महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 181–190

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 181–190

पृष्ठ 181

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 181 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

क्रियाओंके प्रवर्तक भी तुम्हीं हो । अतः लोकेश्वर! तुम ऐसा करो जिससे अग्निहोत्र आदि क्रियाओंका लोप न हो । तुम सबके स्वामी होकर भी इस प्रकार मूढ़ ( मोहग्रस्त) कैसे हो गये? तुम संसारमें सदा पवित्र हो, समस्त प्राणियोंकी गति भी तुम्हीं हो ॥ १८–२१ ॥

न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि ।

अपाने ह्यर्चिषो यास्ते सर्वं भक्ष्यन्ति ताः शिखिन् ॥ २२ ॥

' तुम सारे शरीरसे सर्वभक्षी नहीं होओगे । अग्निदेव! तुम्हारे अपानदेशमें जो ज्वालाएँ होंगी, वे ही सब कुछ भक्षण करेंगी ॥ २२ ॥

क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति ।

यथा सूर्यांशुभिः स्मृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते ॥ २३ ॥

तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति ।

त्वमग्ने परमं तेजः स्वप्रभावाद् विनिर्गतम् ॥ २४ ॥

स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो ।

देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम् ॥ २५ ॥

‘ इसके सिवा जो तुम्हारी क्रव्याद मूर्ति है ( कच्चा मांस या मुर्दा जलानेवाली जो चिताकी आग है ) वही सब कुछ भक्षण करेगी । जैसे सूर्यकी किरणोंसे स्पर्श होनेपर सब वस्तुएँ शुद्ध मानी जाती हैं, उसी प्रकार तुम्हारी ज्वालाओंसे दग्ध होनेपर सब कुछ शुद्ध हो जायगा। अग्निदेव! तुम अपने प्रभावसे ही प्रकट हुए उत्कृष्ट तेज हो; अतः विभो! अपने तेजसे ही महर्षिके उस शापको सत्य कर दिखाओ और अपने मुखमें आहुतिके रूपमें पड़े हुए देवताओंके तथा अपने भागको भी ग्रहण करो ' ॥ २३–२५ ॥ सौतिरुवाच

एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम् ।

जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः ॥ २६ ॥

उग्रश्रवाजी कहते हैं - यह सुनकर अग्निदेवने पितामह ब्रह्माजीसे कहा – ' एवमस्तु (ऐसा ही हो )। ' यों कहकर वे भगवान् ब्रह्माजीके आदेशका पालन करनेके लिये चल दिये ॥ २६ ॥

देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम् ।

ऋषयश्च यथापूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे ॥ २७ ॥

इसके बाद देवर्षिगण अत्यन्त प्रसन्न हो जैसे आये थे वैसे ही चले गये । फिर ऋषि-महर्षि भी अग्निहोत्र आदि सम्पूर्ण कर्मोंका पूर्ववत् पालन करने लगे ॥ २७ ॥

दिवि देवा मुमुदिरे भूतसङ्घाश्च लौकिकाः ।

अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मषः ॥ २८ ॥

पृष्ठ 182

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 182 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

देवतालोग स्वर्गलोकमें आनन्दित हो गये और इस लोकके समस्त प्राणी भी बड़े प्रसन्न हुए । साथ ही शापजनित पाप कट जानेसे अग्निदेवको भी बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ २८ ॥

एवं स भगवाञ्छापं लेभेऽग्निर्भृगुतः पुरा ।

एवमेष पुरावृत्त इतिहासोऽग्निशापजः ।

पुलोम्नश्च विनाशोऽयं च्यवनस्य च सम्भवः ॥ २ ९ ॥

इस प्रकार पूर्वकालमें भगवान् अग्निदेवको महर्षि भृगुसे शाप प्राप्त हुआ था । यही अग्निशापसम्बन्धी प्राचीन इतिहास है। पुलोमा राक्षसके विनाश और च्यवन मुनिके जन्मका वृत्तान्त भी यही है ॥ २ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि अग्निशापमोचने सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ || इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत पौलोमपर्वमें अग्निशापमोचनसम्बन्धी सातवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ७ ॥

