देवी भागवत उत्तरार्द्ध — पृष्ठ 351–360
देवी भागवत उत्तरार्द्ध · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 351–360
पृष्ठ 351
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४२ प्रलयः प्राकृतो ज्ञेयस्तत्रादृष्टा वसुन्धरा जलप्लुतानि विश्वानि ब्रह्मविष्णुशिवादयः ऋषयो ज्ञानिनः सर्वे लीनाः सत्ये चिदात्मनि
तत्रैव प्रकृतिर्लीींना तत्र प्राकृतिको लयः ।
लये प्राकृतिके जाते पाते च ब्रह्मणो मुने ॥
निमेषमात्रं कालश्च श्रीदेव्याः प्रोच्यते मुने । एवं नश्यन्ति सर्वाणि ब्रह्माण्डान्यखिलानि च ।
निमेषान्तरकालेन पुनः सृष्टिक्रमेण च ।
एवं कतिविधा सृष्टिर्लयः कतिविधोऽपि वा ॥
कति कल्पा गतायाताः संख्यां जानाति कः पुमान् ।
सृष्टीनां च लयानां च ब्रह्माण्डानां च नारद ॥
ब्रह्मादीनां च ब्रह्माण्डे संख्यां जानाति कः पुमान् ।
ब्रह्माण्डानां च सर्वेषामीश्वरश्चैक एव सः ॥
सर्वेषां परमात्मा च सच्चिदानन्दरूपधृक् ।
ब्रह्मादयश्च तस्यांशास्तस्यांशश्च महाविराट् ॥
तस्यांशश्च विराट् क्षुद्रः सैवेयं प्रकृतिः परा ।
तस्याः सकाशात्सञ्जातोऽप्यर्धनारीश्वरस्ततः ॥
सैव कृष्णो द्विधाभूतो द्विभुजश्च चतुर्भुजः ।
चतुर्भुश्च वैकुण्ठे गोलोके द्विभुजः स्वयम् ॥
ब्रह्मादितृणपर्यन्तं सर्वं प्राकृतिकं भवेत् ।
यद्यत्प्राकृतिकं सृष्टं सर्वं नश्वरमेव च ॥
एवंविधं सृष्टिहेतुं सत्यं नित्यं सनातनम् ।
स्वेच्छामयं परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतेः परम् ॥
निरुपाधि निराकारं भक्तानुग्रहकातरम् ।
करोति ब्रह्मा ब्रह्माण्डं यज्ज्ञानात्कमलोद्भवः ॥
श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ८ ॥ ७२ इसीको प्राकृत प्रलय समझना चाहिये, उस समय पृथ्वी दिखायी नहीं पड़ती । जगत्के सभी । स्थावर - जंगम पदार्थ जलमें विलीन हो जाते हैं । उस ॥ ७३ समय ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि देवता, ऋषि तथा ज्ञानी - ये सब सत्यस्वरूप चिदात्मामें समाविष्ट हो जाते हैं । उसी परब्रह्ममें प्रकृति भी लीन हो जाती है । ७४ यही प्राकृतिक लय है । हे मुने! इस प्रकार प्राकृतिक लय हो जानेपर ब्रह्माकी आयु समाप्त हो जाती है, इस पूरे समयको भगवतीका एक निमेष कहा जाता ७५ है । हे मुने! इस प्रकार जितने भी ब्रह्माण्ड हैं, सब-के - सब देवीके एक निमेषमें विनष्ट हो जाते हैं । पुन: उसी निमेषमात्रमें ही सृष्टिके क्रमसे अनेक ब्रह्माण्ड ७६ बन भी जाते हैं ॥ ७२–७५३ ॥ इस प्रकार कितनी सृष्टियाँ हुईं तथा कितने लय हुए और कितने कल्प आये तथा गये - उनकी संख्याको ७७ कौन व्यक्ति जान सकता है? हे नारद! सृष्टियों, लयों, ब्रह्माण्डों और ब्रह्माण्डमें रहनेवाले ब्रह्मा आदिकी संख्याको भला कौन व्यक्ति जान सकता है? ॥ ७६-७७३ ॥ ७८ सभी ब्रह्माण्डोंका ईश्वर एक ही है । वही समस्त प्राणियों का परमात्मस्वरूप तथा सच्चिदानन्दरूप धारण करनेवाला है ॥ ७८ ॥
ब्रह्मा आदि देवता, महाविराट् और क्षुद्रविराट् — ७ ९ ये सब उसी परमेश्वरके अंश हैं और वे परमात्मा ही यह पराप्रकृति हैं । उसी पराप्रकृति से अर्धनारीश्वर भी ८० आविर्भूत हुए हैं । वही पराप्रकृति श्रीकृष्णरूप भी है वे श्रीकृष्ण दो भुजाओं तथा चार भुजाओंवाले होकर दो रूपोंमें विभक्त हो गये । उनमें चतुर्भुज श्रीहरिरूपसे वैकुण्ठमें और स्वयं द्विभुज श्रीकृष्णरूपसे गोलोकमें ८१ प्रतिष्ठित हुए ॥ ७ ९ - ८१ ॥ ब्रह्मासे लेकर तृणपर्यन्त सब कुछ प्राकृतिक है और जो कुछ भी प्रकृतिसे उत्पन्न है, वह सब नश्वर ८२ ही है ॥ ८२ ॥
इस प्रकार सृष्टि कारणभूत वे परब्रह्म परमात्मा सत्य, नित्य, सनातन, स्वतन्त्र, निर्गुण, प्रकृतिसे परे, ८३ उपाधिरहित, निराकार तथा भक्तोंपर कृपा करनेके लिये सदा व्याकुल रहनेवाले हैं । उन परब्रह्मको सम्यक् जानकर ही पद्मयोनि ब्रह्मा ब्रह्माण्डकी रचना ८४ करते हैं ॥ ८३-८४ ॥
पृष्ठ 352
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ८ ]
शिवो मृत्युञ्जयश्चैव संहर्ता सर्वसत्त्ववित् ।
यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा सर्वेशस्तु तपो महान् ॥
महाविभूतियुक्तश्च सर्वज्ञः सर्वदर्शनः ।
सर्वव्यापी सर्वपाता प्रदाता सर्वसम्पदाम् ॥
विष्णुः सर्वेश्वरः श्रीमान् यद्भक्त्या यस्य सेवया ।
