भरत नाट्यशास्त्र - नाट्य चन्द्रिका टीका १ — पृष्ठ 581–590

४९० नाट्यशास्त्रम् बलिप्रधानैर्होमैश्च ३७ ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु १ ९ ३ बहवोऽर्थाविभाव्यन्ते २८० ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु ४८, ५२ बहिः पावस्थितोऽङ्गुष्ठः ४०४ भक्त्या मयोद्यतो देव ७९. बहिर्गीतविधी सम्यक् १७८ भक्त्या समुद्यतो देव ७८ बहुजातिबीजपूरकमामिषखण्डं ३७१ भगवन् श्रोतुमिच्छामः ३९ २९९ बहुतां समवेतानाम् ३२३ भयशोकविषादाद्य: बहुभूतगणाकीर्णे ९० भय शीतज्वरक्रोधग्रस्तानां ३५४ बहुशः कुट्टितः पादः १०८ भयानके सबीभत्से ३५५ बहुशरचलितं यच्च ३३० भरतं मुनयः सर्वे २१६ ३ ९, १६८ बालालापे च शीघ्रच ३७५ भरतस्य वचः श्रुत्वा बालोर बल्य वधूपदीप ३६ ९ भवतां देवतानां च ३१ बाष्पपरिप्लुतनयनः २ ९ १ भवद्भिः शुचिभिर्भूत्वा ६ बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रत्वात् ३१ ९ भवद्भिर्नो निशायां तु ६ ९ ११२ भविष्यतश्च लोकस्य ८ बाहुशीर्षाचित हस्ती बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ ३९ ० भविष्यतीदं निर्गीतम् १७९ बाह्यतः सर्वतः कार्या ६३ भविष्यद्भिर्नरैः कार्यम् ३९ बाह्यभ्रमरकं कुर्यात् १३७ भवेदतिजगत्यान्तु १८९ १८७ ३ ९ ५ भवेदाचमनं चैव बाह्वोरिति करणगता बाह्यार्थाग्राहिणी ध्यामा ३३ ९ भवेयुर्ह सवक्त्रस्य ३७५ बिब्बोक च पुनः स्त्रीणां ३ ९ ६ भाण्डवाद्यकृते चैव १५७ १ ९८ बिल्वकपित्थफलानां ३७१ भाण्डोन्मुखेन कर्तव्यम् बीभत्सः क्षोभजः शुद्धः २७३ भारतः सात्वतश्चैव ४२४ बीभत्स दर्शनं यच्च २५५ भारतीं सात्वतीं चैव १५, २२५ बीभत्सस्य महाकालः २५६ भारते तु कुटीच्छेद्यं ४२४ बीभत्साद्भ तशान्तानाम् ३२४ भारते प्रविचारो यः ४२६ बीभत्साद्भुतसंज्ञौ च २२० भागानां च रसानां च ३२६ बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रिय २७६ भवाभिनयसंबद्धान् २५३ ३० भावा वाऽपि रसा वाऽपि ३२३ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ७४ भावा विकारा रत्याद्याः २७७ ब्रह्मर्षिभूतसंघांच ब्रह्मर्षीणां च विज्ञेयम् ३६ भावाश्चैव कथं प्रोक्ताः २१६ २२ भावो वापि रसो वापि ३२२ ब्रह्मा कुटिलकं चैव ब्रह्माणं मधुपर्केण ७५ भित्तिकर्मणि निर्वृते ५०

