महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 1041–1050

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1041–1050

पृष्ठ 1041

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1041 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वे इतने भोले - भाले थे कि अपने स्नान- भोजन आदि अभीष्ट कर्तव्योंके सम्बन्धमें भी कुछ नहीं जानते थे । वे उत्तम व्रतका पालन करते हुए प्रतिदिन मुझसे यही कहते थे कि ‘ यह राज्य तो आपका ही है ' ॥ ७ ॥

तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरायणः ।

गुणवाँल्लोकविख्यातः पौरवाणां सुसम्मतः ॥ ८ ॥

उनके पुत्र युधिष्ठिर भी वैसे ही धर्मपरायण हैं, जैसे स्वयं पाण्डु थे । वे उत्तम गुणोंसे सम्पन्न, सम्पूर्ण जगत्में विख्यात तथा पूरुवंशियोंके अत्यन्त प्रिय हैं ॥ ८ ॥

स कथं शक्यतेऽस्माभिरपाकर्तुं बलादितः ।

पितृपैतामहाद् राज्यात् ससहायो विशेषतः ॥ ९ ॥

फिर उन्हें उनके बाप - दादोंके राज्यसे बलपूर्वक कैसे हटाया जा सकता है? विशेषतः ऐसे समयमें, जब कि उनके सहायक अधिक हैं ॥ ९ ॥

भृता हि पाण्डुनामात्या बलं च सततं भृतम् ।

भृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषामपि विशेषतः ॥ १० ॥

पाण्डुने सभी मन्त्रियों तथा सैनिकोंका सदा पालन- पोषण किया था । उनका ही नहीं, उनके पुत्र - पौत्रोंके भी भरण- पोषणका विशेष ध्यान रखा था ॥ १० ॥

ते पुरा सत्कृतास्तात पाण्डुना नागरा जनाः ।

कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान् ॥ ११ ॥

तात! पाण्डुने पहले नागरिकोंके साथ बड़ा ही सद्भावपूर्ण व्यवहार किया है । अब वे विद्रोही होकर युधिष्ठिरके हितके लिये भाई- बन्धुओंके साथ हम सब लोगोंकी हत्या क्यों न कर डालेंगे? ॥ ११ ॥

दुर्योधन उवाच

एवमेतन्मया तात भावितं दोषमात्मनि ।

दृष्ट्वा प्रकृतयः सर्वा अर्थमानेन पूजिताः ॥ १२ ॥

दुर्योधन बोला- पिताजी! मैंने भी अपने हृदयमें इस दोष ( प्रजाके विरोधी होने ) -की सम्भावना की थी और इसीपर दृष्टि रखकर पहले ही अर्थ और सम्मानके द्वारा समस्त प्रजाका आदर - सत्कार किया है ॥ १२ ॥

ध्रुवमस्मत्सहायास्ते भविष्यन्ति प्रधानतः ।

अर्थवर्गः सहामात्यो मत्संस्थोऽद्य महीपते ॥ १३ ॥

अब निश्चय ही वे लोग मुख्यतासे हमारे सहायक होंगे । राजन्! इस समय खजाना और मन्त्रिमण्डल हमारे ही अधीन हैं ॥ १३ ॥

स भवान् पाण्डवानाशु विवासयितुमर्हति ।

मृदुनैवाभ्युपायेन नगरं वारणावतम् ॥ १४ ॥

पृष्ठ 1042

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1042 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अतः आप किसी मृदुल उपायसे ही जितना शीघ्र सम्भाव हो, पाण्डवोंको वारणावत नगरमें भेज दें ॥ १४ ॥

यदा प्रतिष्ठितं राज्यं मयि राजन् भविष्यति ।

तदा कुन्ती सहापत्या पुनरेष्यति भारत ॥ १५ ॥

भरतवंशके महाराज! जब यह राज्य पूरी तरहसे मेरे अधिकारमें आ जायगा, उस समय कुन्तीदेवी अपने पुत्रोंके साथ पुनः यहाँ आकर रह सकती हैं ॥ १५ ॥

धृतराष्ट्रउवाच

दुर्योधन ममाप्येतद् हृदि सम्परिवर्तते ।

अभिप्रायस्य पापत्वान्नैवं तु विवृणोम्यहम् ॥ १६ ॥

धृतराष्ट्र बोले- दुर्योधन! मेरे हृदयमें भी यही बात घूम रही है; किंतु हमलोगोंका यह अभिप्राय पापपूर्ण है, इसलिये मैं इसे खोलकर कह नहीं पाता ॥ १६ ॥