पृष्ठ 183

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 183 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टमोऽध्यायः प्रमद्वराका जन्म, रुरुके साथ उसका वाग्दान तथा विवाहके पहले ही साँपके काटनेसे प्रमद्वराकी मृत्यु सौतिरुवाच

स चापि च्यवनो ब्रह्मन् भार्गवोऽजनयत् सुतम् ।

सुकन्यायां महात्मानं प्रमतिं दीप्ततेजसम् ॥ १ ॥

प्रमतिस्तु रुरुं नाम घृताच्यां समजीजनत् ।

रुरुः प्रमद्वरायां तु शुनकं समजीजनत् ॥ २ ॥

उग्रश्रवाजी कहते हैं - ब्रह्मन्! भृगुपुत्र च्यवनने अपनी पत्नी सुकन्याके गर्भसे एक पुत्रको जन्म दिया, जिसका नाम प्रमति था। महात्मा प्रमति बड़े तेजस्वी थे । फिर प्रमतिने घृताची अप्सरासे रुरु नामक पुत्र उत्पन्न किया तथा रुरुके द्वारा प्रमद्वराके गर्भसे शुनकका जन्म हुआ ॥ १-२ ॥ ( शौनकस्तु महाभाग शुनकस्य सुतो भवान् । )

शुनकस्तु महासत्त्वः सर्वभार्गवनन्दनः ।

जातस्तपसि तीव्रे च स्थितः स्थिरयशास्ततः ॥ ३ ॥

महाभाग शौनकजी! आप शुनकके ही पुत्र होनेके कारण ' शौनक ' कहलाते हैं । शुनक महान् सत्त्वगुणसे सम्पन्न तथा सम्पूर्ण भृगुवंशका आनन्द बढ़ानेवाले थे । वे जन्म लेते ही

तीव्र तपस्यामें संलग्न हो गये । इससे उनका अविचल यश सब ओर फैल गया ॥ ३ ॥

तस्य ब्रह्मन् रुरोः सर्वं चरितं भूरितेजसः ।

विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वमशेषतः ॥ ४ ॥

ब्रह्मन्! मैं महातेजस्वी रुरुके सम्पूर्ण चरित्रका विस्तारपूर्वक वर्णन करूँगा । वह सब-का - सब आप सुनिये ॥ ४ ॥

ऋषिरासीन्महान् पूर्वं तपोविद्यासमन्वितः ।

स्थूलकेश इति ख्यातः सर्वभूतहिते रतः ॥ ५ ॥

पूर्वकालमें स्थूलकेश नामसे विख्यात एक तप और विद्यासे सम्पन्न महर्षि थे; जो समस्त प्राणियोंके हितमें लगे रहते थे ॥ ५ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु मेनकायां प्रजज्ञिवान् ।

गन्धर्वराजो विप्रर्षे विश्वावसुरिति स्मृतः ॥ ६ ॥

विप्रर्षे! इन्हीं महर्षिके समयकी बात हैं - गन्धर्वराज विश्वावसुने मेनकाके गर्भसे एक संतान उत्पन्न की ॥ ६ ॥

पृष्ठ 184

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 184 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अप्सरा मेनका तस्य तं गर्भं भृगुनन्दन ।

उत्ससर्ज यथाकालं स्थूलकेशाश्रमं प्रति ॥ ७ ॥

भृगुनन्दन! मेनका अप्सराने गन्धर्वराजद्वारा स्थापित किये हुए उस गर्भको समय पूरा होनेपर स्थूलकेश मुनिके आश्रमके निकट जन्म दिया ॥ ७ ॥

उत्सृज्य चैव तं गर्भं नद्यास्तीरे जगाम सा ।

अप्सरा मेनका ब्रह्मन् निर्दया निरपत्रपा ॥ ८ ॥

ब्रह्मन्! निर्दय और निर्लज्ज मेनका अप्सरा उस नवजात गर्भको वहीं नदीके तटपर छोड़कर चली गयी ॥ ८ ॥

