वाल्मीकि रामायण — खण्ड १ — पृष्ठ 211–220

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 211–220

पृष्ठ 211

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 211 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बालकाण्डे अष्टषष्टितमः सर्गः १ ९९

राजानं प्रश्रितैर्वाक्यैरानयन्तु पुरं मम ।

प्रदानं वीर्यशुल्कायाः कथयन्तु च सर्वशः ॥ २५ ॥

' ब्रह्मन्! कुशिकनन्दन! आपका कल्याण हो । यदि आपकी आज्ञा हो तो मेरे मन्त्री रथपर सवार होकर बड़ी उतावलीके साथ शीघ्र ही अयोध्याको जायँ और विनययुक्त वचनोंद्वारा महाराज दशरथको मेरे नगरमें लिवा लायें । साथ ही यहाँका सब समाचार बताकर यह निवेदन करें कि जिसके लिये पराक्रमका ही शुल्क नियत किया गया था, उस जनककुमारी सीताका विवाह श्रीरामचन्द्रजीके साथ होने जा रहा है ॥ २४-२५ ॥

मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै ।

प्रीतियुक्तं तु राजानमानयन्तु सुशीघ्रगाः ॥ २६ ॥

' ये लोग महाराज दशरथसे यह भी कह दें कि आपके दोनों पुत्र श्रीराम और लक्ष्मण विश्वामित्रजीके द्वारा सुरक्षित हो मिथिलामें पहुँच गये हैं । इस प्रकार प्रीतियुक्त हुए राजा दशरथको ये शीघ्रगामी सचिव जल्दी यहाँ बुला लायें ॥ २६ ॥

कौशिकस्तु तथेत्याह राजा चाभाष्य मन्त्रिणः ।

अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनान् ।

यथावृत्तं समाख्यातुमानेतुं च नृपं तथा ॥ २७ ॥

विश्वामित्रने ' तथास्तु ' कहकर राजाकी बातका समर्थन किया । तब धर्मात्मा राजा जनकने अपनी आज्ञाका पालन करनेवाले मन्त्रियोंको समझा - बुझाकर यहाँका ठीक - ठीक समाचार महाराज दशरथको बताने और उन्हें । मिथिलापुरीमें ले आनेके लिये भेज दिया ॥ २७ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः ॥ ६७ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें सरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६७ ॥

अष्टषष्टितमः सर्गः राजा जनकका संदेश पाकर मन्त्रियोंसहित महाराज दशरथक मिथिला जानेके

जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहनाः ।

त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम् ॥ १ ॥

राजा जनककी आज्ञा पाकर उनके दूत अयोध्याके ' लिये प्रस्थित हुए । रास्तेमें वाहनोंके थक जानेके कारण तीन रात विश्राम करके चौथे दिन वे अयोध्यापुरीमें जा पहुँचे ॥१ ॥

` राजवचनाद् गत्वा राजवेश्म प्रवेशिताः ।

ददृशुर्देवसंकाशं वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ २ ॥

राजाकी आज्ञासे उनका राजमहलमें प्रवेश हुआ । वहाँ जाकर उन्होंने देवतुल्य तेजस्वी बूढ़े महाराज दशरथका दर्शन किया ॥ २ ॥

बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे दूता विगतसाध्वसाः ।

राजानं प्रश्रितं वाक्यमब्रुवन् मधुराक्षरम् ॥ ३ ॥

मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतः ।

मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंरक्तया गिरा ॥४ ॥

कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम् ।

जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरःसरम् ॥ ५ ॥

उन सभी दूतोंने दोनों हाथ जोड़ निर्भय हो राजासे मधुर वाणीमें यह विनययुक्त बात कही - ' महाराज! मिथिलापति राजा जनकने अग्निहोत्रकी अग्निको सामने लिये उद्यत होना रखकर स्नेहयुक्त मधुर वाणीमें सेवकोंसहित आपका तथा आपके उपाध्याय और पुरोहितोंका बारम्बार कुशल - मंगल पूछा है॥३–५ ॥

पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिपः ।

कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमब्रवीत् ॥ ६ ॥

' इस प्रकार व्यग्रतारहित कुशल पूछकर मिथिलापति विदेहराजने महर्षि विश्वामित्रकी आज्ञासे आपको यह संदेश दिया है ॥६ ॥

पूर्वं प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मजा ।

राजानश्च कृतामर्षा निर्वीर्या विमुखीकृताः ॥ ७ ॥

' राजन्! आपको मेरी पहले की हुई प्रतिज्ञाका हाल मालूम होगा । मैंने अपनी पुत्रीके विवाहके लिये पराक्रमका ही शुल्क नियत किया था । उसे सुनकर कितने ही राजा अमर्षमें भरे हुए आये; किंतु यहाँ पराक्रमहीन सिद्ध हुए और विमुख होकर घर लौट गये ॥७ ॥

सेयं मम सुता राजन् विश्वामित्रपुरस्कृतैः ।

यदृच्छ्यागतै राजन् निर्जिता तव पुत्रकैः ॥ ८ ॥

' नरेश्वर! मेरी इस कन्याको विश्वामित्रजीके साथ | अकस्मात् घूमते - फिरते आये हुए आपके पुत्र श्रीरामने