न च भीष्मो न च द्रोणो न च क्षत्ता न गौतमः ।

विवास्यमानान् कौन्तेयाननुमंस्यन्ति कर्हिचित् ॥ १७ ॥

मुझे यह भी विश्वास है कि भीष्म, द्रोण, विदुर और कृपाचार्य – इनमें से कोई भी कुन्तीपुत्रोंको यहाँसे अन्यत्र भेजे जानेकी कदापि अनुमति नहीं देंगे ॥ १७ ॥

समा हि कौरवेयाणां वयं ते चैव पुत्रक ।

नैते विषममिच्छेयुर्धर्मयुक्ता मनस्विनः ॥ १८ ॥

बेटा! इन सभी कुरुवंशियोंके लिये हमलोग और पाण्डव समान हैं । ये धर्मपरायण मनस्वी महापुरुष उनके प्रति विषम व्यवहार करना नहीं चाहेंगे ॥ १८ ॥

ते वयं कौरवेयाणामेतेषां च महात्मनाम् ।

कथं न वध्यतां तात गच्छाम जगतस्तथा ॥ १ ९ ॥

दुर्योधन! यदि हम पाण्डवोंके साथ विषम व्यवहार करेंगे तो सम्पूर्ण कुरुवंशी और ये ( भीष्म, द्रोण आदि) महात्मा एवं सम्पूर्ण जगत् के लोग हमें वध करनेयोग्य क्यों न समझेंगे ॥ १ ९ ॥ दुर्योधन उवाच

मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः ।

यतः पुत्रस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः ॥ २० ॥

दुर्योधन बोला – पिताजी! भीष्म तो सदा ही मध्यस्थ हैं, द्रोणपुत्र अश्वत्थामा मेरे पक्षमें हैं, द्रोणाचार्य भी उधर ही रहेंगे, जिधर उनका पुत्र होगा-इसमें तनिक भी संशय नहीं है ॥ २० ॥

कृपः शारद्वतश्चैव यत एतौ ततो भवेत् ।

द्रोणं च भागिनेयं च न स त्यक्ष्यति कर्हिचित् ॥ २१ ॥

पृष्ठ 1043

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1043 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जिस पक्षमें ये दोनों होंगे, उसी ओर शरद्वान्‌के पुत्र कृपाचार्य भी रहेंगे । वे अपने बहनोई द्रोण और भानजे अश्वत्थामाको कभी छोड़ न सकेंगे ॥ २१ ॥

क्षत्तार्थबद्धस्त्वस्माकं प्रच्छन्नं संयतः परैः ।

न चैकः स समर्थोऽस्मान् पाण्डवार्थेऽधिबाधितुम् ॥ २२ ॥

विदुर भी हमारे आर्थिक बन्धनमें हैं, यद्यपि वे छिपे-छिपे हमारे शत्रुओंके स्नेहपाशमें बँधे हैं । परंतु वे अकेले पाण्डवोंके हितके लिये हमें बाधा पहुँचानेमें समर्थ न हो सकेंगे ॥ २२ ॥

स विस्रब्धः पाण्डुपुत्रान् सह मात्रा प्रवासय ।

वारणावतमद्यैव यथा यान्ति तथा कुरु ॥ २३ ॥

इसलिये आप पूर्ण निश्चिन्त होकर पाण्डवोंको उनकी माताके साथ वारणावत भेज दीजिये और ऐसी व्यवस्था कीजिये, जिससे वे आज ही चले जायँ ॥ २३ ॥

विनिद्रकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम् ।

शोकपावकमुद्भूतं कर्मणैतेन नाशय ॥ २४ ॥

मेरे हृदयमें भयंकर काँटा- सा चुभ रहा है, जो मुझे नींद नहीं लेने देता । शोककी आग प्रज्वलित हो उठी है, आप ( मेरे द्वारा प्रस्तावित ) इस कार्यको पूरा करके मेरे हृदयकी शोकाग्निको बुझा दीजिये ॥ २४ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि दुर्योधनपरामर्शे एकचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४१ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत जतुगृहपर्वमें दुर्योधनपरामर्शविषयक एक सौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १४१ ॥

पृष्ठ 1044

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1044 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः धृतराष्ट्रके आदेशसे पाण्डवोंकी वारणावत - यात्रा वैशम्पायन उवाच