कन्याममरगर्भाभां ज्वलन्तीमिव च श्रिया ।

तां ददर्श समुत्सृष्टां नदीतीरे महानृषिः ॥ ९ ॥

स्थूलकेशः स तेजस्वी विजने बन्धुवर्जिताम् ।

स तां दृष्ट्वा तदा कन्यां स्थूलकेशो महाद्विजः ॥ १० ॥

जग्राह च मुनिश्रेष्ठः कृपाविष्टः पुपोष च ।

ववृधे सा वरारोहा तस्याश्रमपदे शुभे ॥ ११ ॥

तदनन्तर तेजस्वी महर्षि स्थूलकेशने एकान्त स्थानमें त्यागी हुई उस बन्धुहीन कन्याको देखा, जो देवताओंकी बालिकाके समान दिव्य शोभासे प्रकाशित हो रही थी । उस समय उस कन्याको वैसी दशामें देखकर द्विजश्रेष्ठ मुनिवर स्थूलकेशके मनमें बड़ी दया आयी; अतः वे उसे उठा लाये और उसका पालन- पोषण करने लगे । वह सुन्दरी कन्या उनके शुभ आश्रमपर दिनोदिन बढ़ने लगी ॥ ९ -११ ॥

जातकाद्याः क्रियाश्चास्या विधिपूर्वं यथाक्रमम् ।

स्थूलकेशो महाभागश्चकार सुमहानृषिः ॥ १२ ॥

महाभाग महर्षि स्थूलकेशने क्रमशः उस बालिकाके जात-कर्मादि सब संस्कार विधिपूर्वक सम्पन्न किये ॥ १२ ॥

प्रमदाभ्यो वरा सा तु सत्त्वरूपगुणान्विता ।

ततः प्रमद्वरेत्यस्या नाम चक्रे महानृषिः ॥ १३ ॥

वह बुद्धि, रूप और सब उत्तम गुणोंसे सुशोभित हो संसारकी समस्त प्रमदाओं ( सुन्दरी स्त्रियों) -से श्रेष्ठ जान पड़ती थी; इसलिये महर्षिने उसका नाम ' प्रमद्वरा ' रख दिया ॥ १३ ॥

तामाश्रमपदे तस्य रुरुर्दृष्ट्वा प्रमद्वराम् ।

बभूव किल धर्मात्मा मदनोपहतस्तदा ॥ १४ ॥

एक दिन धर्मात्मा रुरुने महर्षिके आश्रममें उस प्रमद्वराको देखा । उसे देखते ही उनका हृदय तत्काल कामदेवके वशीभूत हो गया । १४ ॥

पितरं सखिभिः सोऽथ श्रावयामास भार्गवम् ।

प्रमतिश्चाभ्ययाचत् तां स्थूलकेशं यशस्विनम् ॥ १५ ॥

पृष्ठ 185

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 185 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तब उन्होंने मित्रोंद्वारा अपने पिता भृगुवंशी प्रमतिको अपनी अवस्था कहलायी । तदनन्तर प्रमतिने यशस्वी स्थूलकेश मुनिसे ( अपने पुत्रके लिये ) उनकी वह कन्या माँगी ॥ १५ ॥

ततः प्रादात् पिता कन्यां रुरवे तां प्रमद्वराम् ।

विवाहं स्थापयित्वाग्रे नक्षत्रे भगदैवते ॥ १६ ॥

तब पिताने अपनी कन्या प्रमद्वराका रुरुके लिये वाग्दान कर दिया और आगामी उत्तरफाल्गुनी नक्षत्रमें विवाहका मुहूर्त निश्चित किया ॥ १६ ॥

ततः कतिपयाहस्य विवाहे समुपस्थिते ।

सखीभिः क्रीडती सार्धं सा कन्या वरवर्णिनी ॥ १७ ॥

तदनन्तर जब विवाहका मुहूर्त निकट आ गया, उसी समय वह सुन्दरी कन्या सखियोंके साथ क्रीड़ा करती हुई वनमें घूमने लगी ॥ १७ ॥

