाभाग कथां परमपावनीम् ॥

उत्पत्तिं वद व्यासस्य सत्यवत्यास्तथा पुनः ।

श्रोतुकामाः पुनः सर्वे ऋषयः संशितव्रताः ॥

सूत उवाच

प्रणम्य परमां शक्तिं चतुर्वर्गप्रदायिनीम् ।

आदिशक्तिं वदिष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥

यस्योच्चारणमात्रेण सिद्धिर्भवति शाश्वती ।

व्याजेनापि हि बीजस्य वाग्भवस्य विशेषतः ॥

सम्यक् सर्वात्मना सर्वैः सर्वकामार्थसिद्धये ।

स्मर्तव्या सर्वथा देवी वाञ्छितार्थप्रदायिनी ॥

राजोपरिचरो नाम धार्मिकः सत्यसङ्गरः ।

चेदिदेशपतिः श्रीमान् बभूव द्विजपूजकः ॥

तथा मत्स्यगन्धाकी उत्पत्ति ऋषिगण बोले - [ हे सूतजी! ] आपकी यह बात आश्चर्यजनक एवं रहस्यपूर्ण है । इस सम्बन्धमें १ हम सब तपस्वियोंको महान् सन्देह उत्पन्न हो गया है ॥१ ॥

हे मेधाविन्! पूर्वकालमें सत्यवती नामसे विख्यात २ व्यासजीकी माताका राजा शन्तनुके साथ जिस प्रकार विवाह हुआ, उन सतीके अपने घरमें रहते हुए भी ३ उनसे पुत्ररूपमें व्यास कैसे उत्पन्न हुए, ऐसी सत्यवतीका शन्तनुने पुनः वरण कैसे किया और उनसे दो पुत्रोंकी उत्पत्ति कैसे हुई? हे सुव्रत! हे महाभाग! आप इस ४ परम पावन कथाको विस्तारपूर्वक कहिये । आप व्यासजी तथा सत्यवतीकी उत्पत्तिका वर्णन कीजिये; हम सभी व्रतधारी ऋषि इस विषयमें सुननेके लिये ५ उत्सुक हैं ॥२-५ ॥ सूतजी बोले- मैं चतुर्वर्ग [ धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष ] प्रदान करनेवाली परमा आदिशक्तिको प्रणाम करके यह शुभ पौराणिक कथा कहूँगा ॥ ६ ॥

जिनके विशिष्ट वाग्भव बीजमन्त्र ( ऐं ) -का किसी भी बहानेसे उच्चारण करते ही शाश्वती ७ सिद्धि प्राप्त हो जाती है, उन इच्छित फल देनेवाली भगवतीका सभी लोगोंको अपनी समस्त कामनाएँ ८ पूर्ण करनेके लिये समर्पण भावसे सम्यक् स्मरण करना चाहिये ॥ ७-८ ॥ उपरिचर नामके एक सत्यवादी, धर्मात्मा, ब्राह्मणपूजक तथा श्रीमान् राजा हुए, जो चेदि

पृष्ठ 187

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 187 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७८ तपसा तस्य तुष्टेन विमानं स्फाटिकं शुभम् दत्तमिन्द्रेण तत्तस्मै सुन्दरं प्रियकाम्यया तेनारूढस्तु सर्वत्र याति दिव्येन भूपतिः न भूमावुपरिस्थोऽसौ तेनोपरिचरो वसुः विख्यातः सर्वलोकेषु धर्मनित्यः स भूपतिः तस्य भार्या वरारोहा गिरिका नाम सुन्दरी

पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः ।

पृथग्देशेषु राजानः स्थापितास्तेन भूभुजा ॥

वसोस्तु पत्नी गिरिका कामान् काले न्यवेदयत् ।

ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः ॥

तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति ।

तच्छ्रुत्वा चिन्तयामास भार्यामृतुमतीं तथा ॥

पितृवाक्यं गुरुं मत्वा कर्तव्यमिति निश्चितम् ।

चचार मृगयां राजा गिरिकां मनसा स्मरन् ॥

वने स्थितः स राजर्षिश्चित्ते सस्मार भामिनीम् ।

अतीव रूपसम्पन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम् ॥

तस्य रेतः प्रचस्कन्द स्मरतस्तां च कामिनीम् ।

वटपत्रे तु तद्राजा स्कन्नमात्रं समाक्षिपत् ॥

इदं वृथा परिस्कन्नं रेतो वै न भवेत्कथम् ।

ऋतुकालं च विज्ञाय मतिं चक्रे नृपस्तदा ॥

अमोघं सर्वथा वीर्यं मम चैतन्न संशयः ।

प्रियायै प्रेषयाम्येतदिति बुद्धिमकल्पयत् ॥

शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः ।

अभिमन्त्र्याथ तद्वीर्यं वटपर्णपुटे कृतम् ॥

श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १ । देशके शासक थे । उनकी तपस्यासे सन्तुष्ट होकर ॥ १० देवराज इन्द्रने उन्हें प्रसन्न करनेके लिये स्फटिक मणिका बना हुआ एक सुन्दर तथा दिव्य विमान । दिया ॥ ९ -१० ॥ ॥ ११ उस दिव्य विमानपर चढ़कर चेदिराज सर्वत्र विचरण करते थे । वे कभी भूमिपर न उतरने । तथा पृथ्वीसे ऊपर - ही - ऊपर चलनेके कारण सभी लोकोंमें ' उपरिचर ' वसुके नामसे प्रसिद्ध हुए । वे ॥ १२ राजा अत्यन्त धर्मपरायण थे । उनकी धर्मपत्नीका नाम गिरिका था, जो रूपवती तथा सुन्दरी थी ॥ ११-१२ ॥ महाराज उपरिचरके पाँच पुत्र हुए जो बड़े १३ महान् वीर एवं परम प्रतापी थे । [ यथासमय ] उन्होंने अपने राजकुमारोंको अलग - अलग देशोंका राजा बना दिया ॥ १३ ॥

१४ एक बार राजा वसुकी पत्नी गिरिकाने ऋतुकालके स्नानसे पवित्र होकर राजासे पुत्रप्राप्तिकी कामना की । जिस समय वह प्रार्थना करने लगी, उसी समय उनके १५ पितरोंने उन राजासे कहा- हे राजन्! मृगोंको मार लाओ - इस आदेशको सुनकर राजाको अपनी ऋतुमती पत्नीका भी स्मरण हो आया, किंतु पितरोंकी आज्ञा श्रेष्ठ १६ मानकर तथा अपने कर्तव्यका निश्चयकर राजा मन-ही - मन गिरिकाका स्मरण करते हुए आखेटके लिये चल पड़े ॥ १४–१६ ॥ १७ वनमें रहते हुए राजा वसु साक्षात् दूसरी लक्ष्मीके समान रूपवती अपनी पत्नीका स्मरण करने लगे । इस प्रकार उस कामिनीके ध्यानसे १८ एकाएक उनका वीर्य स्खलित हो गया और राजाने शीघ्र ही उस स्खलित वीर्यको बरगद के पत्तेपर रख लिया ॥ १७-१८ ॥ यह स्खलित तेज व्यर्थ न हो - [ यह सोचकर ] १ ९ तथा स्त्रीका ऋतुकाल जानकर उन्होंने ऐसा निश्चय कर लिया कि मेरा तेज सर्वथा अमोघ है, इसमें सन्देह नहीं है अतः अवश्य ही इसे मैं रानीके पास २० भेज दूँ ॥ १ ९ -२० ॥ राजा जब उस वीर्यको बरगदके दोनेमें रखकर अपनी रानीके पास भेजने लगे तब उन्होंने रानीका २१ । ऋतुकाल जानकर उस वीर्यको अभिमन्त्रित किया ।

पृष्ठ 188

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 188 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १ ] द्वितीय

