महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 221–230

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 221–230

पृष्ठ 221

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 221 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ज्ञातौ तदा ब्रह्मन् सर्वकामफलप्रदौ ॥ )

श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः ।

यतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः ॥ ३७ ॥

ब्रह्मन्! महामुने! वहाँ सम्पूर्ण कामनाओंका फल देनेवाले पारिजात वृक्ष एवं सुरभि गौकी उत्पत्ति हुई । फिर लक्ष्मी, सुरा, चन्द्रमा तथा मनके समान वेगशाली उच्चैःश्रवा घोड़ा —ये सब सूर्यके मार्ग आकाशका आश्रय ले, जहाँ देवता रहते हैं, उस लोकमें चले गये ॥ ३७ ॥

धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत ।

श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति ॥ ३८ ॥

इसके बाद दिव्य शरीरधारी धन्वन्तरि देव प्रकट हुए । वे अपने हाथमें श्वेत कलश लिये हुए थे, जिसमें अमृत भरा था ॥ ३८ ॥

एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः ।

अमृतार्थे महान् नादो ममेदमिति जल्पताम् ॥ ३ ९ ॥

यह अत्यन्त अद्भुत दृश्य देखकर दानवोंमें अमृतके लिये कोलाहल मच गया । वे सब कहने लगे ' यह मेरा है, यह मेरा है ' ॥ ३ ९ ॥

श्वेतैर्दन्तैश्चतुर्भिस्तु महाकायस्ततः परम् ।

ऐरावतो महानागोऽभवद् वज्रभृता धृतः ॥ ४० ॥

तत्पश्चात् श्वेत रंगके चार दाँतोंसे सुशोभित विशालकाय महानाग ऐरावत प्रकट हुआ, जिसे वज्रधारी इन्द्रने अपने अधिकारमें कर लिया ॥ ४० ॥

अतिनिर्मथनादेव कालकूटस्ततः परः ।

जगदावृत्य सहसा सधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ४१ ॥

तदनन्तर अत्यन्त वेगसे मथनेपर कालकूट महाविष उत्पन्न हुआ, वह धूमयुक्त अग्निकी भाँति एकाएक सम्पूर्ण जगत्को घेरकर जलाने लगा ॥ ४१ ॥

त्रैलोक्यं मोहितं यस्य गन्धमाघ्राय तद् विषम् ।

प्राग्रसल्लोकरक्षार्थं ब्रह्मणो वचनाच्छिवः ॥ ४२ ॥

उस विषकी गन्ध सूँघते ही त्रिलोकीके प्राणी मूर्च्छित हो गये । तब ब्रह्माजीके प्रार्थना करनेपर भगवान् श्रीशंकरने त्रिलोकीकी रक्षाके लिये उस महान् विषको पी लिया ॥ ४२ ॥

दधार भगवान् कण्ठे मन्त्रमूर्तिर्महेश्वरः ।

तदाप्रभृति देवस्तु नीलकण्ठ इति श्रुतिः ॥ ४३ ॥

मन्त्रमूर्ति भगवान् महेश्वरने विषपान करके उसे अपने कण्ठमें धारण कर लिया ।

तभीसे महादेवजी नीलकण्ठके नामसे विख्यात हुए, ऐसी जनश्रुति है ॥ ४३ ॥

एतत् तदद्भुतं दृष्ट्वा निराशा दानवाः स्थिताः ।

अमृतार्थे च लक्ष्म्यर्थे महान्तं वैरमाश्रिताः ॥ ४४ ॥

पृष्ठ 222

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 222 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ये सब अद्भुत बातें देखकर दानव निराश हो गये और अमृत तथा लक्ष्मीके लिये उन्होंने देवताओंके साथ महान् वैर बाँध लिया ॥ ४४ ॥

ततो नारायणो मायां मोहिनीं समुपाश्रितः ।

स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रितः ॥ ४५ ॥

उसी समय भगवान् विष्णुने मोहिनी मायाका आश्रय ले मनोहारिणी स्त्रीका अद्भुत रूप बनाकर, दानवोंके पास पदार्पण किया ॥ ४५ ॥

ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः ।

स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ ४६ ॥

समस्त दैत्यों और दानवोंने उस मोहिनीपर अपना हृदय निछावर कर दिया । उनके चित्तमें मूढ़ता छा गयी । अतः उन सबने स्त्रीरूपधारी भगवान्‌को वह अमृत सौंप दिया ॥ ४६ ॥

( सा तु नारायणी माया धारयन्ती कमण्डलुम् । आस्यमानेषु दैत्येषु पङ्क्त्या च प्रति दानवैः । देवानपाययद् देवी न दैत्यांस्ते च चुक्रुशुः ॥ ) भगवान् नारायणकी वह मूर्तिमती माया हाथमें कलश लिये अमृत परोसने लगी । उस समय दानवोंसहित दैत्य पंगत लगाकर बैठे ही रह गये, परंतु उस देवीने देवताओंको ही

अमृत पिलाया; दैत्योंको नहीं दिया, इससे उन्होंने बड़ा कोलाहल मचाया ।

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अमृतमन्थनेऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८

|| इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें अमृतमन्थनविषयक अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १८ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठके २३ श्लोक मिलाकर कुल ४८३ श्लोक हैं )

पृष्ठ 223

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 223 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकोनविंशोऽध्यायः देवताओंका अमृतपान, देवासुरसंग्राम तथा देवताओंकी विजय सौतिरुवाच

अथावरणमुख्यानि नानाप्रहरणानि च ।

प्रगृह्याभ्यद्रवन् देवान् सहिता दैत्यदानवाः ॥ १ ॥

उग्रश्रवाजी कहते हैं— अमृत हाथसे निकल जानेपर दैत्य और दानव संगठित हो गये और उत्तम - उत्तम कवच तथा नाना प्रकारके अस्त्र- शस्त्र लेकर देवताओंपर टूट पड़े ॥ १ ॥

ततस्तदमृतं देवो विष्णुरादाय वीर्यवान् ।

जहार दानवेन्द्रेभ्यो नरेण सहितः प्रभुः ॥ २ ॥

ततो देवगणाः सर्वे पपुस्तदमृतं तदा ।

विष्णोः सकाशात् सम्प्राप्य सम्भ्रमे तुमुले सति ॥ ३ ॥

उधर अनन्त शक्तिशाली नरसहित भगवान् नारायणने जब मोहिनीरूप धारण करके दानवेन्द्रोंके हाथसे अमृत लेकर हड़प लिया, तब सब देवता भगवान् विष्णुसे अमृत ले-लेकर पीने लगे; क्योंकि उस समय घमासान युद्धकी सम्भावना हो गयी थी ॥ २-३ ॥

ततः पिबत्सु तत्कालं देवेष्वमृतमीप्सितम् ।

राहुर्विबुधरूपेण दानवः प्रापिबत् तदा ॥ ४ ॥

जिस समय देवता उस अभीष्ट अमृतका पान कर रहे थे, ठीक उसी समय राहु नामक दानवने देवतारूपसे आकर अमृत पीना आरम्भ किया ॥ ४ ॥

तस्य कण्ठमनुप्राप्ते दानवस्यामृते तदा ।

आख्यातं चन्द्रसूर्याभ्यां सुराणां हितकाम्यया ॥ ५ ॥

वह अमृत अभी उस दानवके कण्ठतक ही पहुँचा था कि चन्द्रमा और सूर्यने देवताओंके हितकी इच्छासे उसका भेद बतला दिया ॥ ५ ॥

ततो भगवता तस्य शिरश्छिन्नमलंकृतम् ।

चक्रायुधेन चक्रेण पिबतोऽमृतमोजसा ॥ ६ ॥

तब चक्रधारी भगवान् श्रीहरिने अमृत पीनेवाले उस दानवका मुकुटमण्डित मस्तक चक्रद्वारा बलपूर्वक काट दिया ॥ ६ ॥

पृष्ठ 224

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 224 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भगवान् विष्णुने चक्रसे राहुका सिर काट दिया

पृष्ठ 225

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 225 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तच्छैलशृङ्गप्रतिमं दानवस्य शिरो महत् ।