नापश्यत् सम्प्रसुप्तं वै भुजङ्गं तिर्यगायतम् ।

पदा चैनं समाक्रामन्मुमूर्षुः कालचोदिता ॥ १८ ॥

मार्गमें एक साँप चौड़ी जगह घेरकर तिरछा सो रहा था । प्रमद्वराने उसे नहीं देखा । वह कालसे प्रेरित होकर मरना चाहती थी, इसलिये सर्पको पैरसे कुचलती हुई आगे निकल गयी ॥ १८ ॥

स तस्याः सम्प्रमत्तायाश्चोदितः कालधर्मणा ।

विषोपलिप्तान् दशनान् भृशमङ्गे न्यपातयत् ॥ १ ९ ॥

उस समय कालधर्मसे प्रेरित हुए उस सर्पने उस असावधान कन्याके अंगमें बड़े जोरसे अपने विषभरे दाँत गड़ा दिये ॥ १ ९ ॥

सा दष्टा तेन सर्पेण पपात सहसा भुवि ।

विवर्णा विगतश्रीका भ्रष्टाभरणचेतना ॥ २० ॥

निरानन्दकरी तेषां बन्धूनां मुक्तमूर्धजा ।

व्यसुरप्रेक्षणीया सा प्रेक्षणीयतमाभवत् ॥ २१ ॥

उस सर्पके डँस लेनेपर वह सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ी । उसके शरीरका रंग उड़ गया, शोभा नष्ट हो गयी, आभूषण इधर - उधर बिखर गये और चेतना लुप्त हो गयी । उसके बाल खुले हुए थे । अब वह अपने उन बन्धुजनोंके हृदयमें विषाद उत्पन्न कर रही थी । जो कुछ ही क्षण पहले अत्यन्त सुन्दरी एवं दर्शनीय थी, वही प्राणशून्य होनेके कारण अब देखनेयोग्य नहीं रह गयी ॥ २०-२१ ॥

प्रसुप्ते वाभवच्चापि भुवि सर्पविषार्दिता ।

भूयो मनोहरतरा बभूव तनुमध्यमा ॥ २२ ॥

वह सर्पके विषसे पीड़ित होकर गाढ़ निद्रामें सोयी हुईकी भाँति भूमिपर पड़ी थी । उसके शरीरका मध्यभाग अत्यन्त कृश था। वह उस अचेतनावस्थामें भी अत्यन्त

पृष्ठ 186

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 186 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मनोहारिणी जान पड़ती थी ॥ २२ ॥

ददर्श तां पिता चैव ये चैवान्ये तपस्विनः ।

विचेष्टमानां पतितां भूतले पद्मवर्चसम् ॥ २३ ॥

उसके पिता स्थूलकेशने तथा अन्य तपस्वी महात्माओंने भी आकर उसे देखा । वह कमलकी - सी कान्तिवाली किशोरी धरतीपर चेष्टारहित पड़ी थी ॥ २३ ॥

ततः सर्वे द्विजवराः समाजग्मुः कृपान्विताः ।

स्वस्त्यात्रेयो महाजानुः कुशिकः शङ्खमेखलः ॥ २४ ॥

उद्दालकः कठश्चैव श्वेतश्चैव महायशाः ।

भरद्वाजः कौणकुत्स्य आर्ष्टिषेणोऽथ गौतमः ॥ २५ ॥

प्रमतिः सह पुत्रेण तथान्ये वनवासिनः । तदनन्तर स्वस्त्यात्रेय, महाजानु, कुशिक, शंखमेखल, उद्दालक, कठ, महायशस्वी श्वेत, भरद्वाज, कौणकुत्स्य, आर्ष्टिषेण, गौतम, अपने पुत्र रुरुसहित प्रमति तथा अन्य सभी वनवासी श्रेष्ठ द्विज दयासे द्रवित होकर वहाँ आये ॥ २४-२५३ ॥ तां ते कन्यां व्यसुं दृष्ट्वा भुजङ्गस्य विषार्दिताम् ॥ २६ ॥