महामाया च प्रकृतिः सर्वशक्तिमयीश्वरी ॥
सैव प्रोक्ता भगवती सच्चिदानन्दरूपिणी ।
यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा यद्भक्त्या यस्य सेवया ॥
सावित्री देवमाता च वेदाधिष्ठातृदेवता ।
पूज्या द्विजानां वेदज्ञा यज्ज्ञानाद्यस्य सेवया ॥
सर्वविद्याधिदेवी सा पूज्या च विदुषां परा ।
यत्सेवया यत्तपसा सर्वविश्वेषु पूजिता ॥
सर्वग्रामाधिदेवी सा सर्वसम्पत्प्रदायिनी ।
सर्वेश्वरी सर्ववन्द्या सर्वेषां पुत्रदायिनी ॥
सर्वस्तुता च सर्वज्ञा सर्वदुर्गार्तिनाशिनी ।
कृष्णवामांशसम्भूता कृष्णप्राणाधिदेवता ॥
कृष्णप्राणाधिका प्रेम्णा राधिका शक्तिसेवया ।
सर्वाधिकं च रूपं च सौभाग्यं मानगौरवे ॥
कृष्णवक्षःस्थलस्थानं पत्नीत्वे प्राप सेवया ।
तपश्चकार सा पूर्वं शतशृङ्गे च पर्वते ॥
दिव्यवर्षसहस्त्रं च पतिं प्राप्त्यर्थमेव च ।
जाते शक्तिप्रसादे तु दृष्ट्वा चन्द्रकलोपमाम् ॥
कृष्णो वक्षःस्थले कृत्वा रुरोद कृपया विभुः ।
वरं तस्यै ददौ सारं सर्वेषामपि दुर्लभम् ॥
नवम स्कन्ध ३४३ मृत्युपर विजय प्राप्त करनेवाले, समस्त तत्त्वार्थोंको ८५ जाननेवाले तथा महान् तप: स्वरूप सर्वेश्वर शिव उन्हींकी तपस्या करके, उन्हें जानकर ही जगत्का संहार करनेवाले हो सके । भगवान् विष्णु उन्हीं परब्रह्म परमात्माकी भक्ति तथा सेवाके द्वारा महान् ऐश्वर्यसे सम्पन्न, सर्वज्ञ, सर्वद्रष्टा, ८६ सर्वव्यापी, समस्त सम्पदा प्रदान करनेवाले, सबके ईश्वर, श्रीसम्पन्न तथा सबके रक्षक हुए ॥ ८५-८६ ३ ॥ जिसके ज्ञानसे, जिसके तपसे, जिसकी भक्तिसे ८७ तथा जिसकी सेवासे महामायास्वरूपिणी, सर्वशक्तिमयी तथा परमेश्वरी वे प्रकृति ही सच्चिदानन्दस्वरूपिणी भगवती कही गयी हैं । जिसके ज्ञान तथा सेवासे ८८ देवमाता सावित्री वेदोंकी अधिष्ठातृदेवता, वेदज्ञानसे सम्पन्न तथा ब्राह्मणोंके द्वारा सुपूजित हुईं । जिनकी सेवा तथा तपस्याके द्वारा सरस्वती समस्त विद्याओंकी ८ ९ अधिष्ठातृदेवी, विद्वानोंके लिये पूज्य, श्रेष्ठ तथा समस्त लोकोंमें पूजित हुईं । इसी प्रकार इन्हींकी सेवा तथा तपस्यासे ही वे लक्ष्मी सभी प्रकारकी सम्पदा ९ ० प्रदान करनेवाली, सभी प्राणिसमूहकी अधिष्ठातृदेवी, सर्वेश्वरी, सबकी वन्दनीया तथा सबको पुत्र देनेवाली हुईं और इन्हींकी उपासनाके प्रभावसे ही देवी दुर्गा ९९ सब प्रकारके कष्टका नाश करनेवाली, सबके द्वारा स्तुत तथा सर्वज्ञ हुईं ॥ ८७ – ९ १३ ॥ श्रीकृष्णके वाम अंशसे आविर्भूत राधा प्रेमपूर्वक ९ २ उन्हीं शक्तिकी सेवा करके कृष्णके प्राणोंकी अधिष्ठातृदेवीके रूपमें प्रतिष्ठित हुईं और उनके लिये प्राणोंसे भी अधिक प्रिय बन गयीं । उन्हीं की सेवासे राधाने सर्वोत्कृष्ट रूप, सौभाग्य, सम्मान, ९ ३ गौरव तथा पत्नीके रूपमें श्रीकृष्णके वक्ष: स्थलपर स्थान प्राप्त किया है ॥ ९ २ - ९ ३३ ॥ पूर्वकालमें श्रीराधाने श्रीकृष्णको पतिरूपमें प्राप्त ९ ४ करनेके लिये शतश्रृंगपर्वतपर एक हजार दिव्य वर्षोंतक तप किया था । उससे उन शक्तिस्वरूपाके प्रसन्न हो जानेपर श्रीकृष्ण प्रकट हो गये । वे प्रभु चन्द्रमाकी ९ ५ कलाके समान शोभा पानेवाली राधाको देखकर उन्हें अपने वक्षःस्थलसे लगाकर [ प्रेमातिरेकके कारण ] रोने लगे । तत्पश्चात् कृपा करके उन प्रभु श्रीकृष्णने ९ ६ | राधाको सभीके लिये अत्यन्त दुर्लभ यह उत्तम वर
पृष्ठ 353
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४४ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ८
मम वक्षःस्थले तिष्ठ मम भक्ता च शाश्वती ।
सौभाग्येन च मानेन प्रेम्णाथो गौरवेण च ॥ ९ ७
त्वं मे श्रेष्ठा च ज्येष्ठा च प्रेयसी सर्वयोषिताम् ।
वरिष्ठा च गरिष्ठा च संस्तुता पूजिता मया ॥ ९ ८
सततं तव साध्योऽहं वश्यश्च प्राणवल्लभे ।
इत्युक्त्वा च जगन्नाथश्चकार ललनां ततः ॥ ९९
सपत्नीरहितां तां च चकार प्राणवल्लभाम् ।
अन्या या याश्च ता देव्यः पूजिताः शक्तिसेवया ॥ १००
तपस्तु यादृशं यासां तादृक्तादृक्फलं मुने ।
दिव्यवर्षसहस्त्रं च तपस्तप्त्वा हिमाचले ॥ १०१
दुर्गा च तत्पदं ध्यात्वा सर्वपूज्या बभूव ह ।
सरस्वती तपस्तप्त्वा पर्वते गन्धमादने ॥ १०२
लक्षवर्षं च दिव्यं च सर्ववन्द्या बभूव सा ।
लक्ष्मीर्युगशतं दिव्यं तपस्तप्त्वा च पुष्करे ॥ १०३