पृष्ठ 212

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 212 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०० श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे अपने पराक्रमसे जीत लिया है ॥ ८ ॥

तच्च रत्नं धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना ।

रामेण हि महाबाहो महत्यां जनसंसदि ॥ ९ ॥

' महाबाहो! महात्मा श्रीरामने महान् जनसमुदायके मध्य मेरे यहाँ रखे हुए रत्नस्वरूप दिव्य धनुषको बीचसे तोड़ डाला है॥९॥

अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने ।

प्रतिज्ञां तर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १० ॥

' अतः मैं इन महात्मा श्रीरामचन्द्रजीको अपनी वीर्यशुल्का कन्या सीता प्रदान करूँगा । ऐसा करके मैं अपनी प्रतिज्ञासे पार होना चाहता हूँ । आप इसके लिये मुझे आज्ञा देनेकी कृपा करें ॥ १० ॥

सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्कृतः ।

शीघ्रमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि राघवौ ॥ ११ ॥

' महाराज! आप अपने गुरु एवं पुरोहितके साथ यहाँ शीघ्र पधारें और अपने दोनों पुत्र रघुकुलभूषण

श्रीराम और लक्ष्मणको देखें । आपका भला हो ॥ ११ ॥

प्रतिज्ञां मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि ।

पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमुपलप्स्यसे ॥ १२ ॥

' राजेन्द्र! यहाँ पधारकर आप मेरी प्रतिज्ञा पूर्ण करें । यहाँ आनेसे आपको अपने दोनों पुत्रोंके विवाहजनित आनन्दकी प्राप्ति होगी ॥ १२ ॥

एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत् ।

विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः शतानन्दमते स्थितः ॥ १३ ॥

' राजन्! इस तरह विदेहराजने आपके पास यह मधुर संदेश भेजा था । इसके लिये उन्हें विश्वामित्रजीकी आज्ञा और शतानन्दजीकी सम्मति भी प्राप्त हुई थी ' ॥ १३ ॥

दूतवाक्यं तु तच्छ्रुत्वा राजा परमहर्षितः ।

वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणश्चैवमब्रवीत् ॥ १४ ॥

संदेशवाहक मन्त्रियोंका यह वचन सुनकर राजा दशरथ बड़े प्रसन्न हुए । उन्होंने महर्षि वसिष्ठ, वामदेव तथा अन्य मन्त्रियोंसे कहा- ॥ १४ ॥

गुप्तः कुशिकपुत्रेण कौसल्यानन्दवर्धनः ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यसौ ॥ १५ ॥

' कुशिकनन्दन विश्वामित्रसे सुरक्षित हो कौसल्याका आनन्दवर्धन करनेवाले श्रीराम अपने छोटे भाई लक्ष्मण साथ विदेहदेशमें निवास करते हैं ॥ १५ ॥

दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना ।

सम्प्रदानं सुतायास्तु राघवे कर्तुमिच्छति ॥ १६ ॥

‘ वहाँ महात्मा राजा जनकने ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामके पराक्रमको प्रत्यक्ष देखा है । इसलिये वे अपनी पुत्री सीताका विवाह रघुकुलरत्न रामके साथ करना चाहते हैं ॥ १६ ॥

यदि वो रोचते वृत्तं जनकस्य महात्मनः ।

पुरीं गच्छामहे शीघ्रं मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥ १७ ॥

' यदि आपलोगोंकी रुचि एवं सम्मति हो तो हमलोग शीघ्र ही महात्मा जनककी मिथिलापुरीको चलें । इसमें विलम्ब न हो ' ॥ १७ ॥

मन्त्रिणो बाढमित्याहुः सह सर्वैर्महर्षिभिः ।

सुप्रीतश्चाब्रवीद् राजा श्वो यात्रेति च मन्त्रिणः ॥ १८ ॥

यह सुनकर समस्त महर्षियोंसहित मन्त्रियोंने ' बहुत अच्छा ' कहकर एक स्वरसे चलनेकी सम्मति दी । राजा बड़े प्रसन्न हुए और मन्त्रियोंसे बोले - ' कल सबेरे ही यात्रा कर देनी चाहिये ' ॥ १८ ॥

मन्त्रिणस्तु नरेन्द्रस्य रात्रिं परमसत्कृताः ।

ऊषुः प्रमुदिताः सर्वे गुणैः सर्वैः समन्विताः ॥ १ ९ ॥

महाराज दशरथके सभी मन्त्री समस्त सद्गुणोंसे सम्पन्न थे । राजाने उनका बड़ा सत्कार किया । अतः बारात चलनेकी बात सुनकर उन्होंने बड़े आनन्दसे वह । रात्रि व्यतीत की ॥ १ ९ ॥ इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः ॥ ६८ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें अड़सठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६८ ॥

एकोनसप्ततितमः सर्गः दल - बलसहित राजा दशरथकी मिथिला- यात्रा और वहाँ राजा जनकके द्वारा उनका स्वागत - सत्कार

ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः । इस प्रकार बोले- ॥१ ॥

राजा दशरथो हृष्टः सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥ अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम् ।

तदनन्तर रात्रि व्यतीत होनेपर उपाध्याय और व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः ॥ २ ॥

बन्धु - बान्धवोंसहित राजा दशरथ हर्षमें भरकर सुमन्त्रसे ' आज हमारे सभी धनाध्यक्ष ( खजांची ) बहुत - सा

पृष्ठ 213

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 213 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बालकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः २०१ धन लेकर नाना प्रकारके रत्नोंसे सम्पन्न हो सबसे आगे । चलें । उनकी रक्षाके लिये हर तरहकी सुव्यवस्था होनी चाहिये ॥ २ ॥

चतुरंगबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वशः ।

ममाज्ञासमकालं च यानं युग्यमनुत्तमम् ॥ ३ ॥

' सारी चतुरंगिणी सेना भी यहाँसे शीघ्र ही कूच कर दे । अभी मेरी आज्ञा सुनते ही सुन्दर - सुन्दर पालकियाँ और अच्छे - अच्छे घोड़े आदि वाहन तैयार होकर चल दें ॥

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ कश्यपः ।

मार्कण्डेयस्तु दीर्घायुर्ऋषिः कात्यायनस्तथा ॥ ४ ॥

एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे ।

यथा कालात्ययो न स्याद् दूता हि त्वरयन्ति माम् ॥ ५ ॥

' वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि कश्यप, दीर्घजीवी मार्कण्डेय मुनि तथा कात्यायन- ये सभी ब्रह्मर्षि आगे-आगे चलें । मेरा रथ भी तैयार करो । देर नहीं होनी चाहिये । राजा जनकके दूत मुझे जल्दी करनेके लिये प्रेरित कर रहे हैं'॥४-५ ॥

वचनाच्च नरेन्द्रस्य सेना च चतुरंगिणी ।

राजानमृषिभिः सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वयात् ॥ ६ ॥

राजाकी इस आज्ञाके अनुसार चतुरंगिणी सेना तैयार हो गयी और ऋषियोंके साथ यात्रा करते हुए महाराज दशरथके पीछे - पीछे चली ॥ ६ ॥

गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान् ।

राजा च जनकः श्रीमान् श्रुत्वा पूजामकल्पयत् ॥ ७ ॥

चार दिनका मार्ग तय करके वे सब लोग विदेह-देशमें जा पहुँचे । उनके आगमनका समाचार सुनकर श्रीमान् राजा जनकने स्वागत - सत्कारकी तैयारी की ॥ ७ ॥

ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।

मुदितो जनको राजा प्रहर्षं परमं ययौ ॥ ८ ॥

तत्पश्चात् आनन्दमग्न हुए राजा जनक बूढ़े महाराज दशरथके पास पहुँचे । उनसे मिलकर उन्हें बड़ा हर्ष हुआ ।

उवाच वचनं श्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम् ।

स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ॥ ९ ॥

राजाओंमें श्रेष्ठ मिथिलानरेशने आनन्दमग्न हुए पुरुषप्रवर राजा दशरथसे कहा - ' नरश्रेष्ठ रघुनन्दन! आपका स्वागत है । मेरे बड़े भाग्य, जो आप यहाँ पधारे ॥ ९ ॥

पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम् ।

दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १० ॥

सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः । ' आप यहाँ अपने दोनों पुत्रोंकी प्रीति प्राप्त करेंगे, जो उन्होंने अपने पराक्रमसे जीतकर पायी है । महातेजस्व भगवान् वसिष्ठ मुनिने भी हमारे सौभाग्यसे ही यहाँ पदार्पण किया है । ये इन सभी श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके साथ वैसी ही शोभा पा रहे हैं, जैसे देवताओंके साथ इन्द्र सुशोभित होते हैं ॥ १०३ ॥

दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम् ॥ ११ ॥

राघवैः सह सम्बन्धाद् वीर्यश्रेष्ठैर्महाबलैः । ' सौभाग्यसे मेरी सारी विघ्न - बाधाएँ पराजित हो गयीं । रघुकुलके महापुरुष महान् बलसे सम्पन्न और पराक्रममें सबसे श्रेष्ठ होते हैं । इस कुलके साथ सम्बन्ध होनेके कारण आज मेरे कुलका सम्मान बढ़ गया ॥ ११३ ॥

श्वः प्रभाते नरेन्द्र त्वं संवर्तयितुमर्हसि ॥ १२ ॥

यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसत्तमैः । ' नरश्रेष्ठ नरेन्द्र! कल सबेरे इन सभी महर्षियोंके साथ उपस्थित हो मेरे यज्ञकी समाप्तिके बाद आप श्रीरामके विवाहका शुभकार्य सम्पन्न करें ' ॥ १२३ ॥

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः ॥ १३ ॥

वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम् । ऋषियोंकी मण्डलीमें राजा जनककी यह बात सुनकर बोलनेकी कला जाननेवाले विद्वानोंमें श्रेष्ठ एवं वाक्यमर्मज्ञ महाराज दशरथने मिथिलानरेशको इस प्रकार उत्तर दिया – ॥ १३३ ॥