५५.भित्तिकर्मविधि कृत्वा ६२ भोजने कृशराश्चैव ३७भित्तिष्वथ विलिप्तासु ६२ भोज्येर्भक्ष्यैश्च पानैश्च ३४५.भिन्द्यात् कुम्भं ततश्चैव ८५ भ्रमणं वलनोद्वृत्ते १४७भिन्नवलितेन कुर्यात् ३६५ भ्रमणं चापि विज्ञेयः ३४४ भिन्ने कुम्भे ततश्चैव ८६ भ्रमणं वलनं पातः ९५ भिन्ते चैव तु विज्ञेयः ८५ भ्रमरं चतुरं चैव ३ ९ २ भुग्नं लज्जान्विते योज्यं ३५५ श्रमितावुरस: स्थाने भुजगाभरणं त्रिपुरान्तकम् २१५ न कूटीकटाक्षकुटिलम् २८५. भुजङ्गत्रासितं कृत्वा १०८ भ्रकुटी कुटिलादृष्टी ३३६ २८५, २९ २ भुजङ्गत्रासितं चैव १३५ कुटीकुटिलोत्कट ३४८ भुजङ्गत्रासितं प्रोक्तम् ९५ भ्रुवोरुन्नतिरुत्क्षेपः ३४८ भुजङ्गत्रासितं सव्यम् १३७ भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपात् १५१ भुजङ्गत्रासितः पादः ११० मङ्गल्यमिति कृत्वा च ३३३. भुजावूर्ध्वविनिष्क्रान्ती १२३ मङ्गल्याध्ययनध्यान ३६३ भुजांस कूर्परायैस्तु ३८ ९ मङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः भूतपिशाचग्रहणा ३०६ मञ्जुकेशीं सुकेशीं च १९ ३ ९ ० भूतयक्षपिशाचश्च २९ मणिबन्धनमुक्तौ तु भूतान् पिशाचान् यज्ञांश्च ६८ मणिबन्धनविन्यस्तौ ३८० ३७२ भूतेभ्यश्च नमो नित्यम् ७९ मणिबन्धनविश्लिष्टा भूमिनिपातनिवर्तित २८४ मण्डपे विप्रकृष्टे तु ४४ ३९ ५ भूमिस्तत्रैव कर्तव्यः ४६ मण्डलग तिस्तथा स्वस्तिक: १४० भूमेर्विभागं पूर्वं तु ४६ मण्डलं स्थानकं कृत्वा १२७ भयः किं कथ्यतां सम्यक् २०८ मण्डलस्थानकं चैव ९५ भूयः किं कथ्यतामन्यत् १६७ मण्डलस्वस्तिकं चैव ३२० भूयश्च ये यत्र रसे ३२० मतिमहो विबोधश्च भूयश्चोर्ध्वविरचिता ३६ ९ मतिर्व्याधिस्तथोन्मादः २२३ ३२१- भूयश्चौघः प्रयोक्तव्यः १६२ मतिश्चैव तथोग्रत्वम् १३ ९ भृङ्गारजर्जरधरी १८५ मत्तलिकरणं कृत्वा ९ ३ भृङ्गारभृतमाहूय १८७ मत्तस्खलित कश्चैव १३७ भृत्यजः कृतकश्चेति २८५ मत्ताक्रीडो भवेदेष ३८७ भृशमुद्वृत्ततारा च ३३८ मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते ७६ भोजनहिरण्यगणना ३७७ मत्स्यैश्च पिष्टभक्ष्यैश्व

४९ २ नाट्यशास्त्रम् ७९ मदस्खलितं चैव ९ ६ महागणेश्वराः सर्वे ९१ बोम्पसमायुक्त ३५० महागीतेषु चैवार्थान् मधुपर्कस्तथा राज्ञे ५० महाचारी ततश्चैव १९ ६ मधुराकुश्वितान्तां च ३४१ महाचार्यां प्रयुक्तायाम् १८१ ७७ मधुरैश्वाङ्गविहारैः २६० महादेव महायोगिन मध्यप्रसारिताङ्गष्ठो ३९ ० महादेवश्च सुप्रीतः ९० २० मध्यमाङ्ग ष्ठसंदंशो ३७४, ३७८ महानयं प्रयोगस्य ३१५ मध्यमे च लता बन्धः १५८ महाभैरवनादाद्यैः ३१ ९ मध्यस्थादिषु भावेषु ३५५ महीनिपातनाच्चापि ६ मध्ये चैवात्र कर्तव्ये ७२ महेन्द्रप्रमुखैर्देवैः मध्ये तु सूत्रभृत्ताभ्याम् १८५ महेश्वरस्य चरितम् १६७ १३ -मध्येत्रिकोणमेवास्य ६६ मागधं सरलं चैव २१० मध्ये लघ्वक्षराणि स्युः २१० मागधी त्वथ कर्तव्या १९ मध्येलघ्वक्ष राण्येव २११ मागधीमर्जुनीं चैव