पार्श्वस्थं श्येनमाभाष्य राजोवाच द्विजं प्रति ।

गृहाणेदं महाभाग गच्छ शीघ्रं गृहं मम ॥ २२

मत्प्रियार्थमिदं सौम्य गृहीत्वा त्वं गृहं नय ।

गिरिकायै प्रयच्छाशु तस्यास्त्वार्तवमद्य वै ॥ २३ ।

सूत उवाच

इत्युक्त्वा प्रददौ पर्णं श्येनाय नृपसत्तमः ।

स गृहीत्वोत्पपाताशु गगनं गतिवित्तमः ॥ २४

गच्छन्तं गगनं श्येनं धृत्वा चञ्चुपुटे पुटम् ।

तमपश्यदथायान्तं खगं श्येनस्तथापरः ॥ २५

आमिषं स तु विज्ञाय शीघ्रमभ्यद्रवत्खगम् ।

तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतुः ॥ २६

युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि ।

खगौ तौ निर्गतौ कामं पुटके पतिते तदा ॥ २७

एतस्मिन्समये काचिदद्रिका नाम चाप्सराः ।

ब्राह्मणं समनुप्राप्तं सन्ध्यावन्दनतत्परम् ॥ २८

कुर्वन्ती जलकेलिं सा जले मग्ना चचार सा ।

जग्राह चरणं नारी द्विजस्य वरवर्णिनी ॥ २ ९

प्राणायामपरः सोऽथ दृष्ट्वा तां कामचारिणीम् ।

शशाप भव मत्स्यी त्वं ध्यानविघ्नकरी यतः ॥ ३०

सा शप्ता विप्रमुख्येन बभूव यमुनाचरी ।

शफरी रूपसम्पन्ना ह्यद्रिका च वराप्सराः ॥ ३१

श्येनपादपरिभ्रष्टं तच्छुक्रमथ वासवी ।

जग्राह तरसाभ्येत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी ॥ ३२

अथ कालेन कियता मत्स्यीं तां मत्स्यजीवनः ।

सम्प्राप्ते दशमे मासि बबन्ध तां मनोरमाम् ॥ ३३

उदरं विददाराशु स तस्या मत्स्यजीवनः ।

युग्मं विनिःसृतं तस्मादुदरान्मानुषाकृति ॥ ३४ ।

स्कन्ध १७ ९ राजाने पास ही बैठे हुए बाज पक्षीको बुलाकर उससे कहा – ' हे महाभाग! तुम इसे ग्रहण करो और शीघ्र ही मेरे घर चले जाओ । हे सौम्य! मेरा हित करनेके लिये इसे लेकर तुम मेरे घर जाओ और इसे शीघ्र ही गिरिकाको दे देना; क्योंकि आज ही उसका ऋतुकाल है'॥२१–२३ ॥ सूतजी बोले- ऐसा कहकर नृपश्रेष्ठने बाजको वह दोना दे दिया और वह द्रुतगामी बाज भी उसे लेकर शीघ्र ही आकाशमें उड़ने लगा ॥२४ ॥

चोंचमें पत्तेका दोना लेकर आकाशमें उड़ते हुए उस बाजको एक दूसरे बाजपक्षीने अपनी ओर आते हुए देखा ॥ २५ ॥

बाजकी चोंचमें मांसका टुकड़ा समझकर तत्काल उसने उस बाजपर आक्रमण कर दिया । दोनों बाजोंके बीच आकाशमें चोंचोंसे घोर युद्ध होने लगा । उन दोनोंके युद्ध करते समय वीर्यवाला वह दोना यमुनाजीके जलमें जा गिरा । दोनेके गिर जानेपर दोनों पक्षी वहाँसे यथेच्छ दिशामें चले गये ॥ २६-२७ ॥ उसी समय अद्रिका नामकी एक अप्सरा जलमें निमग्न होकर जलक्रीडा कर रही थी । उस सुन्दरी स्त्रीने वहाँपर उपस्थित सन्ध्यावन्दन करनेमें तत्पर एक ब्राह्मणको देखा और उन ब्राह्मणका पैर पकड़ लिया ॥ २८-२९ ॥ प्राणायाम करते हुए ब्राह्मणने उस स्वेच्छाचारिणीको देखकर उसे यह शाप दे दिया कि ' तुमने मेरे ध्यानमें विघ्न डाला है, अतएव तुम मछली हो जाओ । ' इस प्रकार ब्राह्मणश्रेष्ठसे शाप पाकर वह अद्रिका नामकी रूपवती श्रेष्ठ अप्सरा मछली बनकर यमुनाके जलमें विचरने लगी ॥ ३०-३१ ॥ बाजके पादाघातसे गिरे हुए उस वीर्यके पास जाकर मत्स्यरूपधारिणी अद्रिका अप्सराने उसे शीघ्रतापूर्वक निगल लिया ॥३२ ॥

कुछ समय बाद दस महीने बीतनेपर एक मछुआरेने उस सुन्दर मछलीको अपने जाल में फँसा लिया ॥३३ ॥

उस मछुआरेने शीघ्र ही उस मछलीका पेट चीर दिया । उसके उदरसे मनुष्यके आकारवाली जुड़वाँ सन्तति निकली ॥ ३४ ॥

पृष्ठ 189

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 189 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८० श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० १