चक्रच्छिन्नं खमुत्पत्य ननादातिभयंकरम् ॥ ७ ॥

चक्रसे कटा हुआ दानवका महान् मस्तक पर्वतके शिखर-सा जान पड़ता था। वह आकाशमें उछल - उछलकर अत्यन्त भयंकर गर्जना करने लगा ॥ ७ ॥

तत् कबन्धं पपातास्य विस्फुरद् धरणीतले ।

सपर्वतवनद्वीपां दैत्यस्याकम्पयन् महीम् ॥ ८ ॥

किंतु उस दैत्यका वह धड़ धरतीपर गिर पड़ा और पर्वत, वन तथा द्वीपोंसहित समूची पृथ्वीको कँपाता हुआ तड़फड़ाने लगा ॥ ८ ॥

ततो वैरविनिर्बन्धः कृतो राहुमुखेनवैवै ।

शाश्वतश्चन्द्रसूर्याभ्यां ग्रसत्यद्यापि चैव तौ ॥ ९ ॥

तभीसे राहुके मुखने चन्द्रमा और सूर्यके साथ भारी एवं स्थायी वैर बाँध लिया; इसीलिये वह आज भी दोनोंपर ग्रहण लगाता है ॥ ९ ॥

विहाय भगवांश्चापि स्त्रीरूपमतुलं हरिः ।

नानाप्रहरणैर्भीमैर्दानवान् समकम्पयत् ॥ १० ॥

( देवताओंको अमृत पिलानेके बाद ) भगवान् श्रीहरिने भी अपना अनुपम मोहिनीरूप त्यागकर नाना प्रकारके भयंकर अस्त्र- शस्त्रोंद्वारा दानवोंको अत्यन्त कम्पित कर दिया ॥ १० ॥

ततः प्रवृत्तः संग्रामः समीपे लवणाम्भसः ।

सुराणामसुराणां च सर्वघोरतरो महान् ॥ ११ ॥

फिर तो क्षारसागरके समीप देवताओं और असुरोंका सबसे भयंकर महासंग्राम छिड़ गया ॥ ११ ॥

प्रासाश्च विपुलास्तीक्ष्णा न्यपतन्त सहस्रशः ।

तोमराश्च सुतीक्ष्णाग्राः शस्त्राणि विविधानि च ॥ १२ ॥

दोनों दलोंपर सहस्रों तीखी धारवाले बड़े -बड़े भालोंकी मार पड़ने लगी । तेज नोकवाले तोमर तथा भाँति- भाँतिके शस्त्र बरसने लगे ॥ १२ ॥

ततोऽसुराश्चक्रभिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु ।

असिशक्तिगदारुग्णा निपेतुर्धरणीतले ॥ १३ ॥

छिन्नानि पट्टिशैश्चैव शिरांसि युधि दारुणैः ।

तप्तकाञ्चनमालीनि निपेतुरनिशं तदा ॥ १४ ॥

भगवान्के चक्रसे छिन्न- भिन्न तथा देवताओंके खड्ग, शक्ति और गदासे घायल हुए असुर मुखसे अधिकाधिक रक्त वमन करते हुए पृथ्वीपर लोटने लगे । उस समय तपाये हुए सुवर्णकी मालाओंसे विभूषित दानवोंके सिर भयंकर पट्टिशोंसे कटकर निरन्तर युद्धभूमिमें गिर रहे थे ॥ १३-१४ ॥

पृष्ठ 226

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 226 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा निहताश्च महासुराः ।

अद्रीणामिव कूटानि धातुरक्तानि शेरते ॥ १५ ॥

वहाँ खूनसे लथपथ अंगवाले मरे हुए महान् असुर, जो समरभूमिमें सो रहे थे, गेरू आदि धातुओंसे रँगे हुए पर्वत- शिखरोंके समान जान पड़ते थे ॥ १५ ॥

हाहाकारः समभवत् तत्र तत्र सहस्रशः ।

अन्योन्यं छिन्दतां शस्त्रैरादित्ये लोहितायति ॥ १६ ॥

संध्याके समय जब सूर्यमण्डल लाल हो रहा था, एक- दूसरेके शस्त्रोंसे कटनेवाले सहस्रों योद्धाओंका हाहाकार इधर- उधर सब ओर गूँज उठा ॥ १६ ॥