ततो दुर्योधनो राजा सर्वाः प्रकृतयः शनैः ।

अर्थमानप्रदानाभ्यां संजहार सहानुजः ॥ १ ॥

धृतराष्ट्रप्रयुक्तास्ते केचित् कुशलमन्त्रिणः ।

कथयांचक्रिरे रम्यं नगरं वारणावतम् ॥ २ ॥

अयं समाजः सुमहान् रमणीयतमो भुवि ।

उपस्थितः पशुपतेर्नगरे वारणावते ॥ ३ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! तदनन्तर राजा दुर्योधन और उसके छोटे भाइयोंने धन देकर तथा आदर- सत्कार करके सम्पूर्ण अमात्य आदि प्रकृतियोंको धीरे - धीरे अपने वशमें कर लिया । कुछ चतुर मन्त्री धृतराष्ट्रकी आज्ञासे ( चारों ओर) इस बातकी चर्चा करने लगे कि ‘ वारणावत नगर बहुत सुन्दर है । उस नगरमें इस समय भगवान् शिवकी पूजाके लिये जो बहुत बड़ा मेला लग रहा है, वह तो इस पृथ्वीपर सबसे अधिक मनोहर है' ॥ १–३ ॥

सर्वरत्नसमाकीर्णे पुंसां देशे मनोरमे ।

इत्येवं धृतराष्ट्रस्य वचनाच्चक्रिरे कथाः ॥ ४ ॥

‘ वह पवित्र नगर समस्त रत्नोंसे भरा - पूरा तथा मनुष्योंके मनको मोह लेनेवाला स्थान है । ' धृतराष्ट्रके कहनेसे वह इस प्रकारकी बातें करने लगे ॥ ४ ॥

कथ्यमाने तथा रम्ये नगरे वारणावते ।

गमने पाण्डुपुत्राणां जज्ञे तत्र मतिर्नृप ॥ ५ ॥

राजन्! वारणावत नगरकी रमणीयताका जब इस प्रकार ( यत्र - तत्र ) वर्णन होने लगा, तब पाण्डवोंके मनमें वहाँ जानेका विचार उत्पन्न हुआ ॥ ५ ॥

यदा त्वमन्यत नृपो जातकौतूहला इति ।

उवाचैतानेत्य तदा पाण्डवानम्बिकासुतः ॥ ६ ॥

जब अम्बिकानन्दन राजा धृतराष्ट्रको यह विश्वास हो गया कि पाण्डव वहाँ जानेके लिये उत्सुक हैं, तब वे उनके पास जाकर इस प्रकार बोले— ॥ ६ ॥

( अधीतानि च शास्त्राणि युष्माभिरिह कृत्स्नशः ।

अस्त्राणि च तथा द्रोणाद् गौतमाच्च विशेषतः ॥

इदमेवंगते ताताश्चिन्तयामि समन्ततः । रक्षणे व्यवहारे च राज्यस्य सततं हिते ॥ )

पृष्ठ 1045

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1045 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ममैते पुरुषा नित्यं कथयन्ति पुनः पुनः ।

रमणीयतमं लोके नगरं वारणावतम् ॥ ७ ॥

‘ बेटो! तुमलोगोंने सम्पूर्ण शास्त्र पढ़ लिये । आचार्य द्रोण और कृपसे अस्त्र- शस्त्रोंकी भी विशेष-रूपसे शिक्षा प्राप्त कर ली । प्रिय पाण्डवो! ऐसी दशामें मैं एक बात सोच रहा हूँ । सब ओरसे राज्यकी रक्षा, राजकीय व्यवहारोंकी रक्षा तथा राज्यके निरन्तर हित- साधनमें लगे रहनेवाले मेरे ये मन्त्रीलोग प्रतिदिन बारंबार कहते हैं कि वारणावत नगर संसारमें सबसे अधिक सुन्दर है ॥ ७ ॥

ते ताता यदि मन्यध्वमुत्सवं वारणावते ।

सगणाः सान्वयाश्चैव विहरध्वं यथामराः ॥ ८ ॥

‘ पुत्रो! यदि तुमलोग वारणावत नगरमें उत्सव देखने जाना चाहो तो अपने कुटुम्बियों और सेवकवर्गके साथ वहाँ जाकर देवताओंकी भाँति विहार करो ॥ ८ ॥

ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि गायकेभ्यश्च सर्वशः ।

प्रयच्छध्वं यथाकामं देवा इव सुवर्चसः ॥ ९ ॥

कंचित् कालं विहृत्यैवमनुभूय परां मुदम् ।

इदं वै हास्तिनपुरं सुखिनः पुनरेष्यथ ॥ १० ॥

' ब्राह्मणों और गायकोंको विशेषरूपसे रत्न एवं धन दो तथा अत्यन्त तेजस्वी

देवताओंके समान कुछ कालतक वहाँ इच्छानुसार विहार करते हुए परम सुख प्राप्त करो ।

तत्पश्चात् पुनः सुखपूर्वक इस हस्तिनापुर नगरमें ही चले आना' ॥ ९ -१० ॥

वैशम्पायन उवाच

धृतराष्ट्रस्य तं काममनुबुध्य युधिष्ठिरः ।

आत्मनश्चासहायत्वं तथेति प्रत्युवाच तम् ॥ ११ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! युधिष्ठिर धृतराष्ट्रकी उस इच्छाका रहस्य समझ गये, परंतु अपनेको असहाय जानकर उन्होंने ' बहुत अच्छा' कहकर उनकी बात मान ली ॥ ११ ॥

ततो भीष्मं शांतनवं विदुरं च महामतिम् ।

द्रोणं च बाह्निकं चैव सोमदत्तं च कौरवम् ॥ १२ ॥

कृपमाचार्यपुत्रं च भूरिश्रवसमेव च ।

मान्यानन्यानमात्यांश्च ब्राह्मणांश्च तपोधनान् ॥ १३ ॥

पुरोहितांश्च पौरांश्च गान्धारीं च यशस्विनीम् ।

युधिष्ठिरः शनैर्दीन उवाचेदं वचस्तदा ॥ १४ ॥

तदनन्तर युधिष्ठिरने शंतनुनन्दन भीष्म, परम बुद्धिमान् विदुर, द्रोण, बाह्लिक, कुरुवंशी सोमदत्त, कृपाचार्य, अश्वत्थामा, भूरिश्रवा, अन्यान्य माननीय मन्त्रियों, तपस्वी ब्राह्मणों,

पृष्ठ 1046

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1046 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पुरोहितों, पुरवासियों तथा यशस्विनी गान्धारीदेवीसे मिलकर धीरे- धीरे दीनभावसे इस प्रकार कहा— ॥ १२–१४ ॥

रमणीये जनाकीर्णे नगरे वारणावते ।

सगणास्तत्र यास्यामो धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १५ ॥

‘ हम महाराज धृतराष्ट्रकी आज्ञासे रमणीय वारणावत नगरमें, जहाँ बड़ा भारी मेला लग रहा है, परिवारसहित जानेवाले हैं ॥ १५ ॥

प्रसन्नमनसः सर्वे पुण्या वाचो विमुञ्चत ।

आशीर्भिर्बृहितानस्मान् न पापं प्रसहिष्यते ॥ १६ ॥

‘ आप सब लोग प्रसन्नचित्त होकर हमें अपने पुण्यमय आशीर्वाद दीजिये । आपके आशीर्वादसे हमारी वृद्धि होगी और पापका हमपर वश नहीं चल सकेगा ' ॥ १६ ॥

एवमुक्तास्तु ते सर्वे पाण्डुपुत्रेण कौरवाः ।

प्रसन्नवदना भूत्वा तेऽन्ववर्तन्त पाण्डवान् ॥ १७ ॥

स्वस्त्यस्तु वः पथि सदा भूतेभ्यश्चैव सर्वशः ।

मा च वोऽस्त्वशुभं किंचित् सर्वशः पाण्डुनन्दनाः ॥ १८ ॥

पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके इस प्रकार कहनेपर वे समस्त कुरुवंशी प्रसन्नवदन होकर पाण्डवोंके अनुकूल हो कहने लगे –' पाण्डुकुमारो! मार्गमें सर्वदा सब प्राणियोंसे तुम्हारा कल्याण हो । तुम्हें कहींसे किसी प्रकारका अशुभ न प्राप्त हो' ॥ १७-१८ ॥

ततः कृतस्वस्त्ययना राज्यलम्भाय पार्थिवाः ।

कृत्वा सर्वाणि कार्याणि प्रययुर्वारणावतम् ॥ १ ९ ॥

तब राज्य- लाभके लिये स्वस्तिवाचन करा समस्त आवश्यक कार्य पूर्ण करके राजकुमार पाण्डव वारणावत नगरको गये ॥ १ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि वारणावतयात्रायां द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४२ ॥

इसप्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत जतुगृहपर्वमें वारणावतयात्राविषयक एक सौ बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १४२ ॥