प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेतन्मया पुरा ॥ १४ ॥

यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत् करिष्यामहे वयम् । ' धर्मज्ञ! मैंने पहलेसे यह सुन रखा है कि प्रतिग्रह दाताके अधीन होता है । अतः आप जैसा कहेंगे, हम वैसा ही करेंगे ' ॥ १४३ ॥

तद् धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः ॥ १५ ॥

श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः । सत्यवादी राजा दशरथका वह धर्मानुकूल तथा यशोवर्धक वचन सुनकर विदेहराज जनकको बड़ा विस्मय हुआ ॥ १५३ ॥

ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे ॥ १६ ॥

हर्षेण महता युक्तास्तां तदनन्तर सभी बहुत प्रसन्न हुए और बितायी ॥ १६३ ॥

अथ रामो महातेजा विश्वामित्रं पुरस्कृत्य इधर महातेजस्वी रात्रिमवसन् सुखम् । महर्षि एक - दूसरे से मिलकर सबने बड़े सुखसे वह रात लक्ष्मणेन समं ययौ ॥ १७ ॥

पितुः पादावुपस्पृशन् । श्रीराम विश्वामित्रजीको आगे

पृष्ठ 214

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 214 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०२ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे

करके लक्ष्मणके साथ पिताजीके पास गये और उनके ।

चरणोंका स्पर्श किया ॥ १७३ ॥

राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः ॥ १८ ॥

उवास परमप्रीतो जनकेनाभिपूजितः । राजा दशरथने भी जनकके द्वारा आदर - सत्कार पाकर बड़ी प्रसन्नताका अनुभव किया तथा अपने दोनों रघुकुल- रत्न पुत्रोंको सकुशल देखकर उन्हें अपार हर्ष । इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये हुआ । वे रातमें बड़े सुखसे वहाँ रहे ॥ १८३ ॥

जनकोऽपि महातेजाः क्रिया धर्मेण तत्त्ववित् ।

यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ॥ १ ९ ॥

महातेजस्वी तत्त्वज्ञ राजा जनकने भी धर्म अनुसार यज्ञकार्य सम्पन्न किया तथा अपनी दोनों कन्याओंके लिये मंगलाचारका सम्पादन करके सुखसे वह रात्रि व्यतीत की ॥ १ ९ ॥ बालकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः ॥ ६ ९ ॥ इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें उनहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६ ९ ॥ सप्ततितमः सर्गः राजा जनकका अपने भाई कुशध्वजको सांकाश्या नगरीसे बुलवाना, राजा दशरथके अनुरोधसे वसिष्ठजीका और लक्ष्मणके लिये सीता

ततः प्रभाते जनकः कृतकर्मा महर्षिभिः ।

उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः शतानन्दं पुरोहितम् ॥ १ ॥

तदनन्तर जब सबेरा हुआ और राजा जनक महर्षियोंके सहयोगसे अपना यज्ञ - कार्य सम्पन्न कर चुके, तब वे वाक्यमर्मज्ञ नरेश अपने पुरोहित शतानन्दजीसे इस प्रकार बोले- ॥१ ॥

भ्राता मम महातेजा वीर्यवानतिधार्मिकः ।

कुशध्वज इति ख्यातः पुरीमध्यवसच्छुभाम् ॥ २ ॥

वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्त्रिक्षुमतीं नदीम् ।

सांकाश्यां पुण्यसंकाशां विमानमिव पुष्पकम् ॥ ३ ॥

' ब्रह्मन्! मेरे महातेजस्वी और पराक्रमी भाई कुशध्वज जो अत्यन्त धर्मात्मा हैं, इस समय इक्षुमती नदीका जल पीते हुए उसके किनारे बसी हुई कल्याणमयी सांकाश्या नगरीमें निवास करते हैं । उसके चारों ओरके परकोटोंकी रक्षाके लिये शत्रुओंके निवारणमें समर्थ बड़े - बड़े यन्त्र लगाये गये हैं । वह पुरी पुष्पकविमानके समान विस्तृत तथा पुण्यसे उपलब्ध होनेवाले स्वर्गलोकके सदृश सुन्दर है ॥ २-३ ॥

तमहं द्रष्टुमिच्छामि यज्ञगोप्ता स मे मतः ।

प्रीतिं सोऽपि महातेजा इमां भोक्ता मया सह ॥ ४ ॥

' वहाँ रहनेवाले अपने भाईको इस शुभ अवसरपर मैं यहाँ उपस्थित देखना चाहता हूँ; क्योंकि मेरी दृष्टिमें वे मेरे इस यज्ञके संरक्षक हैं । महातेजस्वी कुशध्वज भी मेरे साथ श्रीसीता - रामके विवाहसम्बन्धी इस मंगल समारोहका सुख उठावेंगे ' ॥ ४ ॥