परिघैरायसैस्तीक्ष्णैः संनिकर्षे च मुष्टिभिः ।

निघ्नतां समरेऽन्योन्यं शब्दो दिवमिवास्पृशत् ॥ १७ ॥

उस समरांगणमें दूरवर्ती देवता और दानव लोहेके तीखे परिघोंसे एक- दूसरेपर चोट करते थे और निकट आ जानेपर आपसमें मुक्का - मुक्की करने लगते थे । इस प्रकार उनके पारस्परिक आघात- प्रत्याघातका शब्द मानो सारे आकाशमें गूँज उठा ॥ १७ ॥

छिन्धि भिन्धि प्रधाव त्वं पातयाभिसरेति च ।

व्यश्रूयन्त महाघोराः शब्दास्तत्र समन्ततः ॥ १८ ॥

उस रणभूमिमें चारों ओर ये ही अत्यन्त भयंकर शब्द सुनायी पड़ते थे कि ' टुकड़े-टुकड़े कर दो, चीर डालो, दौड़ो, गिरा दो और पीछा करो ' ॥ १८ ॥

एवं सुतुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये ।

नरनारायणौ देवौ समाजग्मतुराहवम् ॥ १ ९ ॥

इस प्रकार अत्यन्त भयंकर तुमुल युद्ध हो ही रहा था कि भगवान् विष्णुके दो रूप नर और नारायणदेव भी युद्धभूमिमें आ गये ॥ १ ९ ॥

तत्र दिव्यं धनुर्दृष्ट्वा नरस्य भगवानपि ।

चिन्तयामास तच्चक्रं विष्णुर्दानवसूदनम् ॥ २० ॥

भगवान् नारायणने वहाँ नरके हाथमें दिव्य धनुष देखकर स्वयं भी दानवसंहारक दिव्य चक्रका चिन्तन किया ॥ २० ॥

ततोऽम्बराच्चिन्तितमात्रमागतं महाप्रभं चक्रममित्रतापनम् । विभावसोस्तुल्यमकुण्ठमण्डलं सुदर्शनं संयति भीमदर्शनम् ॥ २१ ॥

चिन्तन करते ही शत्रुओंको संताप देनेवाला अत्यन्त तेजस्वी चक्र आकाशमार्गसे उनके हाथमें आ गया । वह सूर्य एवं अग्निके समान जाज्वल्यमान हो रहा था । उस मण्डलाकार चक्रकी गति कहीं भी कुण्ठित नहीं होती थी । उसका नाम तो सुदर्शन था, किंतु वह युद्धमें शत्रुओंके लिये अत्यन्त भयंकर दिखायी देता था ॥ २१ ॥

पृष्ठ 227

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 227 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तदागतं ज्वलितहुताशनप्रभं भयंकरं करिकरबाहुरच्युतः । मुमोच वै प्रबलवदुग्रवेगवान् महाप्रभं परनगरावदारणम् ॥ २२ ॥

वहाँ आया हुआ वह भयंकर चक्र प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहा था । उसमें शत्रुओंके बड़े - बड़े नगरोंको विध्वंस कर डालनेकी शक्ति थी । हाथीकी सूँड़के समान विशाल भुजदण्डवाले उग्रवेगशाली भगवान् नारायणने उस महातेजस्वी एवं महाबलशाली चक्रको दानवोंके दलपर चलाया ॥ २२ ॥

तदन्तकज्वलनसमानवर्चसं पुनः पुनर्न्यपतत वेगवत्तदा । विदारयद् दितिदनुजान् सहस्रशः करेरितं पुरुषवरेण संयुगे ॥ २३ ॥

उस महासमरमें पुरुषोत्तम श्रीहरिके हाथोंसे संचालित हो वह चक्र प्रलयकालीन अग्निके समान जाज्वल्यमान हो उठा और सहस्रों दैत्यों तथा दानवोंको विदीर्ण करता हुआ बड़े वेगसे बारम्बार उनकी सेनापर पड़ने लगा ॥ २३ ॥