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २१ श्लोक हैं )

पृष्ठ 1047

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1047 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः दुर्योधनके आदेशसे पुरोचनका वारणावत नगरमें लाक्षागृह बनाना वैशम्पायन उवाच

एवमुक्तेषु राज्ञा तु पाण्डुपुत्रेषु भारत ।

दुर्योधनः परं हर्षमगच्छत् स दुरात्मवान् ॥ १ ॥

स पुरोचनमेकान्तमानीय भरतर्षभ ।

गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ सचिवं वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥

ममेयं वसुसम्पूर्णा पुरोचन वसुंधरा ।

यथेयं मम तद्वत् ते स तां रक्षितुमर्हसि ॥ ३ ॥

न हि मे कश्चिदन्योऽस्ति विश्वासिकतरस्त्वया ।

सहायो येन संधाय मन्त्रयेयं यथा त्वया ॥ ४ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! जब राजा धृतराष्ट्रने पाण्डवोंको इस प्रकार वारणावत जानेकी आज्ञा दे दी, तब दुरात्मा दुर्योधनको बड़ी प्रसन्नता हुई । भरतश्रेष्ठ! उसने अपने मन्त्री पुरोचनको एकान्तमें बुलाया और उसका दाहिना हाथ पकड़कर कहा, ' पुरोचन! यह धन- धान्यसे सम्पन्न पृथ्वी जैसे मेरी है, वैसे ही तुम्हारी भी है; अतः तुम्हें इसकी रक्षा करनी चाहिये । मेरा तुमसे बढ़कर दूसरा कोई ऐसा विश्वासपात्र सहायक नहीं है, जिससे मिलकर इतनी गुप्त सलाह कर सकूँ, जैसे तुम्हारे साथ करता हूँ ॥ १–४ ॥

संरक्ष तात मन्त्रं च सपत्नांश्च ममोद्धर ।

निपुणेनाभ्युपायेन यद् ब्रवीमि तथा कुरु ॥ ५ ॥

' तात! तुम मेरी इस गुप्त मन्त्रणाकी रक्षा करो - इसे दूसरोंपर प्रकट न होने दो और अच्छे उपायद्वारा मेरे शत्रुओंको उखाड़ फेंको । मैं तुमसे जो कहता हूँ, वही करो ॥ ५ ॥

पृष्ठ 1048

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1048 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पाण्डवा धृतराष्ट्रेण प्रेषिता वारणावतम् ।

उत्सवे विहरिष्यन्ति धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ ६ ॥

‘ पिताजीने पाण्डवोंको वारणावत जानेकी आज्ञा दी है । वे उनके आदेशसे ( कुछ दिनोंतक ) वहाँ रहकर उत्सवमें भाग लेंगे — मेलेमें घूमे - फिरेंगे ॥ ६ ॥

स त्वं रासभयुक्तेन स्यन्दनेनाशुगामिना ।

वारणावतमद्यैव यथा यासि तथा कुरु ॥ ७ ॥

‘ अतः तुम खच्चर जुते हुए शीघ्रगामी रथपर बैठकर आज ही वहाँ पहुँच जाओ, ऐसी चेष्टा करो ॥ ७ ॥

तत्र गत्वा चतुःशालं गृहं परमसंवृतम् ।

नगरोपान्तमाश्रित्य कारयेथा महाधनम् ॥ ८ ॥

‘ वहाँ जाकर नगरके निकट ही एक ऐसा भवन तैयार कराओ जिसमें चारों ओर कमरे हों तथा जो सब ओरसे सुरक्षित हो । वह भवन बहुत धन खर्च करके सुन्दर- से - सुन्दर बनवाना चाहिये ॥ ८ ॥

शणसर्जरसादीनि यानि द्रव्याणि कानिचित् ।

आग्नेयान्युत सन्तीह तानि तत्र प्रदापय ॥ ९ ॥

पृष्ठ 1049

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1049 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' सन तथा राल आदि, जो कोई भी आग भड़कानेवाले द्रव्य संसारमें हैं, उन सबको उस मकानकी दीवारों में लगवाना ॥ ९ ॥

सर्पिस्तैलवसाभिश्च लाक्षया चाप्यनल्पया ।

मृत्तिकां मिश्रयित्वा त्वं लेपं कुड्येषु दापय ॥ १० ॥

' घी, तेल, चर्बी तथा बहुत- सी लाह मिट्टीमें मिलवाकर उसीसे दीवारोंको लिपवाना ॥ १० ॥