बालः कुमारः सुभगस्तथा कन्या शुभानना ।

दृष्ट्वाश्चर्यमिदं सोऽथ विस्मयं परमं गतः ॥

राज्ञे निवेदयामास पुत्रौ द्वौ तु झषोद्भवौ ।

राजापि विस्मयाविष्टः सुतं जग्राह तं शुभम् ॥

स मत्स्यो नाम राजासौ धार्मिकः सत्यसङ्गरः ।

वसुपुत्रो महातेजाः पित्रा तुल्यपराक्रमः ॥

कालिका वसुना दत्ता तरसा जलजीविने ।

नाम्ना कालीति विख्याता तथा मत्स्योदरीति च ॥

मत्स्यगन्धेति नाम्ना वै गुणेन समजायत ।

विवर्धमाना दाशस्य गृहे सा वासवी शुभा ॥

ऋषय ऊचुः

अद्रिका मुनिना शप्ता मत्स्यी जाता वराप्सराः ।

विदारिता च दाशेन मृता च भक्षिता पुनः ॥

किं बभूव पुनस्तस्या अप्सराया वदस्व तत् ।

शापस्यान्तं कथं सूत कथं स्वर्गमवाप सा ॥।

सूत उवाच

शप्ता यदा सा मुनिना विस्मिता सम्बभूव ह ।

स्तुतिं चकार विप्रस्य दीनेव रुदती तदा ॥

दयावान् ब्राह्मणः प्राह तां तदा रुदतीं स्त्रियम् ।

मा शोकं कुरु कल्याणि शापान्तं ते वदाम्यहम् ॥

मत्क्रोधशापयोगेन मत्स्ययोनिं गता शुभे ।

मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि ॥

इत्युक्ता तेन सा प्राप मत्स्यदेहं नदीजले । बालकौ जनयित्वा सा मृता मुक्ता च शापतः ।

सन्त्यज्य रूपं मत्स्यस्य दिव्यरूपमवाप्य च ।

जगामामरमार्गं च शापान्ते वरवर्णिनी ॥

उन दोनोंमें एक रूपवान् बालक तथा एक ३५ सुन्दर मुखवाली बालिका थी । इस अद्भुत घटनाको देखकर वह भी अत्यन्त विस्मित हुआ ॥ ३५ ॥

उसने मछली के पेटसे निकले उन दोनों बच्चोंको ३६ राजा उपरिचरको सौंप दिया । राजा भी आश्चर्यचकित । हुआ और उसने उस सुन्दर पुत्रको ले लिया ॥ ३६ ॥

वह वसुपुत्र मत्स्य नामक राजा हुआ, जो अपने ३७ पिताके समान ही धर्मात्मा, सत्यप्रतिज्ञ, महातेजस्वी तथा पराक्रमी था ॥ ३७ ॥

राजा उपरिचर वसुने वह कन्या उस मछुआरेको ३८ ही दे दी, जो आगे चलकर काली तथा मत्स्योदरी नामसे प्रसिद्ध हुई । अपने गुणविशेषके कारण वह मत्स्यगन्धा नामसे कही जाने लगी । उस मछुआरे ३ ९ दाशके घर वह सुन्दरी वासवी धीरे - धीरे बढ़ने लगी ॥ ३८-३९ ॥ ऋषिगण बोले- हे सूतजी! मुनिके द्वारा शापित वह अद्रिका नामकी श्रेष्ठ अप्सरा जब मछली हो ४० गयी और मछुआरेने उसे चीर डाला, तब वह मर गयी अथवा उसने उसे खा लिया । उस अप्सराका फिर क्या हुआ? उसके शापकी समाप्ति कैसे हुई और उसे ४१ पुनः स्वर्ग कैसे मिला? यह बताइये ॥ ४०-४१ ॥ सूतजी बोले- जब मुनिने उसे शाप दिया, तब वह विस्मित हो गयी और दीनतापूर्वक रोती हुई उस ब्राह्मणकी स्तुति करने लगी ॥ ४२ ॥

४२ दयालु ब्राह्मणने उस रोती हुई स्त्रीसे कहा — हे कल्याणि! तुम शोक न करो, मैं तुम्हारे शापके अन्तका उपाय बताता हूँ । हे शुभे! मैंने क्रुद्ध ४३ होकर जो शाप दिया है, उससे तुम मत्स्ययोनिको प्राप्त होओगी; किंतु तुम अपने उदरसे एक युग्म मानव - सन्तान उत्पन्नकर इस शापसे मुक्त हो ४४ जाओगी ॥ ४३-४४ ॥ उनके ऐसा कहनेपर वह यमुनाजलमें मछलीका शरीर पाकर तथा दो सन्तानोंको उत्पन्न करके मर ४५ गयी और शापसे मुक्त हो गयी ॥ ४५ ॥

इस प्रकार शापोद्धार होनेपर वह सुन्दरी मछलीका शरीर त्यागकर दिव्य रूप धारण करके स्वर्गको ४६ चली गयी ॥४६ ॥