सूर्यवंशका परिचय देते हुए श्रीराम तथा ऊर्मिलाको वरण करना

एवमुक्ते तु वचने शतानन्दस्य संनिधौ ।

आगताः केचिदव्यग्रा जनकस्तान् समादिशत् ॥ ५ ॥

राजाके इस प्रकार कहनेपर शतानन्दजीके समीप कुछ धीर स्वभावके पुरुष आये और राजा जनकने उन्हें पूर्वोक्त आदेश सुनाया ॥५ ॥

शासनात् तु नरेन्द्रस्य प्रययुः शीघ्रवाजिभिः ।

समानेतुं नरव्याघ्रं विष्णुमिन्द्राज्ञया यथा ॥ ६ ॥

राजाकी आज्ञासे वे श्रेष्ठ दूत तेज चलनेवाले घोड़ोंपर सवार हो पुरुषसिंह कुशध्वजको बुला लाने लिये चल दिये । मानो इन्द्रकी आज्ञासे उनके दूत भगवान् विष्णुको बुलाने जा रहे हों ॥६ ॥

सांकाश्यां ते समागम्य ददृशुश्च कुशध्वजम् ।

न्यवेदयन् यथावृत्तं जनकस्य च चिन्तितम् ॥ ७ ॥

सांकाश्यामें पहुँचकर उन्होंने कुशध्वजसे भेंट की और मिथिलाका यथार्थ समाचार एवं जनकका अभिप्राय भी निवेदन किया ॥ ७ ॥

तद्वृत्तं नृपतिः श्रुत्वा दूतश्रेष्ठैर्महाजवैः ।

आज्ञया तु नरेन्द्रस्य आजगाम कुशध्वजः ॥ ८ ॥

उन महावेगशाली श्रेष्ठ दूतोंके मुखसे मिथिलाका सारा वृत्तान्त सुनकर राजा कुशध्वज महाराज जनककी आज्ञाके अनुसार मिथिलामें आये ॥ ८ ॥

स ददर्श महात्मानं जनकं धर्मवत्सलम् ।

सोऽभिवाद्य शतानन्दं जनकं चातिधार्मिकम् ॥ ९ ॥

राजार्ह परमं दिव्यमासनं सोऽध्यरोहत । वहाँ उन्होंने धर्मवत्सल महात्मा जनकका दर्शन

पृष्ठ 215

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 215 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बालकाण्डे सप्ततितमः सर्गः २०३ किया । फिर शतानन्दजी तथा अत्यन्त धार्मिक जनकको । प्रणाम करके वे राजाके योग्य परम दिव्य सिंहासनपर विराजमान हुए॥९ ३ ॥ उपविष्टावुभौ तौ तु भ्रातरावमितद्युती ॥ १० ॥

प्रेषयामासतुर्वीरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामनम् ।

गच्छ मन्त्रिपते शीघ्रमिक्ष्वाकुममितप्रभम् ॥ ११ ॥

आत्मजैः सह दुर्धर्षमानयस्व समन्त्रिणम् । सिंहासनपर बैठे हुए उन दोनों अमिततेजस्वी वीरबन्धुओंने मन्त्रिप्रवर सुदामनको भेजा और कहा— ' मन्त्रिवर! आप शीघ्र ही अमिततेजस्वी इक्ष्वाकुकुलभूषण महाराज दशरथके पास जाइये और पुत्रों तथा मन्त्रियोंसहित उन दुर्जय नरेशको यहाँ बुला लाइये ' ॥ १०-११३ ॥ औपकार्यां स गत्वा तु रघूणां कुलवर्धनम् ॥ १२ ॥

ददर्श शिरसा चैनमभिवाद्येदमब्रवीत् । आज्ञा पाकर मन्त्री सुदामन महाराज दशरथके खेमेमें जाकर रघुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले उन नरेशसे मिले और मस्तक झुकाकर उन्हें प्रणाम करनेके पश्चात् इस प्रकार बोले— ॥ १२३ ॥

अयोध्याधिपते वीर वैदेहो मिथिलाधिपः ॥ १३ ॥

स त्वां द्रष्टुं व्यवसितः सोपाध्यायपुरोहितम् । ' वीर अयोध्यानरेश! मिथिलापति विदेहराज जनक इस समय उपाध्याय और पुरोहितसहित आपका दर्शन करना चाहते हैं ' ॥ १३३ ॥

मन्त्रि श्रेष्ठवचः श्रुत्वा राजा सर्षिगणस्तथा ॥ १४ ॥

सबन्धुरगमत् तत्र जनको यत्र वर्तते । मन्त्रिवर सुदामनकी बात सुनकर राजा दशरथ ऋषियों और बन्धु - बान्धवोंके साथ उस स्थानपर गये जहाँ राजा जनक विद्यमान थे ॥ १४३ ॥

राजा च मन्त्रिसहितः सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ १५ ॥

वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो वैदेहमिदमब्रवीत् । मन्त्री, उपाध्याय और भाई - बन्धुओंसहित राजा दशरथ, जो बोलनेकी कला जाननेवाले विद्वानोंमें श्रेष्ठ थे, विदेहराज जनकसे इस प्रकार बोले - ॥ १५३ ॥