रुरुदुः कृपयाविष्टा रुरुस्त्वार्तो बहिर्ययौ ।

ते च सर्वे द्विजश्रेष्ठास्तत्रैवोपाविशंस्तदा ॥ २७ ॥

वे सब लोग उस कन्याको सर्पके विषसे पीड़ित हो प्राणशून्य हुई देख करुणावश रोने लगे । रुरु तो अत्यन्त आर्त होकर वहाँसे बाहर चला गया और शेष सभी द्विज उस समय वहीं बैठे रहे ॥ २६-२७ ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि प्रमद्वरासर्पदंशेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत पौलोमपर्वमें प्रमद्वराके सर्पदंशनसे सम्बन्ध रखनेवाला आठवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ ८ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठका श्लोक मिलाकर कुल २७३ श्लोक हैं)

पृष्ठ 187

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 187 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नवमोऽध्यायः रुरुकी आधी आयुसे प्रमद्वराका जीवित होना, रुरुके साथ उसका विवाह, रुरुका सर्पोंको मारनेका निश्चय तथा रुरु- डुण्डुभ- संवाद सौतिरुवाच

तेषु तत्रोपविष्टेषु ब्राह्मणेषु महात्मसु ।

रुरुश्चक्रोश गहनं वनं गत्वातिदुःखितः ॥ १ ॥

शोकेनाभिहतः सोऽथ विलपन् करुणं बहु ।

अब्रवीद् वचनं शोचन् प्रियां स्मृत्वा प्रमद्वराम् ॥ २ ॥

शेते सा भुवि तन्वङ्गी मम शोकविवर्धिनी ।

बान्धवानां च सर्वेषां किं नु दुःखमतः परम् ॥ ३ ॥

उग्रश्रवाजी कहते हैं - शौनकजी! वे ब्राह्मण प्रमद्वराके चारों ओर वहाँ बैठे थे, उसी समय रुरु अत्यन्त दुःखित हो गहन वनमें जाकर जोर- जोरसे रुदन करने लगा । शोकसे पीड़ित होकर उसने बहुत करुणाजनक विलाप किया और अपनी प्रियतमा प्रमद्वराका स्मरण करके शोकमग्न हो इस प्रकार बोला- ' हाय! वह कृशांगी बाला मेरा तथा समस्त बान्धवोंका शोक बढ़ाती हुई भूमिपर सो रही है; इससे बढ़कर दुःख और क्या हो सकता है? ॥ १–३ ॥

यदि दत्तं तपस्तप्तं गुरवो वा मया यदि ।

सम्यगाराधितास्तेन संजीवतु मम प्रिया ॥ ४ ॥

' यदि मैंने दान दिया हो, तपस्या की हो अथवा गुरुजनोंकी भलीभाँति आराधना की हो तो उसके पुण्यसे मेरी प्रिया जीवित हो जाय ॥ ४ ॥

यथा च जन्मप्रभृति यतात्माहं धृतव्रतः ।

प्रमद्वरा तथा ह्येषा समुत्तिष्ठतु भामिनी ॥ ५ ॥

‘ यदि मैंने जन्मसे लेकर अबतक मन और इन्द्रियोंपर संयम रखा हो और ब्रह्मचर्य आदि व्रतोंका दृढ़तापूर्वक पालन किया हो तो यह मेरी प्रिया प्रमद्वरा अभी जी उठे ' ॥ ५ ॥

( कृष्णे विष्णौ हृषीकेशे लोकेशेऽसुरविद्विषि । यदि मे निश्चला भक्तिर्मम जीवतु सा प्रिया ॥ ) ‘ यदि पापी असुरोंका नाश करनेवाले, इन्द्रियोंके स्वामी जगदीश्वर एवं सर्वव्यापी भगवान् श्रीकृष्णमें मेरी अविचल भक्ति हो तो यह कल्याणी प्रमद्वरा जी उठे ’ । एवं लालप्यतस्तस्य भार्यार्थे दुःखितस्य च ।

पृष्ठ 188

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 188 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

देवदूतस्तदाभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं वने ॥ ६ ॥

इस प्रकार जब रुरु पत्नीके लिये दुःखित हो अत्यन्त विलाप कर रहा था, उस समय एक देवदूत उसके पास आया और वनमें रुरुसे बोला ॥ ६ ॥