सर्वसम्पत्प्रदात्री च जाता देवीनिषेवणात् ।
सावित्री मलये तप्त्वा पूज्या वन्द्या बभूव सा ॥ १०४ ।
षष्टिवर्षसहस्रं च दिव्यं ध्यात्वा च तत्पदम् ।
शतमन्वन्तरं तप्तं शङ्करेण पुरा विभो ॥ १०५
शतमन्वन्तरं चेदं ब्रह्मा शक्तिं जजाप ह ।
शतमन्वन्तरं विष्णुस्तप्त्वा पाता बभूव ह ॥ १०६
दशमन्वन्तरं तप्त्वा श्रीकृष्णः परमं तपः ।
गोलोकं प्राप्तवान्दिव्यं मोदतेऽद्यापि यत्र हि ॥ १०७
दशमन्वन्तरं धर्मस्तप्त्वा वै भक्तिसंयुतः ।
सर्वप्राणः सर्वपूज्यः सर्वाधारो बभूव सः ॥ १०८ ।
प्रदान किया- ' मेरे वक्षःस्थलपर सदा विराजमान रहो, मेरी शाश्वत भक्त बनो और सौभाग्य, मान, प्रेम तथा गौरवसे नित्य सम्पन्न रहो । तुम मेरी सभी भार्याओंमें श्रेष्ठ तथा ज्येष्ठ प्रेयसीके रूपमें सदा प्रतिष्ठित रहोगी । तुम्हें वरिष्ठ तथा महिमामयी मानकर मैं सदा तुम्हारी स्तुति - पूजा किया करूँगा । हे प्राणवल्लभे! मैं तुम्हारे लिये सर्वदा सुलभ और हर प्रकारसे तुम्हारे अधीन रहूँगा । ' परम सुन्दरी राधाको ऐसा वर प्रदान करके जगत्पति श्रीकृष्णने उन्हें सपत्नीके भावसे रहित कर दिया और अपनी प्राणप्रिया बना लिया॥९ ४ – ९९ ३ ॥ हे मुने! इसी प्रकार अन्य भी जो - जो देवियाँ हैं, वे भी मूलप्रकृतिकी सेवाके कारण ही सुपूजित हुई हैं । जिनका जैसा - जैसा तप रहा है, वैसा - वैसा उन्हें फल मिला है । भगवती दुर्गा हिमालयपर्वतपर एक हजार दिव्य वर्षोंतक तपस्या करके तथा उन मूलप्रकृतिके चरणोंका ध्यान करके सबकी पूज्य हो गयीं । वे भगवती सरस्वती गन्धमादनपर्वतपर एक लाख दिव्य वर्षोंतक तप करके सर्ववन्द्या बन गयीं । श्रीलक्ष्मी पुष्करक्षेत्रमें दिव्य एक सौ युगोंतक तप करके भगवतीकी उपासनाके द्वारा सभी प्रकारकी सम्पदाएँ देनेवाली बन गयीं । इसी प्रकार सावित्री दिव्य साठ हजार वर्षोंतक मलयगिरिपर उन मूलप्रकृतिके दिव्य चरणोंका ध्यान करते हुए कठोर तप करके सबके लिये पूजनीय तथा वन्दनीय हो गयीं ॥१००–१०४३ ॥ हे विभो! प्राचीन कालमें शंकरजीने एक सौ मन्वन्तरतक उन भगवतीका तप किया था । ब्रह्माजीने भी सौ मन्वन्तरतक शक्तिके नामका जप किया था । इसी प्रकार भगवान् विष्णु भी सौ मन्वन्तरतक तपस्या करके सम्पूर्ण जगत्के रक्षक बने ॥ १०५-१०६ ॥ श्रीकृष्णने दस मन्वन्तरतक कठोर तप करके दिव्य गोलोक प्राप्त किया, जहाँपर आज भी वे आनन्द प्राप्त कर रहे हैं ॥ १०७ ॥
उन्हीं भगवतीकी भक्तिसे युक्त होकर धर्म दस मन्वन्तरतक तपस्या करके सबके प्राणस्वरूप, सर्वपूज्य तथा सर्वाधार हो गये ॥१०८ ॥
पृष्ठ 354
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ९ ]
एवं देव्याश्च तपसा सर्वे देवाश्च पूजिताः ।
मुनयो मनवो भूपा ब्राह्मणाश्चैव पूजिताः ॥
एवं ते कथितं सर्वं पुराणं सयथागमम् ।
गुरुवक्त्राद्यथा ज्ञातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥
नवम स्कन्ध ३४५ इसी प्रकार सभी देवता, मुनि, मनुगण, राजा १० ९ तथा ब्राह्मण भी उन भगवती मूलप्रकृतिकी तपस्याके द्वारा ही पूजित हुए हैं ॥ १० ९ ॥ [ हे नारद! ] इस प्रकार मैंने आगमसहित इस पुराणको गुरुके मुखसे जैसा जाना था, वह सब आपको ११० बता दिया; अब आप आगे क्या सुनना चाहते हैं? ॥ ११० ॥
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादे कलिमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
अथ नवमोऽध्यायः पृथ्वी की उत्पत्तिका प्रसंग, ध्यान नारद उवाच
देव्या निमेषमात्रेण ब्रह्मणः पात एव च ।
तस्य पातः प्राकृतिकः प्रलयः परिकीर्तितः ॥
प्रलये प्राकृते चोक्ता तत्रादृष्टा वसुन्धरा ।
जलप्लुतानि विश्वानि सर्वे लीनाः परात्मनि ॥
वसुन्धरा तिरोभूता कुत्र वा सा च तिष्ठति ।
सृष्टेर्विधानसमये साविर्भूता कथं पुनः ॥
कथं बभूव सा धन्या मान्या सर्वाश्रया जया ।
तस्याश्च जन्मकथनं वद मङ्गलकारणम् ॥
श्रीनारायण उवाच
सर्वादिसृष्टौ सर्वेषां जन्म देव्या इति श्रुतिः ।
आविर्भावस्तिरोभावः सर्वेषु प्रलयेषु च ॥
श्रूयतां वसुधाजन्म सर्वमङ्गलकारणम् ।
विघ्ननिघ्नकरं पापनाशनं पुण्यवर्धनम् ॥
अहो केचिद्वदन्तीति मधुकैटभमेदसा ।
बभूव वसुधा धन्या तद्विरुद्धमतः शृणु ॥