मन्त्रपूतं च तद्देयम् ५३ मातृर्नाट्यस्य सर्वास्ताः ७६ मन्त्रपूतमिमं देव्यः ७८ मानुषस्य तु गेहस्य ४६ १८१ मन्त्रपूतमिमं सम्यक् ८१ मार्गासारितमासाद्य मन्त्रपूतमिमं सर्वम् ७७ माहेश्वरैरङ्गहारैः १६४ ६८ मन्त्रपूतेन तोयेन ६८, ८४ मित्रमग्निं सुरान् वर्णान् २१० मन्त्रहीनो यथा होता ८८ मिश्र सम्भाविता कार्या ३८१ मन्थनशरावकर्षण० ३६८ मुकुलं तु यदा हस्तं ३७७ मन्दवातायनोपेतः ६० मकुलित कुसुमेषु तथा ३२ ९ मन्दसञ्चारिणी दीना ३३७ मुखजेभिनये विप्रा २७१ मन्दायमान तारा या ३४० मुखनेत्रविकूणनया मयापीदं स्मृतं नृत्यम् ९ १ मुखबीजानुसदृशम् २०७ मया प्राग्ग्रथितो विद्वन् ८९ मुख नेत्रयुक्तानि ३९ ४ ३५६ मया समवकारस्तु ९ ० मुखरागविहीनस्तु मरकतवैदूर्यादेः प्रदर्शनम् ३७३ मुखरागान्वितो यस्मात् ३५६ ३१ ९ मर्त्यलोकगता! सर्वे ३७ मुखवर्णपरावृत्त्या १६० मल्लामां चैव संफेट: ४२४ मुखे सोपोहने कुर्यात् ३ अलिनान्ना च मलिना ३३ ९ मुनयः पर्युपास्यैनम् महाकुले प्रसूता स्थ ८४ मुष्टिकस्वस्तिको चापि ३६१

३६० यत्र कुर्वन्ति सञ्जल्पम् १७७मुष्टिश्च शिखराख्यश्च १२० यत्र तत्करणं ज्ञेयम् १००, १०५मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थ ११३, १२१ मुहुः कण्टकितत्वेन ३१ ९ ३१ ९ यत्र तत्रापि संयोज्यम् ९७- महुरश्रुकणापातैः ३४२ यत्र प्रसारितो बाहू १२१ मुहुर्व्यावृत्ततारा च ४८, ५० यत्र व्यग्रावुभौ हस्ती ३८७- मूर्छाव्याधिमदावेश ३३३ यत्र सन्निहिते कान्ते १६३ ८२ यत्राभिनेयं गीतं स्यात् १५५. मृडपर्वणि चित्रं तु ६८ यथा क्रमेण करणं तद् ३९ ४* मृत्यु च नियति चैव ३२२ यथाऽचलो गिरिर्मेरुः ५४ मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव ८१ यथादर्शनमन्यच्च ४०१ मृत्युश्च नियतिश्चैव १४८ यथा देवास्तथा दैत्याः ३१ मृदङ्गभेरीपटहै: मेति वदेति च योज्या ३६ ९ यथानराणां नृपतिः २८२ २७६ यथा नाट्यस्य जन्मेदम् १६८ मोक्षाध्यात्मसमुत्थः ३३२, ३४ ९ यथा! नेत्रं प्रसर्पेत ३५६. मोट्टायिते कुट्टमिते म्लान पुटपक्ष्मा या ३३ ९ यथान्यायं तु कर्तव्या १८७ २०७ यथा पादः प्रवर्तेत ४०७- य इमं पूर्वरङ्ग तु १२ यथा बहुद्रव्ययुतैः २५२ य इमे वेदगुह्यज्ञाः ८७ यथा बीजाद् भवेद् वृक्षः २५४ य एवं विधिमुत्सृज्य ३२५ यथा बुद्ध्यामहे ब्रह्मन् १६८ य एवमेताञ्जानाति १६० यथाभावाभिनिर्वयः ३ ९. य एव वस्तुकविधिः ६८ यथा मिश्रस्तु योक्तव्यः २१० यक्षांश्च गुह्यकांश्चैव १७ यथा येनाभिनेयं च ३५ ९ यच तस्याः क्षमं द्रव्यम् ३६६ यथा योज्या धवाः पञ्च २०८ यच्च महीतलरचितं ९ यथा लक्षणमेतेषां ३६१ यजुर्वेदादभिनयान् १६१ यज्ञेन सम्मितं ह्येतत् ३७, ८७ यथा लयस्तथा वाद्यम् यज्ञोपवीत धारणवधेन ० ३७६ यथावत्तेन कर्तव्यम् १ ९ १ ४२० यथाऽवसरमेते हि ३२१ यतः पादस्ततो हस्तो १६४ यथाविधि यथादृष्टम् ३८. यत्तु शृङ्गारसम्बद्धम् १६३ यथास्थानान्तरगतान् ६८, ६ ९ यत्तु संदृश्यते किञ्चित् २७२ यथा ह्यपप्रयोगस्तु ८७, २०७ यत्त्वतिशयार्थयुक्तम् ४५ यदधः सकृताक्षिप्तं ३३२ यत्नभावाभिनिष्पन्नाः

नाट्यशास्त्रम्४९४ :यदा गीतिवशादङ्गम् १६१ यस्याङ्गुल्यस्तु विरला ३७१ यदा प्रदेशिनी वक्रा ३६७ यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः ३६५ यदा प्राप्त्यर्थमर्थानाम् १५१ यस्या लघूनि सर्वाणि १८९ यदा भवेतां करणे स ३८२ यस्यास्तु जागते पादे २०१ यदेतत्प्रस्तुतं नाटयं ४१० या तत्रात्मसमुत्था २९२ यो जन्मगुणोपतम् ८४ या स्वाकुञ्चितपक्ष्माग्रा ३३५ यद्रेचकानुसारेण ४१४ यादृशं दिशि यस्यां तु ४९ यममित्री च सम्पूज्यो ७५ या ध्रुवां छन्दसा युक्ता १६५ यमो मित्रश्च भगवान् ८० यानि वस्तुनिबद्धानि १५ ९, १६२ यवैस्सिद्धार्थकैलर्जिः ७१ यानि स्थानानि याश्चार्यः ९७, १३२ ९ १ यशस्यं च शुभार्थं च यान्येतानि नियुक्तानि ३० यश्चापि विधिमुत्सृज्यः २०७ या यमस्तु यथा योज्या ४१० यश्चाप्यास्य गतो भावः ४५ यावत्पाठ्य च गेयं च ४५ १९२ यश्चायं पूर्व रङ्गस्तु या विद्या यानि शिल्पानि १८३ यस्ताण्डवविधिः प्रोक्तः २०३ याश्र्वास्यां मत्तवारण्याम् ८१ यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तः ३८२ युक्तायामवकृष्टायाम् १८१ यस्माच्च लोकपालानाम् १७५ युद्धप्रहारघातन० २६७ यस्मात् प्रयोगं नयति ३२७ यूकात्वष्टो वो ज्ञेयः ४३ यस्मादङ्गसमायुक्ताः ४०८ ये गीतकादी युज्यन्ते १५२ यस्मात्तस्मादमी भावा: १७ ९, २५३,२७ ९ ये चान्ये क्रव्यादा ३८३ यस्मादनेन ते विघ्नाः २५ ये चापि नृत्तहस्तास्तु १३२ यस्माभिनयस्त्वत्र १७६ ये त्वेते सात्त्विका भावाः ३२२ यस्मादभिनयो ह्येष ३२७ येनानुकरणं नाट्यम् ३५ यस्मादव्यक्तभावं हि ४४ s ये पि चान्तरमार्गास्स्युः १६६ १७५ -यस्नादुत्थापयन्त्यत्र ये रसा इति पठ्यन्ते २१६ यस्माद्रङ्ग प्रयोगोऽयम् १६ ९ योगीव ध्यानपरः २९ १ यस्मिन्नङ्ग तु युवतिः १६३ योऽयं भगवता सम्यक् ३ यस्मिन्नङ्ग प्रसादं तु १६४ योऽयं भगवता सृष्टः ३१ यस्य पादस्य करणे ४०३ योऽयं समवकारस्तु ८९ व्यस्य यद्द्द्द्श्यते रूपम् ३८४ योऽयं स्वभावो लोकस्य ३६ यस्या यस्यामवस्थायाम् १६२ यो यथाभिमयोयस्मिन् ३२६ यस्या हस्वानि शेषाणि १ ९ ५ यो यस्मिन् कर्मणि यथा १५