विदितं ते महाराज इक्ष्वाकुकुलदैवतम् ॥ १६ ॥

वक्ता सर्वेषु कृत्येषु वसिष्ठो भगवानृषिः । ' महाराज! आपको तो विदित ही होगा कि इक्ष्वाकुकुलके देवता ये महर्षि वसिष्ठजी हैं । हमारे यहाँ सभी कार्योंमें ये भगवान् वसिष्ठ मुनि ही कर्तव्यका उपदेश करते हैं और इन्हींकी आज्ञाका पालन किया जाता है ॥ १६३ ॥

विश्वामित्राभ्यनुज्ञातः सह सर्वैर्महर्षिभिः ॥ १७ ॥

एष वक्ष्यति धर्मात्मा वसिष्ठो मे यथाक्रमम् । ' यदि सम्पूर्ण महर्षियोंसहित विश्वामित्रजीकी आज्ञा हो तो ये धर्मात्मा वसिष्ठ ही पहले मेरी कुल-परम्पराका क्रमशः परिचय देंगे ' ॥ १७३ ॥

तूष्णींभूते दशरथे वसिष्ठो भगवानृषिः ॥ १८ ॥

उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वैदेहं सपुरोधसम् । यों कहकर जब राजा दशरथ चुप हो गये, तब वाक्यवेत्ता भगवान् वसिष्ठ मुनि पुरोहितसहित विदेहराजसे इस प्रकार बोले - ॥ १८३ ॥

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अव्ययः ॥ १ ९ ॥

तस्मान्मरीचिः संजज्ञे मरीचेः कश्यपः सुतः ।

विवस्वान् कश्यपाज्जज्ञे मनुर्वैवस्वतः स्मृतः ॥ २० ॥

' ब्रह्माजीकी उत्पत्तिका कारण अव्यक्त है— ये स्वयम्भू हैं । नित्य, शाश्वत और अविनाशी हैं । उनसे मरीचिकी उत्पत्ति हुई । मरीचिके पुत्र कश्यप हैं, कश्यपसे विवस्वान्‌का और विवस्वान्से वैवस्वत मनुका जन्म हुआ ॥ १ ९ -२० ॥

मनुः प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुश्च मनोः सुतः ।

तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् ॥ २१ ॥

' मनु पहले प्रजापति थे, उनसे इक्ष्वाकु नामक पुत्र हुआ । उन इक्ष्वाकुको ही आप अयोध्याके प्रथम राजा समझें ॥ २१ ॥

इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान् कुक्षिरित्येव विश्रुतः ।

कुक्षेरथात्मजः श्रीमान् विकुक्षिरुदपद्यत ॥ २२ ॥

' इक्ष्वाकुके पुत्रका नाम कुक्षि था । वे बड़े तेजस्वी थे । कुक्षिसे विकुक्षि नामक कान्तिमान् पुत्रका जन्म हुआ ॥ २२ ॥

विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्रः प्रतापवान् ।

बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ॥ २३ ॥

' विकुक्षिके पुत्र महातेजस्वी और प्रतापी बाण हुए । बाणके पुत्रका नाम अनरण्य था । वे भी बड़े तेजस्वी और प्रतापी थे ॥ २३ ॥

अनरण्यात् पृथुर्जज्ञे त्रिशङ्कुस्तु पृथोरपि ।

त्रिशङ्कोरभवत् पुत्रो धुन्धुमारो महायशाः ॥ २४ ॥

' अनरण्यसे पृथु और पृथुसे त्रिशंकुका जन्म हुआ ।

त्रिशंकुके पुत्र महायशस्वी धुन्धुमार थे ॥२४ ॥

धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्वो महारथः ।

युवनाश्वसुतश्चासीन्मान्धाता पृथिवीपतिः ॥ २५ ॥

' धुन्धुमारसे महातेजस्वी महारथी युवनाश्वका

पृष्ठ 216

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 216 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०४ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे जन्म हुआ । युवनाश्वके पुत्र मान्धाता हुए, जो समस्त भूमण्डलके स्वामी थे ॥ २५ ॥

मान्धातुस्तु सुतः श्रीमान् सुसन्धिरुदपद्यत ।

सुसन्धेरपि पुत्रौ द्वौ ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित् ॥ २६ ॥

' मान्धातासे सुसन्धि नामक कान्तिमान् पुत्रका जन्म हुआ । सुसन्धिके भी दो पुत्र हुए- ध्रुवसन्धि और प्रसेनजित् ॥ २६ ॥

यशस्वी ध्रुवसन्धेस्तु भरतो नाम नामतः ।

भरतात् तु महातेजा असितो नाम जायत ॥ २७ ॥

' ध्रुवसन्धिसे भरत नामक यशस्वी पुत्रका जन्म हुआ । भरतसे महातेजस्वी असितकी उत्पत्ति हुई ॥ २७ ॥

यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः ।

हैहयास्तालजङ्घाश्च शूराश्च शशबिन्दवः ॥ २८ ॥

' राजा असितके साथ हैहय, तालजङ्घ और शशबिन्दु – इन तीन राजवंशोंके लोग शत्रुता रखने लगे थे ॥ २८ ॥