और पूजनका प्रकार तथा उनकी स्तुति नारदजी बोले – [ हे भगवन्! ] आपने बतलाया कि देवीके निमेषमात्र व्यतीत होनेपर ब्रह्माका अन्त हो १ जाता है और उनका यह विनाश ही प्राकृतिक प्रलय कहा गया है । उस प्राकृत प्रलयके होनेपर पृथ्वी अदृश्य हो जाती है - ऐसा कहा गया है, साथ ही सभी लोक जलमें डूब जाते हैं और समस्त प्राणी २ परमात्मामें विलीन हो जाते हैं । [ हे प्रभो! ] उस समय अदृश्य हुई वह पृथ्वी कहाँ स्थित रहती है और सृष्टि होनेके समय वह पुन: कैसे प्रकट हो जाती है? वह ३ पृथ्वी फिरसे धन्य, मान्य, सबको आश्रय प्रदान करनेवाली तथा विजयशालिनी कैसे हो जाती है? अब आप उस पृथ्वीके उद्भवकी मंगलकारी कथा कहिये॥१–४ ॥ ४ श्रीनारायण बोले – - [ हे नारद! ] सम्पूर्ण सृष्टियोंके आरम्भमें भगवतीसे ही अखिल जगत्की उत्पत्ति होती है । इस प्रकार सबका उन्हींसे आविर्भाव होता है और सभी प्रलयोंके समय प्राणियोंका उन्हींमें ५ विलय हो जाता है - ऐसा श्रुति कहती है ॥५ ॥
अब आप पृथ्वीके जन्मका वृत्तान्त सुनिये; जो सभी प्रकारका मंगल करनेवाला, विघ्नोंका नाश करनेवाला, पापोंका उच्छेद करनेवाला तथा पुण्यकी ६ वृद्धि करनेवाला है ॥ ६ ॥
कुछ लोग कहते हैं कि मधु - कैटभ नामक दैत्योंके मेदसे यह धन्य पृथ्वी उत्पन्न हुई, किंतु इससे ७ जो भिन्न मत है, उसे सुनो । उन दोनों दैत्योंने प्राचीन
पृष्ठ 355
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४६ ऊचतुस्तौ पुरा विष्णुं तुष्टौ युद्धेन तेजसा । आवां वध्यौ न यत्रोर्वी पाथसा संवृतेति च तयोर्जीवनकाले न प्रत्यक्षा साभवत्स्फुटम् ततो बभूव मेदश्च मरणानन्तरं तयोः मेदिनीति च विख्यातेत्युक्तमेतन्मतं शृणु जलधौता कृता पूर्वं वर्धिता मेदसा यतः कथयामि ते तज्जन्म सार्थकं सर्वमङ्गलम् पुरा श्रुतं यच्छ्रुत्युक्तं धर्मवक्त्राच्च पुष्करे महाविराट्शरीरस्य जलस्थस्य चिरं स्फुटम् मनो बभूव कालेन सर्वाङ्गव्यापकं ध्रुवम् तच्च प्रविष्टं सर्वेषां तल्लोम्नां विवरेषु च कालेन महता पश्चाद् बभूव वसुधा मुने प्रत्येकं प्रतिलोम्नां च कूपेषु संस्थिता सदा आविर्भूता तिरोभूता सजला च पुनः पुनः आविर्भूता सृष्टिकाले तज्जलोपर्युपस्थिता प्रलये च तिरोभूता जलस्याभ्यन्तरे स्थिता प्रतिविश्वेषु वसुधा शैलकाननसंयुता सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपसमन्विता हेमाद्रिमेरुसंयुक्ता ग्रहचन्द्रार्कसंयुता ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च सुरैर्लोकैस्तदाज्ञया श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ९ कालमें भगवान् विष्णुके साथ युद्धमें उनके तेजसे ॥ ८ प्रसन्न होकर उनसे कहा कि हमदोनोंका वध वहींपर हो, जहाँ पृथ्वी जलमग्न न हो । उनके जीवनकालमें पृथ्वी जलके भीतर स्थित रहनेके कारण स्पष्ट । रूपसे दिखायी नहीं पड़ती थी; यह बात उन्हें ज्ञात ॥ ९ भी थी । इसीलिये उन्होंने वह वर माँगा था । उन दोनोंके वधके उपरान्त उनका मेद प्रभूत मात्रामें फैल गया । इस कारण पृथ्वी मेदिनी नामसे । प्रसिद्ध हुई । इसका स्पष्टीकरण सुनो; जलसे बाहर ॥ १० निकलनेके अनन्तर ही पृथ्वी मेदसे परिपुष्ट हुई । इसीलिये उसका नाम मेदिनी पड़ा । मैं अब पृथ्वीके । जन्मकी मंगलकारिणी तथा श्रुतिप्रतिपादित सार्थक ॥ ११ कथा कहता हूँ, जिसे मैंने पहले धर्मराजके मुखसे पुष्करक्षेत्रमें सुना था ॥ ७–११ ॥ महाविराट् पुरुष अनन्त कालसे जलमें स्थित । रहते हैं, यह स्पष्ट है । समयानुसार उनके भीतर ॥ १२ सर्वांगव्यापी शाश्वत मन प्रकट हुआ । तत्पश्चात् वह मन उस महाविराट् पुरुषके सभी रोमकूपोंमें प्रविष्ट हो गया । हे मुने! बहुत समयके पश्चात् उन्हीं रोमकूपोंसे । पृथ्वी प्रकट हुई ॥ १२-१३ ॥ ॥ १३ उस महाविराट्के जितने रोमकूप हैं, उन सबमें सर्वदा स्थित रहनेवाली यह पृथ्वी एक - एक करके जलसहित बार - बार प्रकट होती और छिपती रहती
।
है ॥ १४ ॥
॥ १४ यह पृथ्वी सृष्टिके समय प्रकट होकर जलके ऊपर स्थित हो जाती है और प्रलयके । समय यह अदृश्य होकर जलके भीतर स्थित रहती ॥ १५ है ॥ १५ ॥
प्रत्येक ब्रह्माण्डमें यह पृथ्वी पर्वतों तथा वनोंसे सम्पन्न रहती है, सात समुद्रोंसे घिरी रहती है और । सात द्वीपोंसे युक्त रहती है ॥१६ ॥
॥ १६ यह वसुधा हिमालय तथा मेरु आदि पर्वतों, सूर्य तथा चन्द्र आदि ग्रहोंसे संयुक्त रहती है । महाविराट्की आज्ञाके अनुसार ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि देवता । इसपर प्रकट होते हैं तथा समस्त प्राणी इसपर निवास ॥ १७ | करते हैं ॥१७ ॥