योsर्थी हृदयसंवादी २८१ रसातलगतेभ्यश्च ८० यो विधि: पूर्वमुक्तस्तु ६३, १६० रसाभावा ह्यभिनयाः २१८ रक्ताः प्रतिसराः सूत्रम् ७१ सेवेतेषु सर्वेषु ३२२, ३२३ रक्ताः सुमनश्चैव ७१ राक्षसेन्द्रा महासत्त्वाः ७८ रक्षणे मण्डपस्याथ २७ राज्ञो वा यत्र भक्तिः स्यात् १ ९ ४ रक्षाभूतश्च सर्वेषाम् २५ रात्री जागरणादपि ३०५ रङ्गद्वारमतो ज्ञेयम् १७६ राष्ट्र प्रवर्धतां चैव १ ९ ३ रङ्गद्वारे प्रयुक्त तु १८१ रिपुजो गुरुश्चैव २८५ रङ्गपीठं ततः कार्यम् ५५ रुक्षा स्थिरोद्धतपुटा ३३७ रङ्गपीठगतान् विघ्नान् २४ रुद्र प्रहरणं सर्वम् ८१ रङ्गपीठस्य पार्श्वे तु ५४ रुष्टाश्चापि ततो देवाः १७९ रङ्गपीठस्य मध्ये तु २९, १८६ रूपनिर्वर्णना युक्त ३४६ रङ्गपीठावलोक्य तु ६४. रूरूचमरमहिसुरगज ३६५ रङ्गपूजां कुरुष्वेति ३८ रेचका अङ्गहाराश्च १५० रङ्गमध्ये तु तां दीप्ताम् ८६ रेचकेषु च कर्तव्यं _४२३ रङ्गशीर्षं तु कर्तव्यम् ५५ रेचकै रङ्गहारैश्च १४८, २०३ रङ्गसिद्धौ पुनः कार्यम् १ ९९ रेचयेच्च करं वामम् १२६ रङ्गस्याभिमुखं कार्यम् ६५ ७० रेचितं करणं कार्यम् १४४ रङ्गस्योद्योतनं कार्यम् रेचितं करिहस्तं च १४१ रङ्ग पिबतः कार्या २९४ रेचितं मण्डलं चैब १४१ रङ्गप्रहरणे कार्यों ४२६ रेचितं हस्तपादं च १३७ रतिर्हासश्च शोकश्च २२३ रेचिता विधुतभ्रान्ता ३५७ रत्नदानैः सगोदानैः ५२ रेचितो चापि विशेयौ ३९० रत्नानि चात्र देवानि ५८ रेचितश्चापविद्धश्च १०५ रशनाजघनकटीनामः ३६५ रेचितश्चापि विज्ञेयः ९ ३ रश्मिकुशाङ्कुशधनुषां ३६७ रेचिताख्यः पृथग्भावे १४७ रसं वीरमपि प्राह २७३ रेचिता च कटियंत्र १११ रसजा दृष्टो ह्येता ३३६ रेचितावचितौ हस्ती १३० रसजानां तु दृष्टीनां ३४४ रेचितेन तु हस्तेन १३६ ३४३ रजास्तु रसेष्वेव रेचितो दक्षिणो हस्तः १०६ रसजा भावजाश्चासां ३४३ रेचितो घूर्णितो वापि १२४ सत्वं केन वै तेषाम् २१६ रेचितौ चापि विज्ञयो ३९ ०

नाट्यशास्त्रम् ४९ ६ १२२, १३१ लताख्यौ च तथा प्रोक्तो ३६१रेचितौ च तथा हस्तो ११६, ६२ ११२ लताबन्धाश्च कर्तव्याःरेचितो विप्रकीर्णौ च रेचितौ सह गात्रेण १४१ लम्बिताकुचितपुटा ३४१ १४५ लयस्य वर्धनाच्चापि १५३रेचितो स्वस्तिको पादों १० ९ ललाटतिलकं क्रान्तम् ९५रेचितो हस्तपादी च रेच्यते तद्धिकरणम् ११० ललाटे तिलक कुर्यात् ११३ ३३४ ललिते पादविन्यासः १८९ रौद्री बीरा च बीभत्सा रोमाञ्चः स्वरभेदश्च ३२१ ललितैश्चाङ्गविहारैः ३०१५८ २८४ लाङ्गलेन समुत्कृष्य रोमाञ्चगात्रमनिभृतम् रोमाञ्चर्षो निद्रा च ३२० लाङ्गले शुद्धवर्णां तु ५८ १४ ३३० लाजं भयानक चैव रोषे वितर्के विज्ञाने रौद्रप्रचरणाच्चापि १७७ लिङ्गस्थानां