देवदूत उवाच

अभिधत्से ह यद् वाचा रुरो दुःखेन तन्मृषा ।

यतो मर्त्यस्य धर्मात्मन् नायुरस्ति गतायुषः ॥ ७ ॥

गतायुरेषा कृपणा गन्धर्वाप्सरसोः सुता ।

तस्माच्छोके मनस्तात मा कृथास्त्वं कथंचन ॥ ८ ॥

देवदूतने कहा – धर्मात्मा रुरु! तुम दुःखसे व्याकुल हो अपनी वाणीद्वारा जो कुछ कहते हो, वह सब व्यर्थ है; क्योंकि जिस मनुष्यकी आयु समाप्त हो गयी है, उसे फिर आयु नहीं मिल सकती । यह बेचारी प्रमद्वरा गन्धर्व और अप्सराकी पुत्री थी । इसे जितनी आयु मिली थी, वह पूरी हो चुकी है । अतः तात! तुम किसी तरह भी मनको शोकमें न डालो ॥ ७-८ ॥

उपायश्चात्र विहितः पूर्वं देवैर्महात्मभिः ।

तं यदीच्छसि कर्तुं त्वं प्राप्स्यसीह प्रमद्वराम् ॥ ९ ॥

इस विषयमें महात्मा देवताओंने एक उपाय निश्चित किया है । यदि तुम उसे करना चाहो तो इस लोकमें प्रमद्वराको पा सकोगे ॥ ९ ॥

रुरुरुवाच

क उपायः कृतो देवैर्ब्रूहि तत्त्वेन खेचर ।

करिष्येऽहं तथा श्रुत्वा त्रातुमर्हति मां भवान् ॥ १० ॥

रुरु बोला- आकाशचारी देवदूत! देवताओंने कौन- सा उपाय निश्चित किया है, उसे ठीक - ठीक बताओ? उसे सुनकर मैं अवश्य वैसा ही करूँगा । तुम मुझे इस दुःखसे बचाओ ॥ १० ॥

देवदूतउवाच

आयुषोउर्धं प्रयच्छ त्वं कन्यायै भृगुनन्दन ।

एवमुत्थास्यति रुरो तव भार्या प्रमद्वरा ॥ ११ ॥

देवदूतने कहा – भृगुनन्दन रुरु! तुम उस कन्याके लिये अपनी आधी आयु दे दो । ऐसा करनेसे तुम्हारी भार्या प्रमद्वरा जी उठेगी ॥ ११ ॥

रुरुरुवाच

आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै खेचरोत्तम ।

शृङ्गाररूपाभरणा समुत्तिष्ठतु मे प्रिया ॥ १२ ॥

पृष्ठ 189

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 189 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

रुरु बोला — देवश्रेष्ठ! मैं उस कन्याको अपनी आधी आयु देता हूँ । मेरी प्रिया अपने शृंगार, सुन्दर रूप और आभूषणोंके साथ जीवित हो उठे ॥ १२ ॥

सौतिरुवाच

ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमौ ।

धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् ॥ १३ ॥

उग्रश्रवाजी कहते हैं - तब गन्धर्वराज विश्वावसु और देवदूत दोनों सत्पुरुषोंने धर्मराजके पास जाकर कहा- ॥ १३ ॥

धर्मराजायुषोऽर्धेन रुरोर्भार्या प्रमद्वरा ।

समुत्तिष्ठतु कल्याणी मृतैवं यदि मन्यसे ॥ १४ ॥

‘ धर्मराज! रुरुकी भार्या कल्याणी प्रमद्वरा मर चुकी है । यदि आप मान लें तो वह रुरुकी आधी आयुसे जीवित हो जाय ' ॥ १४ ॥

धर्मराज उवाच

प्रमद्वरां रुरोर्भार्यां देवदूत यदीच्छसि ।

उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरोरेव समन्विता ॥ १५ ॥

धर्मराज बोले – देवदूत! यदि तुम रुरुकी भार्या प्रमद्वराको जिलाना चाहते हो तो वह रुरुकी ही आधी आयुसे संयुक्त होकर जीवित हो उठे ॥ १५ ॥