पृष्ठ 356
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ९ ] नवम स्कन्ध ३४७
पुण्यतीर्थसमायुक्ता पुण्यभारतसंयुता ।
काञ्चनीभूमिसंयुक्ता सप्तस्वर्गसमन्विता ॥
पातालसप्तं तदधस्तदूर्ध्वं ब्रह्मलोकतः ।
ध्रुवलोकश्च तत्रैव सर्वं विश्वं च तत्र वै ॥
एवं सर्वाणि विश्वानि पृथिव्यां निर्मितानि च ।
नश्वराणि च विश्वानि सर्वाणि कृत्रिमाणि वै ॥
प्रलये प्राकृते चैव ब्रह्मणश्च निपातने ।
महाविराडादिसृष्टौ सृष्टः कृष्णेन चात्मना ॥
नित्यौ च स्थितिप्रलयौ काष्ठाकालेश्वरैः सह ।
नित्याधिष्ठातृदेवी सा वाराहे पूजिता सुरैः ॥
मुनिभिर्मनुभिर्विप्रैर्गन्धर्वादिभिरेव च ।
विष्णोर्वराहरूपस्य पत्नी सा श्रुतिसम्मता ॥
तत्पुत्रो मङ्गलो ज्ञेयो घटेशो मङ्गलात्मजः । नारद उवाच पूजिता केन रूपेण वाराहे च सुरैर्मही ॥
वाराहे चैव वाराही सर्वैः सर्वाश्रया सती ।
मूलप्रकृतिसम्भूता पञ्चीकरणमार्गतः ॥
तस्याः पूजाविधानं चाप्यधश्चोर्ध्वमनेकशः ।
मङ्गलं मङ्गलस्यापि जन्म वासं वद प्रभो ॥
श्रीनारायण उवाच
वाराहे च वराहश्च ब्रह्मणा संस्तुतः पुरा ।
उद्दधार महीं हत्वा हिरण्याक्षं रसातलम् ॥
जले तां स्थापयामास पद्मपत्रं यथा ह्रदे ।
तत्रैव निर्ममे ब्रह्मा विश्वं सर्वं मनोहरम् ॥
यह पृथ्वी पुण्यतीर्थों तथा पवित्र भारतदेशसे १८ सम्पन्न है । यह स्वर्णमयी भूमिसे सुशोभित है तथा सात स्वर्गोंसे समन्वित है । इस पृथ्वीके नीचे सात पाताल हैं, ऊपर ब्रह्मलोक है तथा ब्रह्मलोकसे भी १ ९ ऊपर ध्रुवलोक है और उसमें समस्त विश्व स्थित है । इस प्रकार सम्पूर्ण लोक पृथ्वीपर ही निर्मित हैं । ये सभी विश्व विनाशशील तथा कृत्रिम हैं ॥ १८–२० ॥ प्राकृत प्रलयके अवसरपर ब्रह्माका भी निपात हो २० जाता है । उस समय केवल महाविराट् पुरुष विद्यमान रहते हैं; क्योंकि सृष्टिके आरम्भमें ही परब्रह्म श्रीकृष्णने इनका सृजन किया था ॥ २१ ॥
२१ ये सृष्टि तथा प्रलय नित्य हैं और काष्ठा आदि अवयवोंवाले कालके स्वामीके अधीन होकर रहते हैं । सभीकी अधिष्ठातृदेवी पृथ्वी भी नित्य हैं । २२ वाराहकल्पमें सभी देवता, मुनि, मनु, विप्र, गन्धर्व आदिने उन पृथ्वीका पूजन किया था । वेदसम्मत वे पृथ्वी वराहरूपधारी भगवान् विष्णुकी पत्नीके रूपमें २३ विराजमान हुईं, उनके पुत्ररूपमें मंगलको तथा मंगलके पुत्ररूपमें घटेशको जानना चाहिये ॥ २२ - २३३ ॥ नारदजी बोले - – देवताओंने वाराहकल्पमें किस रूपमें पृथ्वीका पूजन किया था? सभी लोग उस वाराहकल्पमें सबको आश्रय प्रदान करनेवाली २४ इस वाराही साध्वी पृथ्वीकी पूजा करते थे । यह पृथ्वी पंचीकरण - मार्गसे मूलप्रकृतिसे उत्पन्न हुई है । हे प्रभो! नीचे तथा ऊपरके लोकोंमें उस पृथ्वीके २५ पूजनके विविध प्रकार और ( पृथ्वीपुत्र ) मंगलके कल्याणमय जन्म तथा निवास - स्थानके विषयमें भी बताइये ॥ २४–२६ ॥ २६ श्रीनारायण बोले- [ हे नारद! ] प्राचीन कालमें वाराहकल्पमें ब्रह्माजीके द्वारा स्तुति करनेपर भगवान् श्रीहरि वराहरूप धारण करके हिरण्याक्षको मारकर रसातलसे पृथ्वीको निकाल ले आये ॥२७ ॥
२७ उन्होंने पृथ्वीको जलमें इस प्रकार रख दिया, मानो सरोवरमें कमलपत्र स्थित हो । वहींपर रहकर ब्रह्माजीने सम्पूर्ण मनोहर विश्वकी रचना २८ | की ॥ २८ ॥
पृष्ठ 357
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४८ श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ९
दृष्ट्वा तदधिदेवीं च सकामां कामुको हरिः ।
वराहरूपी भगवान् कोटिसूर्यसमप्रभः ॥
कृत्वा रतिकलां सर्वां मूर्तिं च सुमनोहराम् ।
क्रीडाञ्चकार रहसि दिव्यवर्षमहर्निशम् ॥
सुखसम्भोगसंस्पर्शान्मूच्छ सम्प्राप सुन्दरी ।
विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमोऽतिसुखप्रदः ॥
विष्णुस्तदङ्गसंश्लेषाद् बुबुधे न दिवानिशम् ।
वर्षान्ते चेतनां प्राप्य कामी तत्याज कामुकीम् ॥
पूर्वरूपं वराहं च दधार स च लीलया ।
पूजाञ्चकार तां देवीं ध्यात्वा च धरणीं सतीम् ॥
धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः सिन्दूरैरनुलेपनैः ।
वस्त्रैः पुष्पैश्च बलिभिः सम्पूज्योवाच तां हरिः ॥
श्रीभगवानुवाच