पृष्ठ 190

देवी भागवत पूर्वार्द्ध, पृष्ठ 190 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० २ ] एवं जाता वरा पुत्री मत्स्यगन्धा वरानना पुत्रीव पाल्यमाना सा दाशगेहे व्यंवर्धत ॥ मत्स्यगन्धा तदा जाता किशोरी चातिसुप्रभा । तस्य कार्याणि कुर्वाणा वासवी चातिसुप्रभा द्वितीय स्कन्ध १८१ । इस प्रकार सुन्दर मुखवाली उस कन्या मत्स्य-४७ गन्धाका जन्म हुआ । दाशके घरमें पुत्रीकी भाँति पालन-पोषणकी जाती हुई वह कन्या बढ़ने लगी ॥ ४७ ॥

जब वह मत्स्यगन्धा किशोरावस्थाको प्राप्त हुई, तब उसका सौन्दर्य और भी बढ़ गया । वह परम सुन्दरी वसुकन्या निषादराजके कार्योंको करती ॥ ४८ । हुई रहने लगी ॥ ४८ ॥

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे मत्स्यगन्धोत्पत्तिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

O अथ द्वितीयोऽध्यायः व्यासजीकी उत्पत्ति और उनका तपस्याके लिये जाना सूत उवाच

एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन् पाराशरो मुनिः ।

आजगाम महातेजाः कालिन्द्यास्तटमुत्तमम् ॥

निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजनं तदा ।

प्रापयस्व परं पारं कालिन्द्या उडुपेन माम् ॥

दाशः श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं कुर्वाणो भोजनं तटे ।

उवाच तां सुतां बालां मत्स्यगन्धां मनोरमाम् ॥

उडुपेन मुनिं बाले परं पारं नयस्व ह ।

गन्तुकामोऽस्ति धर्मात्मा तापसोऽयं शुचिस्मिते ॥

इत्युक्ता सा तदा पित्रा मत्स्यगन्धाथ वासवी ।

उडुपे मुनिमासीनं संवाहयति भामिनी ॥

व्रजन् सूर्यसुतातोये भावित्वाद्दैवयोगतः ।

कामार्तस्तु मुनिर्जातो दृष्ट्वा तां चारुलोचनाम् ॥

ग्रहीतुकामः स मुनिर्दृष्ट्वा व्यञ्जितयौवनाम् ।

दक्षिणेन करेणैनामस्पृशद्दक्षिणे करे ॥

तमुवाचासितापाङ्गी स्मितपूर्वमिदं वचः ।

कुलस्य सदृशं वः किं श्रुतस्य तपसश्च किम् ॥

त्वं वै वसिष्ठदायादः कुलशीलसमन्वितः । किं चिकीर्षसि धर्मज्ञ मन्मथेन प्रपीडितः । सूतजी बोले - एक बार तीर्थयात्रा करते हुए महान् तेजस्वी पराशरमुनि यमुनानदीके उत्तम तटपर आये १ और उन धर्मात्माने भोजन करते हुए निषादसे कहा— मुझको नावसे यमुनाके पार पहुँचा दो ॥ १-२ ॥ मुनिका वचन सुनकर यमुनाके तटपर भोजन २ करते हुए उस निषादने अपनी सुन्दर युवा पुत्री मत्स्यगन्धासे कहा – - ' ' हे सुन्दर मुसकानवाली पुत्रि! ३ तुम इन मुनिको नावमें बैठाकर पार उतार दो; क्योंकि ये धर्मात्मा तपस्वी उस पार जानेके इच्छुक हैं'॥३-४ ॥ ४ पिताके ऐसा कहनेपर वह सुन्दर वासवी मत्स्यगन्धा मुनिको नावमें बैठाकर खेने लगी । यमुनानदीके जलपर नावसे चलते समय दैवयोगसे ५ प्रारब्धानुसार मुनि पराशर उस सुन्दर नेत्रोंवाली कन्याको देखकर आसक्त हो गये॥५-६ ॥ ६ प्रस्फुटित यौवनवाली उस कन्याको देखकर उसे प्राप्त करनेकी इच्छावाले मुनिराजने अपनी दाहिनी भुजासे उसकी दाहिनी भुजाका स्पर्श किया ॥७ ॥

७ इसपर उस असितापांगीने मुसकराकर कहा— क्या आपका यह कृत्य आपके कुल, तपस्या तथा ८ वेदज्ञानके अनुरूप है? हे धर्मज्ञ! आप वसिष्ठजीके वंशज हैं और कुल तथा शीलसे युक्त हैं फिर भी कामदेवसे पीड़ित होकर आप क्या करना चाहते ९ हैं? ॥ ८- ९ ॥