व्रतस्थानां ४२२ ३७४ २५५ लीला रती रुचि च रौद्रस्येव च यत्कर्म २५६ लेहनं जिह्वया लेहः ३५३ रौद्रो रुद्राधिदैवत्यः ३८७ ३९ लोकक्रियास्वभावेन लक्षणं पूजनं चैव २२४ लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि ३३४, ३५ ९ लोकधर्मी नाटयधर्मी ३८७ लोकपालास्तथा दिक्षु २७ लक्षणव्यञ्जिता हस्ताः लक्षणेन विना बाह्य २०४ लोकवृत्तानुकरणम् ३४ ३३८ लोकशास्त्रानुसारेण २०४ लक्षोद्देशात् समुद्द्विग्ना ७८ लोकस्वभावसंसिद्धा २८१ लक्ष्मीः सिद्धिर्मतिर्मेधा १८३ ३६३ लोकालोकस्य जगतः लघुखगपतन स्रोतोभुजग ० २०६ लोकोपदेशजननम् ३४ लघुवर्णपदोपेताम् ३३० १ ९७ लोलितं चैव विज्ञेयं लघु शेषं ध वायोगे १८० १ ९२ वक्त्रपाणौ कृते चैव १२९. लघूनि पादे पङ्क्त्यां तु २१४ वक्षःस्थश्च करो वामः लध्वक्षरैविहीनं तु २ ९९ वक्षःस्थश्चैव मित्राणां ३७९. लज्जानिगूढवदनः १०५ लज्जायां च प्रणामे च ३३३ वक्षःस्थाने तथा वामम् १४६ लताख्यं सकटिच्छिन्नम् १३७, १४३ वक्षःस्थाने भवेत् सव्यः ३८६. १३७ वक्षःस्थाश्चैव मध्यानां लताख्यः सकटिच्छेदः ४२४ लताख्यश्च करो वामः ११०, १११ वक्षसो वार्षगण्ये तु ३८८. लताख्यो च करी कृत्वा १४१ वक्षसोऽष्टाङ्ग लस्थौ तु छताख्यो च करो ज्ञेयो ३९ १ बज्र विद्युत्समुद्रांश्च ६८

३८७ वडवानलसङ्ग्रामे ३६४ वाचिकाभिनयं कुर्यात् देतां सम्यगुक्ताभिः १ ९ ३ वाद्य गतिप्रचारश्च २०१ बदनाभ्याशे कुञ्चित ० ३६ ९ वाद्य गुर्वक्षरकृतम् १६० `वधबन्धताडनादिभिः ३० ९ वाद्यगीतप्रमाणेन २०१ वन्दनानि प्रकुर्वन्ति १७५ वाद्यवृत्तिविभागार्थम् १७३ वन्दनान्यथ कार्याणि १८९ वान्तविरिक्तव्याधिषु २९ १ वन्देत पश्चिमामाशाम् १ ९ ० वामं चालातकं कृत्वा १४५ वन्देत पौरुषेणेशम् १ ९ १ वामः सव्यापसर्पी च ४१२ वन्देत प्रथमं पूर्वाम् १ ९ ० वामदक्षिणपादाभ्याम् १०६ वयं गृह्णीम निर्णीतम् १७८ वामपल्लवहस्तेन १ ९ ६ वरदं सगणं त्रिपुरान्तकम् २१३ वामपादेन वेधस्तु १ ९ ० वर्णालङ्कारसंयुक्तम् १८० वामपार्श्वस्थिती हस्तौ १०८ वर्णाश्चत्वार एवाथ २७ वामवेधं ततः कुर्यात् १८८ चर्तिताघूर्णितः सव्यः १०८ वामवेधस्तु कसं व्यः १९ ६ वर्धमानमासाद्य - १५३ वामवेधस्तु तत्रापि १८८ वर्धमान योगेषु ९ १ वामश्चैव स्वभावस्थः ४०६ बर्धमानमथापीह १७१ वामसूचीसहकृतम् १४६ वर्धमाने प्रयुक्त तु १८१ वामसूच्या त्वतिक्रान्तम् १४० बलनं गमनं त्र्यत्र' ३४५ वामहस्तश्च वक्षःस्थः ९९ वलनं चैव कर्तव्य ४०१ वामहस्ते विनिक्षिप्य ४२५ वलितं घूर्णित चैव ९ ५ बामे पुष्पपुट! पायें ९८ वलिताविद्धकरणाद् ४०० वामो दक्षिणपार्श्वेन ४०२ वलिता च