सर्वाधारा भव शुभे सर्वैः सम्पूजिता सुखम् ।
मुनिभिर्मनुभिर्देवैः सिद्धैश्च दानवादिभि: ॥
अम्बुवाचीत्यागदिने गृहारम्भे प्रवेशने ।
वापीतडागारम्भे च गृहे च कृषिकर्मणि ॥
तव पूजां करिष्यन्ति मद्वरेण सुरादयः ।
मूढा ये न करिष्यन्ति यास्यन्ति नरकं च ते ॥
वसुधोवाच
वहामि सर्वं वाराहरूपेणाहं तवाज्ञया ।
लीलामात्रेण भगवन् विश्वं च सचराचरम् ॥
मुक्तां शुक्तिं हरेरर्चा शिवलिङ्गं शिवां तथा ।
शङ्खं प्रदीपं यन्त्रं च माणिक्यं हीरकं तथा ॥
यज्ञसूत्रं च पुष्पं च पुस्तकं तुलसीदलम् ।
जपमालां पुष्पमालां कर्पूरं च सुवर्णकम् ॥
गोरोचनं चन्दनं च शालग्रामजलं तथा । एतान्वोढुमशक्ताहं क्लिष्टा च भगवञ्छृणु पृथ्वीकी अधिष्ठात्री देवीको कामभावसे युक्त २ ९ | देखकर करोड़ों सूर्यके समान प्रभावाले वाराहरूपधारी सकाम भगवान् श्रीहरिने अपना अत्यन्त मनोहर तथा रतिकलायोग्य समग्र रूप बना करके उसके साथ ३० एकान्तमें दिव्य एक वर्षतक निरन्तर विहार किया । आनन्दकी अनुभूतिसे वह सुन्दरी मूर्च्छित हो गयी । विदग्ध पुरुषके साथ विदग्ध स्त्रीका संगम अत्यन्त ३१ सुखदायक होता है । उस सुन्दरीके अंग - संश्लेषके कारण विष्णुको दिन - रातका ज्ञान भी नहीं रहा । एक ३२ वर्षके पश्चात् चेतना आनेपर भगवान् श्रीहरि उससे विलग हो गये ॥ २ ९ –३२ ॥ तदनन्तर उन्होंने लीलापूर्वक अपना पूर्वका ३३ वराह रूप धारण कर लिया । इसके बाद साध्वी भगवती पृथ्वीका ध्यान करके धूप, दीप, नैवेद्य, ३४ सिन्दूर, चन्दन, वस्त्र, पुष्प और बलि आदिसे उनकी पूजा करके श्रीहरि उनसे कहने लगे ॥ ३३-३४ ॥ श्रीभगवान् बोले - हे शुभे! तुम सबको आश्रय देनेवाली बनो । तुम मुनि, मनु, देवता, सिद्ध और दानव ३५ आदि- सभीके द्वारा भलीभाँति पूजित होकर सुख
प्राप्त करोगी । ३५ ॥
अम्बुवाचीयोगको छोड़कर अन्य दिनोंमें, गृहारम्भ, ३६ गृहप्रवेश, बावली तथा सरोवरके निर्माणके समयपर, गृह तथा कृषिकार्यके अवसरपर देवता आदि सभी ३७ लोग मेरे वरके प्रभावसे तुम्हारी पूजा करेंगे और जो मूर्ख प्राणी तुम्हारी पूजा नहीं करेंगे, वे नरकमें जायँगे ॥ ३६-३७ ॥ वसुधा बोली - हे भगवन्! आपकी आज्ञाके ३८ अनुसार मैं वाराहीरूपसे समस्त स्थावर - जंगममय विश्वका लीलापूर्वक वहन करती हूँ । किंतु हे भगवन्! आप यह सुन लीजिये कि मैं मोती, सीप, ३ ९ शालग्रामशिला, शिवलिंग, पार्वतीविग्रह, शंख, दीप, यन्त्र, माणिक्य, हीरा, यज्ञोपवीत, पुष्प, पुस्तक, ४० तुलसीदल, जपमाला, पुष्पमाला, कपूर, सुवर्ण, गोरोचन, चन्दन और शालग्रामका जल - इन वस्तुओंका वहन करनेमें सर्वथा असमर्थ हूँ, इससे मुझे क्लेश होता ॥ ४१ | है ॥ ३८–४१ ॥ * सौरमानसे आर्द्रा नक्षत्रके प्रथम चरणमें पृथ्वी ऋतुमती रहती है; इतने समयका नाम अम्बुवाची है ।
पृष्ठ 358
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ९ ] नवम श्रीभगवानुवाच
द्रव्याण्येतानि ये मूढा अर्पयिष्यन्ति सुन्दरि ।
यास्यन्ति कालसूत्रं ते दिव्यं वर्षशतं त्वयि ॥ ४२
इत्येवमुक्त्वा भगवान् विरराम च नारद ।
बभूव तेन गर्भेण तेजस्वी मङ्गलग्रहः ॥ ४३
पूजाञ्चकुः पृथिव्याश्च ते सर्वे चाज्ञया हरेः ।
कण्वशाखोक्तध्यानेन तुष्टुवुश्च स्तवेन ते ॥ ४४
ददुर्मूलेन मन्त्रेण नैवेद्यादिकमेव च ।
संस्तुता त्रिषु लोकेषु पूजिता सा बभूव ह ॥ ४५
नारद उवाच
किं ध्यानं स्तवनं तस्या मूलमन्त्रं च किं वद ।
गूढं सर्वपुराणेषु श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ४६
श्रीनारायण उवाच
आदौ च पृथिवी देवी वराहेण च पूजिता ।
ततो हि ब्रह्मणा पश्चात्पूजिता पृथिवी तदा ॥ ४७
ततः सर्वैर्मुनीन्द्रैश्च मनुभिर्मानवादिभिः ।
ध्यानं च स्तवनं मन्त्रं शृणु वक्ष्यामि नारद ॥ ४८
ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं वसुधायै स्वाहेत्यनेन
मन्त्रेण विष्णुना पूजिता पुरा ।
श्वेतपङ्कजवर्णाभां शरच्चन्द्रनिभाननाम् ॥ ४ ९
चन्दनोत्क्षिप्तसर्वाङ्गीं रत्नभूषणभूषिताम् ।
रत्नाधारां रत्नगर्भां रत्नाकरसमन्विताम् ॥५०
वह्निशुद्धां शुकाधानां सस्मितां वन्दितां भजे ।
ध्यानेनानेन सा देवी सर्वैश्च पूजिताभवत् ॥ ५१
स्तवनं शृणु विप्रेन्द्र कण्वशाखोक्तमेव च । स्कन्ध ३४ ९ श्रीभगवान् बोले - हे सुन्दरि! जो मूर्ख तुम्हारे ऊपर ( अर्थात् आसनविहीन भूमिपर ) ये वस्तुएँ रखेंगे, वे कालसूत्र नामक नरकमें दिव्य सौ वर्षोंतक निवास करेंगे ॥ ४२ ॥