दहत् क्वचिज्ज्वलन इवावलेलिहत् प्रसह्य तानसुरगणान् न्यकृन्तत । प्रवेरितं वियति मुहुः क्षितौ तथा पपौ रणे रुधिरमथो पिशाचवत् ॥ २४ ॥

श्रीहरिके हाथोंसे चलाया हुआ सुदर्शन चक्र कभी प्रज्वलित अग्निकी भाँति अपनी लपलपाती लपटोंसे असुरोंको चाटता हुआ भस्म कर देता और कभी हठपूर्वक उनके टुकड़े -टुकड़े कर डालता था । इस प्रकार रणभूमिके भीतर पृथ्वी और आकाशमें घूम-घूमकर वह पिशाचकी भाँति बार- बार रक्त पीने लगा ॥ २४ ॥

तथासुरा गिरिभिरदीनचेतसो मुहुर्मुहुः सुरगणमार्दयंस्तदा । महाबला विगलितमेघवर्चसः सहस्रशो गगनमभिप्रपद्य ह ॥ २५ ॥

इसी प्रकार उदार एवं उत्साह भरे हृदयवाले महाबली असुर भी, जो जलरहित बादलोंके समान श्वेत रंगके दिखायी देते थे, उस समय सहस्रोंकी संख्यामें आकाशमें उड़- उड़कर शिलाखण्डोंकी वर्षासे बार - बार देवताओंको पीड़ित करने लगे ॥ २५ ॥

अथाम्बराद् भयजननाः प्रपेदिरे सपादपा बहुविधमेघरूपिणः । महाद्रयः परिगलिताग्रसानवः

पृष्ठ 228

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 228 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

परस्परं द्रुतमभिहत्य सस्वनाः ॥ २६ ॥

तत्पश्चात् आकाशसे नाना प्रकारके लाल, पीले, नीले आदि रंगवाले बादलों - जैसे बड़े-बड़े पर्वत भय उत्पन्न करते हुए वृक्षोंसहित पृथ्वीपर गिरने लगे । उनके ऊँचे - ऊँचे शिखर गलते जा रहे थे और वे एक- दूसरेसे टकराकर बड़े जोरका शब्द करते थे ॥ २६ ॥

ततो मही प्रविचलिता सकानना महाद्रिपाताभिहता समन्ततः । परस्परं भृशमभिगर्जतां मुहू रणाजिरे भृशमभिसम्प्रवर्तिते ॥ २७ ॥

उस समय एक- दूसरेको लक्ष्य करके बार- बार जोर- जोरसे गरजनेवाले देवताओं और असुरोंके उस समरांगणमें सब ओर भयंकर मार-काट मच रही थी; बड़े -बड़े पर्वतोंके गिरनेसे आहत हुई वनसहित सारी भूमि काँपने लगी ॥ २७ ॥

नरस्ततो वरकनकाग्रभूषणै- महेषुभिर्गगनपथं समावृणोत् । विदारयन् गिरिशिखराणि पत्रिभिः महाभयेऽसुरगणविग्रहे तदा ॥ २८ ॥

तब उस महाभयंकर देवासुर संग्राममें भगवान् नरने उत्तम सुवर्ण- भूषित अग्रभागवाले पंखयुक्त बड़े - बड़े बाणोंद्वारा पर्वत-शिखरोंको विदीर्ण करते हुए समस्त आकाशमार्गको आच्छादित कर दिया ॥ २८ ॥

ततो महीं लवणजलं च सागरं महासुराः प्रविविशुरर्दिताः सुरैः । वियद्गतं ज्वलितहुताशनप्रभं सुदर्शनं परिकुपितं निशम्य ते ॥ २ ९ ॥ इस प्रकार देवताओंके द्वारा पीड़ित हुए महादैत्य आकाशमें जलती हुई आगके समान उद्भासित होनेवाले सुदर्शन चक्रको अपने ऊपर कुपित देख पृथ्वीके भीतर और खारे पानीके समुद्रमें घुस गये ॥ २ ९ ॥ ततः सुरैर्विजयमवाप्य मन्दरः स्वमेव देशं गमितः सुपूजितः । विनाद्य खं दिवमपि चैव सर्वशः ततो गताः सलिलधरा यथागतम् ॥ ३० ॥