शणं तैलं घृतं चैव जतु दारूणि चैव हि ।

तस्मिन् वेश्मनि सर्वाणि निक्षिपेथाः समन्ततः ॥ ११ ॥

यथा च तन्न पश्येरन् परीक्षन्तोऽपि पाण्डवाः ।

आग्नेयमिति तत् कार्यमपि चान्येऽपि मानवाः ॥ १२ ॥

वेश्मन्येवं कृते तत्र गत्वा तान् परमार्चितान् ।

वासयेथाः पाण्डवेयान् कुन्तीं च ससुहृज्जनाम् ॥ १३ ॥

‘ उस घरके चारों ओर सन, तेल, घी, लाह और लकड़ी आदि सब वस्तुएँ संग्रह करके रखना । अच्छी तरह देखभाल करनेपर भी पाण्डवों तथा दूसरे लोगोंको भी इस बातकी शंका न हो कि यह घर आग भड़कानेवाले पदार्थोंसे बना है, इस तरह पूरी सावधानीके साथ उस राजभवनका निर्माण कराना चाहिये । इस प्रकार महल बन जानेपर जब पाण्डव वहाँ जायँ, तब उन्हें तथा सुहृदोंसहित कुन्तीदेवीको भी बड़े आदर- सत्कारके साथ उसीमें रखना ॥ ११–१३ ॥

आसनानि च दिव्यानि यानानि शयनानि च ।

विधातव्यानि पाण्डूनां यथा तुष्येत वै पिता ॥ १४ ॥

यथा च तन्न जानन्ति नगरे वारणावते ।

तथा सर्वं विधातव्यं यावत् कालस्य पर्ययः ॥ १५ ॥

‘ वहाँ पाण्डवोंके लिये दिव्य आसन, सवारी और शय्या आदिकी ऐसी ( सुन्दर ) व्यवस्था कर देना, जिसे सुनकर मेरे पिताजी संतुष्ट हों । जबतक समय बदलनेके साथ ही अपने अभीष्ट कार्यकी सिद्धि न हो जाय, तबतक सब काम इस तरह करना चाहिये कि वारणावत नगरके लोगोंको इसके विषयमें कुछ भी ज्ञात न हो सके ॥ १४-१५ ॥

ज्ञात्वा च तान् सुविश्वस्ताञ्शयानानकुतोभयान् ।

अग्निस्त्वया ततो देयो द्वारतस्तस्य वेश्मनः ॥ १६ ॥

' जब तुम्हें यह भलीभाँति ज्ञात हो जाय कि पाण्डवलोग यहाँ विश्वस्त होकर रहने लगे हैं, इनके मनमें कहींसे कोई खटका नहीं रह गया है, तब उनके सो जानेपर घरके दरवाजेकी ओरसे आग लगा देना ॥ १६ ॥

दह्यमाने स्वके गेहे दग्धा इति ततो जनाः ।

न गर्हयेयुरस्मान् वै पाण्डवार्थाय कर्हिचित् ॥ १७ ॥

पृष्ठ 1050

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1050 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ उस समय लोग यही समझेंगे कि अपने ही घरमें आग लगी थी, उसीमें पाण्डव जल गये । अतः वे पाण्डवोंकी मृत्युके लिये कभी हमारी निन्दा नहीं करेंगे ' ॥ १७ ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय कौरवाय पुरोचनः ।

प्रायाद् रासभयुक्तेन स्यन्दनेनाशुगामिना ॥ १८ ॥

पुरोचनने दुर्योधनके सामने वैसा ही करनेकी प्रतिज्ञा की एवं खच्चर जुते हुए शीघ्रगामी रथपर आरूढ़ हो वहाँसे वारणावत नगरके लिये प्रस्थान किया ॥ १८ ॥

स गत्वा त्वरितं राजन् दुर्योधनमते स्थितः ।

यथोक्तं राजपुत्रेण सर्वं चक्रे पुरोचनः ॥ १ ९ ॥

राजन्! पुरोचन दुर्योधनकी रायके अनुसार चलता था । वारणावतमें शीघ्र ही पहुँचकर उसने राजकुमार दुर्योधनके कथनानुसार सब काम पूरा कर लिया ॥ १ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि जतुगृहपर्वणि पुरोचनोपदेशे त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४३ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत जतुगृहपर्वमें पुरोचनके प्रति दुर्योधनकृत उपदेशविषयक एक सौ तैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १४३ ॥

OF FUTE