हे नारद! यह कहकर भगवान् चुप हो गये । उस समय पृथ्वी गर्भवती हो चुकी थीं । उसी गर्भसे तेजस्वी मंगलग्रह उत्पन्न हुए ॥ ४३ ॥
भगवान्की आज्ञाके अनुसार वहाँ उपस्थित सभी लोगोंने पृथ्वीकी पूजा की और कण्वशाखामें कहे गये ध्यान तथा स्तोत्रपाठसे उनकी स्तुति की और मूलमन्त्रसे नैवेद्य आदि अर्पण किया । इस प्रकार तीनों लोकोंमें उन पृथ्वीकी पूजा तथा स्तुति होने लगी ॥ ४४-४५ ॥ नारदजी बोले - पृथ्वीका ध्यान क्या है, उनका स्तवन क्या है और उनका मूलमन्त्र क्या है, यह सब मुझे बतलाइये | समस्त पुराणों में निगूढ़ इस प्रसंगको सुननेके लिये मुझे बहुत कौतूहल हो रहा है ॥ ४६ ॥
श्रीनारायण बोले- सर्वप्रथम भगवान् वराहने भगवती पृथ्वीकी पूजा की, तत्पश्चात् ब्रह्माजीद्वारा इन पृथ्वीकी पूजा की गयी । इसके बाद सभी मुनीश्वरों, मनुओं और मनुष्यों आदिने पृथ्वीकी पूजा की ॥ ४७३ ॥
हे नारद! सुनिये; अब मैं पृथ्वीके ध्यान, स्तवन तथा मन्त्रके विषयमें बता रहा हूँ । ' ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं वसुधायै स्वाहा ' - इस मन्त्रसे भगवान् विष्णुने प्राचीनकालमें इनका पूजन किया था । उनके ध्यानका स्वरूप यह है — ‘ पृथ्वीदेवी श्वेतकमलके वर्णके समान आभासे युक्त हैं, उनका मुखमण्डल शरत्पूर्णिमाके चन्द्रमाके समान है, उनके सम्पूर्ण अंग चन्दनसे अनुलिप्त हैं, वे रत्नमय अलंकारोंसे सुशोभित हैं, वे रत्नोंकी आधारस्वरूपा हैं, वे रत्नगर्भा हैं, वे रत्नोंके आकर ( खान ) - से समन्वित हैं, उन्होंने अग्निके समान विशुद्ध वस्त्र धारण कर रखे हैं, उनका मुखमण्डल मुसकानसे युक्त है तथा वे सभी लोगोंके द्वारा वन्दित हैं- मैं ऐसी पृथ्वीदेवीकी आराधना करता हूँ । ' इस प्रकारके ध्यानसे सभी लोगोंके द्वारा पृथ्वी पूजित हुईं । हे विप्रवर! अब कण्वशाखामें प्रतिपादित इनकी स्तुति सुनिये ॥ ४८–५१३ ॥
पृष्ठ 359
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३५० श्रीमद्देवीभागवत [ अ ० ९ श्रीनारायण उवाच जये जये जलाधारे जलशीले जलप्रदे ॥
यज्ञसूकरजाये त्वं जयं देहि जयावहे ।
मङ्गले मङ्गलाधारे माङ्गल्ये मङ्गलप्रदे ॥
मङ्गलार्थं मङ्गलेशे मङ्गलं देहि मे भवे ।
सर्वाधारे च सर्वज्ञे सर्वशक्तिसमन्विते ॥
सर्वकामप्रदे देवि सर्वेष्टं देहि मे भवे ।
पुण्यस्वरूपे पुण्यानां बीजरूपे सनातनि ॥
पुण्याश्रये पुण्यवतामालये पुण्यदे भवे ।
सर्वसस्यालये सर्वसस्याढ्ये सर्वसस्यदे ॥
सर्वसस्यहरे काले सर्वसस्यात्मिके भवे ।
भूमे भूमिपसर्वस्वे भूमिपालपरायणे ॥
भूमिपानां सुखकरे भूमिं देहि च भूमिदे ।
इदं स्तोत्रं महापुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ॥
कोटिजन्मसु स भवेद् बलवान्भूमिपेश्वरः ।
भूमिदानकृतं पुण्यं लभ्यते पठनाज्जनैः ॥
भूमिदानहरात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।
अम्बुवाची भूकरणपापात्स मुच्यते ध्रुवम् ॥
अन्यकूपे कूपखननपापात्स मुच्यते ध्रुवम् ।
परभूमिहरात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥
भूमौ वीर्यत्यागपापाद्भूमौ दीपादिस्थापनात् ।
पापेन मुच्यते सोऽपि स्तोत्रस्य पठनान्मुने ॥
अश्वमेधशतं पुण्यं लभते नात्र संशयः ।
भूमिदेव्या महास्तोत्रं सर्वकल्याणकारकम् ॥
श्रीनारायण बोले- जलकी आधारस्वरूपिणी, ५२ जलमयी तथा सबको जल प्रदान करनेवाली, यज्ञवराहकी भार्या तथा विजयकी प्राप्ति करानेवाली हे भगवति जये! आप मुझे विजय प्रदान कीजिये । मंगल करनेवाली, मंगलकी आश्रयस्वरूपिणी, मंगलमयी ५३ तथा मंगल प्रदान करनेवाली हे मंगलेश्वरि! हे भवे! मेरे मंगलके लिये आप मुझे मंगल प्रदान कीजिये । ५४ सबको आश्रय देनेवाली, सब कुछ जाननेवाली, सर्वशक्तिमयी तथा सभी लोगोंके मनोरथ पूर्ण करनेवाली हे देवि! हे भवे! मेरा सम्पूर्ण अभिलषित मुझे प्रदान ५५ कीजिये । पुण्यमय विग्रहवाली, पुण्योंकी बीजस्वरूपा, सनातनी, पुण्यको आश्रय देनेवाली, पुण्यवानोंकी शरणस्थली तथा पुण्य प्रदान करनेवाली हे भवे! मुझे ५६ पुण्य प्रदान कीजिये । सभी फसलोंकी आलयस्वरूपिणी, सभी प्रकारकी फसलोंसे सम्पन्न, सभी फसलें प्रदान करनेवाली, ( समयपर ) सभी फसलोंको अपनेमें विलीन ५७ कर लेनेवाली तथा सभी फसलोंकी आत्मस्वरूपा हे भवे! मुझे फसलें प्रदान कीजिये । राजाओंकी सर्वस्व, राजाओंसे सम्मान पानेवाली, राजाओंको सुखी करनेवाली ५८ तथा भूमि प्रदान करनेवाली हे भूमे! मुझे भूमि प्रदान कीजिये ॥ ५२-५७३ ॥ जो मनुष्य प्रातःकाल उठकर इस महान् पुण्यप्रद ५ ९ स्तोत्रका पाठ करता है, वह करोड़ों जन्मोंतक बलवान् तथा राजाओंका अधीश्वर होता है । इसके पढ़नेसे मनुष्य भूमिदान करनेसे होनेवाला पुण्य प्राप्त ६० कर लेते हैं । हे मुने! इस स्तोत्रका पाठ करनेसे मनुष्य दानमें दी गयी भूमिका हरण करने, अम्बुवाची दिनोंमें भूमि - सम्बन्धी कार्य करने, बिना आज्ञाके दूसरेके ६१ कुएँ में कूप खनन करने, दूसरेकी भूमिका हरण करने, पृथ्वीपर वीर्यत्याग करने तथा भूमिपर दीपक आदि रखनेसे होनेवाले पापसे निश्चितरूपसे मुक्त हो जाता ६२ है और साथ ही वह एक सौ अश्वमेधयज्ञ करनेसे होनेवाला पुण्य भी प्राप्त कर लेता है; इसमें कोई सन्देह नहीं है । भूमिदेवीका यह महान् स्तोत्र सभी ६३ प्रकारका कल्याण करनेवाला है॥५८–६३ ॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्त्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे भूमिस्तोत्रवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
पृष्ठ 360
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १० ] नवम स्कन्ध ३५१ अथ दशमोऽध्यायः पृथ्वीके प्रति शास्त्र - विपरीत व्यवहार करनेपर नरकोंकी प्राप्तिका वर्णन नारद उवाच
भूमिदानकृतं पुण्यं पापं तद्धरणेन च ।
परभूहरणात्पापं परकूपे खनने तथा ॥
अम्बुवाच्यां भूखनने वीर्यस्य त्याग एव च । दीपादिस्थापनात्पापं श्रोतुमिच्छामि यत्नतः
अन्यद्वा पृथिवीजन्यं पापं यत्पृच्छते परम् ।
यदस्ति तत्प्रतीकारं वद वेदविदांवर ॥
श्रीनारायण उवाच
वितस्तिमात्रभूमिं च यो ददाति च भारते ।
सन्ध्यापूताय विप्राय स याति शिवमन्दिरम् ॥
भूमिं च सर्वसस्याढ्यां ब्राह्मणाय ददाति च ।
भूमिरेणुप्रमाणाब्दमन्ते विष्णुपदे स्थितिः ॥
ग्रामं भूमिं च धान्यं च ब्राह्मणाय ददाति यः ।
सर्वपापाद्विनिर्मुक्तौ चोभौ देवीपुर: स्थितौ ॥
भूमिदानं च तत्काले यः साधुश्चानुमोदते ।
स च प्रयाति वैकुण्ठे मित्रगोत्रसमन्वितः ॥
स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेत्तु यः ।
स तिष्ठति कालसूत्रे यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
तत्पुत्रपौत्रप्रभृतिर्भूमिहीनः श्रिया हतः ।
पुत्रहीनो दरिद्रश्च घोरं याति च रौरवम् ॥
नारदजी बोले – भूमिका दान करनेसे होनेवाले पुण्य तथा उसका हरण करनेसे होनेवाले पाप, दूसरेकी भूमि छीननेसे होनेवाले पाप, दूसरेके द्वारा १ खोदे गये जलहीन कुएँको बिना उसकी आज्ञा लिये खोदने, अम्बुवाची दिनोंमें भूखनन करने, पृथ्वीपर वीर्य - त्याग करने तथा दीपक रखनेसे जो पाप होता ॥ २ है, उसे मैं यत्नपूर्वक सुनना चाहता हूँ । हे वेदवेत्ताओंमें श्रेष्ठ! मेरे पूछनेके अतिरिक्त अन्य भी जो पृथ्वीसम्बन्धी पाप हो, उसे तथा उसके निराकरणका उपाय बतलाइये ॥ १–३ ॥ ३ श्रीनारायण बोले- जो मनुष्य भारतवर्षमें वितस्ति ( बित्ता ) - मात्र भूमि भी किसी सन्ध्योपासनासे पवित्र हुए ब्राह्मणको दान करता है, वह शिवलोकको प्राप्त होता है ॥ ४ ॥
जो मनुष्य किसी ब्राह्मणको सब प्रकारकी ४ फसलोंसे सम्पन्न भूमि प्रदान करता है, वह उस भूमिमें विद्यमान धूलके कणोंकी संख्याके बराबर वर्षोंतक भगवान् विष्णुके लोकमें निवास करता है ॥५ ॥
५ जो व्यक्ति ब्राह्मणको ग्राम, भूमि और धान्यका दान करता है, उसके पुण्यसे दाता और प्रतिगृहीता-दोनों व्यक्ति सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त होकर जगदम्बाके ६ लोकमें स्थान पाते हैं ॥ ६ ॥
जो सज्जन भूमिदानके अवसरपर दाताके इस कर्मका अनुमोदन करता है, वह अपने मित्रों तथा सगोत्री बन्धुओंसहित वैकुण्ठलोकको प्राप्त ७ | होता है ॥७ ॥
जो मनुष्य किसी ब्राह्मणकी अपने अथवा दूसरेके द्वारा दी गयी आजीविकाको उससे छीनता ८ है, वह सूर्य तथा चन्द्रमाके स्थितिपर्यन्त कालसूत्र-नरक में रहता है । इस पापके प्रभावसे उस व्यक्तिके पुत्र - पौत्र आदि भूमिसे हीन रहते हैं । वह लक्ष्मीरहित, पुत्रविहीन तथा दरिद्र होकर भीषण रौरवनरकमें ९ | पड़ता है ॥ ८ - ९ ॥