तांश्च स प्रतियुध्यन् वै युद्धे राजा प्रवासितः ।

हिमवन्तमुपागम्य भार्याभ्यां सहितस्तदा ॥ २ ९ ॥

' युद्धमें इन तीनों शत्रुओंका सामना करते हुए राजा असित प्रवासी हो गये । वे अपनी दो रानियोंके साथ हिमालयपर आकर रहने लगे ॥ २ ९ ॥

असितोऽल्पबलो राजा कालधर्ममुपेयिवान् ।

द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुरिति श्रुतिः ॥ ३० ॥

' राजा असितके पास बहुत थोड़ी सेना शेष रह गयी थी । वे हिमालयपर ही मृत्युको प्राप्त हो गये । उस समय उनकी दोनों रानियाँ गर्भवती थीं, ऐसा सुना गया है ॥ ३० ॥

एका गर्भविनाशार्थं सपल्यै सगरं ददौ । ' उनमेंसे एक रानीने अपनी सौतका गर्भ नष्ट करनेके लिये उसे विषयुक्त भोजन दे दिया ॥ ३०३ ॥

ततः शैलवरे रम्ये बभूवाभिरतो मुनिः ॥ ३१ ॥

भार्गवश्च्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः ।

तत्र चैका महाभागा भार्गवं देववर्चसम् ॥ ३२ ॥

ववन्दे पद्मपत्राक्षी कांक्षन्ती सुतमुत्तमम् ।

तमृषिं साभ्युपागम्य कालिन्दी चाभ्यवादयत् ॥ ३३ ॥

' उस समय उस रमणीय एवं श्रेष्ठ पर्वतपर भृगुकुलमें उत्पन्न हुए महामुनि च्यवन तपस्यामें लगे हुए थे । हिमालयपर ही उनका आश्रम था । उन दोनों । रानियोंमेंसे एक ( जिसे जहर दिया गया था ) कालिन्दीनामसे प्रसिद्ध थी । विकसित कमलदलके समान नेत्रोंवाली | महाभागा कालिन्दी एक उत्तम पुत्र पानेकी इच्छा रखती थी । उसने देवतुल्य तेजस्वी भृगुनन्दन च्यवनके पास जाकर उन्हें प्रणाम किया ॥ ३१–३३ ॥

स तामभ्यवदद् विप्रः पुत्रेप्सुं पुत्रजन्मनि ।

तव कुक्षौ महाभागे सुपुत्रः सुमहाबलः ॥ ३४ ॥

महावीर्यो महातेजा अचिरात् संजनिष्यति ।

गरेण सहितः श्रीमान् मा शुचः कमलेक्षणे ॥ ३५ ॥

' उस समय ब्रह्मर्षि च्यवनने पुत्रकी अभिलाषा रखनेवाली कालिन्दीसे पुत्र - जन्मके विषयमें कहा-' महाभागे! तुम्हारे उदरमें एक महान् बलवान्, महातेजस्वी और महापराक्रमी उत्तम पुत्र है, वह कान्तिमान् बालक थोड़े ही दिनोंमें गर ( जहर ) के साथ उत्पन्न होगा । अतः कमललोचने! तुम पुत्रके लिये चिन्ता न करो ' ॥

च्यवनं च नमस्कृत्य राजपुत्री पतिव्रता ।

पत्या विरहिता तस्मात् पुत्रं देवी व्यजायत ॥ ३६ ॥

' वह विधवा राजकुमारी कालिन्दी बड़ी पतिव्रता थी । महर्षि च्यवनको नमस्कार करके वह देवी अपने आश्रमपर लौट आयी । फिर समय आनेपर उसने एक पुत्रको जन्म दिया ॥ ३६ ॥

सपल्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया ।

सह तेन गरेणैव संजातः सगरोऽभवत् ॥ ३७ ॥

' उसकी सौतने उसके गर्भको नष्ट कर देनेके लिये जो गर ( विष ) दिया था, उसके साथ ही उत्पन्न होनेके कारण वह राजकुमार ' सगर ' नामसे विख्यात हुआ ॥ ३७ ॥

सगरस्यासमञ्जस्तु असमञ्जादथांशुमान् ।

दिलीपोंऽशुमतः पुत्रो दिलीपस्य भगीरथः ॥ ३८ ॥

' सगरके पुत्र असमंज और असमंजके पुत्र अंशुमान् हुए । अंशुमान्‌के पुत्र दिलीप और दिलीपके पुत्र भगीरथ हुए ॥ ३८ ॥

भगीरथात् ककुत्स्थश्च ककुत्स्थाच्च रघुस्तथा ।

रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुरुषादकः ॥ ३ ९ ॥

' भगीरथसे ककुत्स्थ और ककुत्स्थसे रघुका जन्म हुआ । रघुके तेजस्वी पुत्र प्रवृद्ध हुए, जो शापसे राक्षस हो गये थे ॥ ३ ९ ॥