निवृत्ता च ३५६ वायव्यायां दिशि तथा ७३ वस्तुनोऽत्र प्रवक्ष्यामि २११ वायूश्च पक्षिणश्चैव ७६ वस्तुपभिनयस्नेह ३२ ९ वायुमिवेगवेला० ३६२ वस्त्राङ्गुलीयकानाम् २९९ वारुणी च नदीपिण्डी १४९ वाक्ये युक्त पथ्ये सत्ये ३७३ वार्तिकेन तु मार्गेण १८९ वाक्यश्चाक्षेपकृत: २६८ वालास्त्वष्टो भवेल्लिक्षा ४३ वागङ्गमुखरागेण २७ ९ वाहनं कुञ्जराणां तु ४२३ वागङ्गसत्त्वाभिनयैः २७८ विकारः प्रकृतेर्जातः २७७ वागङ्गाभिनयेनेह २८० विकूणनं विवर्तस्तु ३५२ वाश्चेष्टा स्मृति चैव २३ विकूणिता च कर्तव्या ३५१ ३२ ना०

२४९८ नाट्यशास्त्रम् विप्रेक्षणैश्च विविधैः ३१५ ३५० वितर्कः सोऽभिनेयस्तु विकूणिता संकुचित विप्लुता चपलोन्माद ३४१ विकृतरवसत्त्वदर्शन ० की २६ ९ वितर्कोद्वतितपुटा विप्लुतोद्धृतताराच विकृताचारवक्यैिः २६२ विततं घूर्णमत्रोक्त ३५१ विभज्य भागान् विधिव २६२ वितर्किता मुकुलं विकृतैरर्थविशेषः ३३४ विभवाविभवो सुरतं ४०, ४१, ४५ विदित्वा हि विराजन्तो विश्चतुरश्च ३२४१७७ विभावयति यस्माच्च विकृष्टे तान्यशेषाणि ६३ विदूषकः सूत्रधारः विभावानुभावयुतः विकृष्टे तुन्नतं कार्यम् ६६ विदूषकमथोङ्कारः: ३५० विदूषकस्त्वेकपदाम् ३० विभावेनाहृतो योऽर्थः विकृष्टात्फुल्लितपुटा १९९ विभ्रमय्य तथा शस्त्र ३४२ विद्यावाप्त रूपात् विकोशितोभयपुटा ३०४ विभ्रान्ता दृष्टिरावेगे विक्षिप्तं करणं कृत्वा १४६ विद्युत शातजङ्घ च १४१४ विमर्दे रागमायाति विक्षिप्त सकटिच्छिन्नम् १४६ विद्युज्जिह्व महाजिह्वम् वियुताः संयुताश्चैव विक्षित हस्तपादं च १०५, ११४ विद्युद्भ्रान्तमतिक्रान्तम् ९५ विरचितमुर्वीसंस्थं विक्षिप्त हस्तपादं तु: ११० विद्यदुद्भ्रान्ता ह्यलाता च ४११ विरूपाक्षपुरोगांश्च १०३ विधातव्यो करौ तत्तु विक्षिप्ताक्षिप्तबाहुभ्याम् १११ विलोकितं पृष्ठतस्तु विक्षेपधूनने चैव २८५ विधानं सम्प्रवक्ष्यामि १६५ विल्वकपित्थफलानां विक्षेप विविधरेचक ४०५ विधानोपगताश्चार्यों ४०८ विवर्तनं कटाक्षस्तु ४०२ विधिना स्थापयेत् तज्ज्ञः विक्षेपाच्चैव जङ्घायाः ६४ विवर्तनं कम्पनं च विघट्य वै यवनिकाम्। १७१ विधिर्यश्चतुरश्रस्य ६७ विवर्तनं च पञ्चैतान् विघ्नजर्जरणार्थं तु ८३ विधुत वारणे चैव ३५४ विवर्तनं च कर्तव्यम् विघ्नानां वचनं श्रुत्वा ३१ विद्वास्यमष्टहस्त च विघ्नानां शमनं चैव १६८ विनता च तथा कार्या ६४ विवर्तनं समुद्वृत्तं ३६ ९ विवर्तित समुद्वृत्त विचारणादिसम्भूतः ३१५ विनिगूहनमायासे ३५३ विवर्तित स स्फुरित ३३१ विनिवृत्तं च विधुत विचारे विहृते चैव ३५४ विवर्तनापनयनाद् विच्यवात् समपादाया ४१३ विनिवृत्तमसूयायां ३५४ विवाहप्रसवावाह विच्युतश्च सशब्दश्च ३७५, ३७८ विनिवृत्ते त्वसृत ८३ ९८ विविधाच्चित्तविका ३६४ विनिष्क्रामो विसर्गस्तु विच्युतौ चलितावस्था ३५२ विविधादर्थविशेषात विज्ञातव्यं प्रयत्नेन ३ ९३ विनोदकरणं लोके ३६ विविधैश्चैव पादस्य विज्ञानशोच विभव ० २९९ विनोदकारणं चेति १५१३६ विवृत्त च तथोद्वा विज्ञेयो केशबन्धी तु ३९ ० विनोदकरणं लोके विवृत्त वापि विज्ञे विज्ञेयो नृत्ततत्त्वज्ञः ३९० विनोदजननं लोके ३६ विवृतविचारितच विचुम्बने च कार्यो ३७७ विपरीतालङ्कारैः २६२ विवृत्त विनिवृत्त' वितण्डां गुण्डसंयुक्ताम् १ ९९ विपरीताश्रया हस्ताः ३८७

विप्रेक्षणैश्च विविधैः २८६ विवृत्ताभिमुखीभूता ३५७ विप्लुता चपलोन्माद ३४४ विवोधगर्वामषग्र्यं ३४४ ३४२ विब्बोके च पुनः स्त्रीणां ३ ९ ६विप्लुतोवृततारा च ४९ विशालं शबलं चैव १३विभज्य भागान् विधिवत् विभवाविभवो सुरतं ३७४ विशुद्धकरणायां तु १५४ विभावयति यस्माच्च ३२७ विश्रान्तिजननं काले ३४ ३२३ विश्लिष्टष्ठं च विवृत्त' ३५४विभावानुभावयुतः २७८ विश्लेषः पुटयोर्यस्तु ३४७विभावेनाहृतो योऽर्थः विभ्रमय्य तथा शस्त्र ४२६ विश्वेदेवाः सगन्धर्वाः ७२, ७५ ३४४ विषण्णगात्रैनिश्चेष्टः ३१३ विश्रान्ता दृष्टि वेगे विमर्दे रागमायाति ३२३ विषण्णे मूच्छिते ह ३८७ वियुताः संयुताश्चैव ३९ ३ विषादविस्तीर्णपुटा ३४० विरचितमुर्वी संस्थं ३६२ विषादश्रम निर्वेदाः ३२० २३ विष्कम्भश्चैव सम्प्रोक्तः ९३ विरूपाक्षपुरोगांश्च विलोकितं पृष्ठतस्तु ३४६ विष्कम्भापसृतश्चैव ९ ३ विल्वक पित्थफलानां ३७१ विष्वाकृमिभिरुद्वेगी २७३ ८२ विवर्तनं कटाक्षस्तु ३४५ विष्णुपर्वणि पीतम् ६८, ८१ विवर्तनं कम्पनं च ३५२ विष्णुप्रहरणं चैव विवर्तनं च पञ्चैतान् ४०० विष्णुस्सिंहासनं चैव २२ विवर्तनं च कर्तव्यम् ४०१ विसर्पणं च हस्तस्य १४७ विवर्तनं समुद्वृत्तं ३४५ विस्तरं तस्य वक्ष्यामि २२० विवर्तित समुद्वृत्त' ३४७ विस्तरेणोपदिष्टानाम् २१७ विवर्तित स स्फुरित ३४७ विस्तीर्णमथ सङ्क्षिप्तम् २०१ विवर्तनापनयनाद् ३ ९ ८ विस्तीर्णोत्फुल्लनेत्रा च ३४१ विवाहप्रसवावाह० १५१ विस्फारितेक्षणैः २८८ विविधाच्चित्तविकारात् ३११ विस्फारितोभयपुटा ३३८ विविधादर्थंविशेषात् २६८ विस्मयश्च वितर्कश्च ३२० विविधैश्चैव पादस्य १४७ विस्मयार्थे च हर्षे च ३४७ विवृत्त च तथोद्वाहि ३५४ वीररसान्तरचारी २८६ विवृत्त वापि विज्ञेयं ३५५ वीरद्रमदाद्येषु ३५५ ३७४ बीरस्यापि च यत्कर्म २५५ विवृतविचारितचरित' विवृत्त विनिवृत्त' च ९५ वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिः २५५