सौतिरुवाच

एवमुक्ते ततः कन्या सोदतिष्ठत् प्रमद्वरा ।

रुरोस्तस्यायुषोऽर्धेन सुप्तेव वरवर्णिनी ॥ १६ ॥

उग्रश्रवाजी कहते हैं—- धर्मराजके ऐसा कहते ही वह सुन्दरी मुनिकन्या प्रमद्वरा रुरुकी आधी आयुसे संयुक्त हो सोयी हुईकी भाँति जाग उठी ॥ १६ ॥

एतद् दृष्टं भविष्ये हि रुरोरुत्तमतेजसः ।

आयुषोऽतिप्रवृद्धस्य भार्यार्थेऽर्धमलुप्यत ॥ १७ ॥

तत इष्टेऽहनि तयोः पितरौ चक्रतुर्मुदा ।

विवाहं तौ च रेमाते परस्परहितैषिणौ ॥ १८ ॥

उत्तम तेजस्वी रुरुके भाग्यमें ऐसी बात देखी गयी थी। उनकी आयु बहुत बढ़ी चढ़ी थी । जब उन्होंने भार्याके लिये अपनी आधी आयु दे दी, तब दोनोंके पिताओंने निश्चित दिनमें प्रसन्नतापूर्वक उनका विवाह कर दिया । वे दोनों दम्पति एक- दूसरेके हितैषी होकर आनन्दपूर्वक रहने लगे ॥ १७-१८ ॥

स लब्ध्वा दुर्लभां भार्यां पद्मकिञ्जल्कसुप्रभाम् ।

व्रतं चक्रे विनाशाय जिह्मगानां धृतव्रतः ॥ १ ९ ॥

पृष्ठ 190

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 190 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कमलके केसरकी - सी कान्तिवाली उस दुर्लभ भार्याको पाकर व्रतधारी रुरुने सर्पोंके विनाशका निश्चय कर लिया ॥ १ ९ ॥

स दृष्ट्वा जिह्मगान् सर्वांस्तीव्रकोपसमन्वितः ।

अभिहन्ति यथासत्त्वं गृह्य प्रहरणं सदा ॥ २० ॥

वह सर्पोंको देखते ही अत्यन्त क्रोधमें भर जाता और हाथमें डंडा ले उनपर यथाशक्ति प्रहार करता था ॥ २० ॥

स कदाचिद् वनं विप्रो रुरुरभ्यागमन्महत् ।

शयानं तत्र चापश्यद् डुण्डुभं वयसान्वितम् ॥ २१ ॥

एक दिनकी बात है, ब्राह्मण रुरु किसी विशाल वनमें गया, वहाँ उसने डुण्डुभ जातिके एक बूढ़े साँपको सोते देखा ॥ २१ ॥

तत उद्यम्य दण्डं स कालदण्डोपमं तदा ।

जिघांसुः कुपितो विप्रस्तमुवाचाथ डुण्डुभः ॥ २२ ॥

उसे देखते ही उसके क्रोधका पारा चढ़ गया और उस ब्राह्मणने उस समय सर्पको मार डालनेकी इच्छासे कालदण्डके समान भयंकर डंडा उठाया । तब उस डुण्डुभने मनुष्यकी बोलीमें कहा- ॥ २२ ॥

नापराध्यामि ते किञ्चिदहमद्य तपोधन ।

संरम्भाच्च किमर्थं मामभिहंसि रुषान्वितः ॥ २३ ॥

' तपोधन! आज मैंने तुम्हारा कोई अपराध तो नहीं किया है? फिर किसलिये क्रोधके आवेशमें आकर तुम मुझे मार रहे हो ' ॥ २३ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि प्रमद्वराजीवने नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत पौलोमपर्वमें प्रमद्वराके जीवित होनेसे सम्बन्ध रखनेवाला नवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ९ ॥

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २४ श्लोक हैं )