तदनन्तर देवताओंने विजय पाकर मन्दराचलको सम्मानपूर्वक उसके पूर्वस्थानपर ही पहुँचा दिया । इसके बाद वे अमृत धारण करनेवाले देवता अपने सिंहनादसे अन्तरिक्ष और स्वर्गलोकको भी सब ओरसे गुँजाते हुए अपने - अपने स्थानको चले गये ॥ ३० ॥

ततोऽमृतं सुनिहितमेव चक्रिरे

पृष्ठ 229

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 229 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सुराः परां मुदमभिगम्य पुष्कलाम् । ददौ च तं निधिममृतस्य रक्षितुं किरीटिने बलभिदथामरैः सह ॥ ३१ ॥

देवताओंको इस विजयसे बड़ी भारी प्रसन्नता प्राप्त हुई। उन्होंने उस अमृतको बड़ी सुव्यवस्थासे रखा । अमरोंसहित इन्द्रने अमृतकी वह निधि किरीटधारी भगवान् नरको रक्षाके लिये सौंप दी ॥ ३१ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि अमृतमन्थनसमाप्तिर्नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १ ९ ॥ इसप्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें अमृतमन्थन-समाप्तिनामक उन्नीसवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ १ ९ ॥

पृष्ठ 230

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 230 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विंशोऽध्यायः कद्रू और विनताकी होड़, कद्रूद्वारा अपने पुत्रोंको शाप एवं ब्रह्माजीद्वारा उसका अनुमोदन सौतिरुवाच

एतत् ते कथितं सर्वममृतं मथितं यथा ।

यत्र सोऽश्वः समुत्पन्नः श्रीमानतुलविक्रमः ॥ १ ॥

यं निशम्य तदा कद्रूर्विनतामिदमब्रवीत् ।

उच्चैःश्रवा हि किं वर्णो भद्रे प्रब्रूहि माचिरम् ॥ २ ॥

उग्रश्रवाजी कहते हैं— शौनकादि महर्षियो! जिस प्रकार अमृत मथकर निकाला गया, वह सब प्रसंग मैंने आपलोगोंसे कह सुनाया । उस अमृत- मन्थनके समय ही वह अनुपम वेगशाली सुन्दर अश्व उत्पन्न हुआ था, जिसे देखकर कद्रूने विनतासे कहा — ‘ भद्रे! शीघ्र बताओ तो यह उच्चैःश्रवा घोड़ा किस रंगका है? ' ॥ १-२ ॥ विनतोवाच

श्वेत एवाश्वराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे ।

ब्रूहि वर्णं त्वमप्यस्य ततोऽत्र विपणावहे ॥ ३ ॥

विनता बोली - शुभे! यह अश्वराज श्वेत वर्णका ही है । तुम इसे कैसा समझती हो? तुम भी इसका रंग बताओ, तब हम दोनों इसके लिये बाजी लगायेंगी ॥ ३ ॥

कद्रूरुवाच

कृष्णवालमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते ।

एहि सार्धं मया दीव्य दासीभावाय भामिनि ॥ ४ ॥

कद्रूने कहा — पवित्र मुसकानवाली बहन! इस घोड़े ( का रंग तो अवश्य सफेद है, किंतु इस ) -की पूँछको मैं काले रंगकी ही मानती हूँ । भामिनि! आओ, दासी होनेकी शर्त रखकर मेरे साथ बाजी लगाओ ( यदि तुम्हारी बात ठीक हुई तो मैं दासी बनकर रहूँगी; अन्यथा तुम्हें मेरी दासी बनना होगा) ॥ ४ ॥

सौतिरुवाच

एवं ते समयं कृत्वा दासीभावाय वै मिथः ।

जग्मतुः स्वगृहानेव श्वो द्रक्ष्याव इति स्म ह ॥ ५ ॥

उग्रश्रवाजी कहते हैं - इस प्रकार वे दोनों बहनें आपसमें एक -दूसरेकी दासी होनेकी शर्त रखकर अपने - अपने घर चली गयीं और उन्होंने यह निश्चय किया कि कल आकर