कल्माषपादोऽप्यभवत् तस्माज्जातस्तु शङ्खणः ।

सुदर्शनः शङ्खणस्य अग्निवर्णः सुदर्शनात् ॥ ४० ॥

' वे ही कल्माषपाद नामसे भी प्रसिद्ध हुए थे । उनसे शङ्खण नामक पुत्रका जन्म हुआ था । शङ्खणके पुत्र सुदर्शन और सुदर्शनके अग्निवर्ण हुए ॥ ४० ॥

पृष्ठ 217

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 217 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बालकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः २०५

शीघ्रगस्त्वग्निवर्णस्य शीघ्रगस्य मरुः सुतः ।

मरोः प्रशुश्रुकस्त्वासीदम्बरीषः प्रशुश्रुकात् ॥ ४१ ॥

' अग्निवर्णके शीघ्रग और शीघ्रगके पुत्र मरु थे । मरुसे प्रशुश्रुक और प्रशुश्रुकसे अम्बरीषकी उत्पत्ति हुई

अम्बरीषस्य पुत्रोऽभून्नहुषश्च महीपतिः ।

नहुषस्य ययातिस्तु नाभागस्तु ययातिजः ॥ ४२ ॥

नाभागस्य बभूवाज अजाद् दशरथोऽभवत् ।

अस्माद् दशरथाज्जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४३ ॥

' अम्बरीषके पुत्र राजा नहुष हुए । नहुषके ययाति और ययातिके पुत्र नाभाग थे । नाभागके अज हुए । अजसे दशरथका जन्म हुआ । इन्हीं महाराज दशरथसे ये दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण उत्पन्न हुए हैं ॥ ४२-४३ ॥

आदिवंशविशुद्धानां राज्ञां परमधर्मिणाम् ।

इक्ष्वाकुकुलजातानां वीराणां सत्यवादिनाम् ॥ ४४ ॥

' इक्ष्वाकुकुलमें उत्पन्न हुए राजाओंका वंश आदिकालसे ही शुद्ध रहा है । ये सब - के - सब परम धर्मात्मा, वीर और सत्यवादी होते आये हैं ॥ ४४ ॥

रामलक्ष्मणयोरर्थे त्वत्सुते वरये नृप ।

सदृशाभ्यां नरश्रेष्ठ सदृशे दातुमर्हसि ॥। ४५ ॥

' नरश्रेष्ठ! नरेश्वर! इसी इक्ष्वाकुकुलमें उत्पन्न हुए श्रीराम और लक्ष्मणके लिये मैं आपकी दो कन्याओंका वरण करता हूँ । ये आपकी कन्याओंके योग्य हैं और आपकी कन्याएँ इनके योग्य । अतः आप इन्हें कन्यादान करें ' ॥ ४५ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्ततितमः सर्गः ॥ ७० ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें सत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७० ॥

एकसप्ततितमः सर्गः राजा जनकका अपने कुलका परिचय देते हुए श्रीराम और लक्ष्मणके लिये क्रमशः सीता और ऊर्मिलाको देनेकी प्रतिज्ञा करना

एवं ब्रुवाणं जनकः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।

श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं नः परिकीर्तितम् ॥ १ ॥

प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषतः ।

वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध महामते ॥ २ ॥

महर्षि वसिष्ठ जब इस प्रकार इक्ष्वाकुवंशका परिचय दे चुके, तब राजा जनकने हाथ जोड़कर उनसे कहा— ‘ मुनिश्रेष्ठ! आपका भला हो । अब हम भी अपने कुलका परिचय दे रहे हैं, सुनिये । महामते! कुलीन पुरुषके लिये कन्यादानके समय अपने कुलका पूर्णरूपेण परिचय देना आवश्यक है; अतः आप सुननेकी कृपा करें ॥ १-२ ॥

राजाभूत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः स्वेन कर्मणा ।

निमिः परमधर्मात्मा सर्वसत्त्ववतां वरः ॥ ३ ॥

' प्राचीन कालमें निमि नामक एक परम धर्मात्मा राजा हुए हैं, जो सम्पूर्ण धैर्यशाली महापुरुषोंमें श्रेष्ठ तथा अपने पराक्रमसे तीनों लोकोंमें विख्यात थे ॥ ३ ॥

तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनको मिथिपुत्रकः ।

प्रथमो जनको राजा जनकादप्युदावसुः ॥ ४ ॥

' उनके मिथि नामक एक पुत्र हुआ । मिथिके पुत्रका नाम जनक हुआ । ये ही हमारे कुलमें पहले जनक हुए हैं ( इन्हींके नामपर हमारे वंशका प्रत्येक राजा मिथिलानग ' जनक ' कहलाता है ) । जनकसे उदावसुका जन्म हुआ ॥ ४ ॥

उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धनः ।

नन्दिवर्धसुतः शूरः सुकेतुर्नाम नामतः ॥ ५ ॥

' उदावसुसे धर्मात्मा नन्दिवर्धन उत्पन्न हुए ।

नन्दिवर्धनके शूरवीर पुत्रका नाम सुकेतु हुआ ॥ ५ ॥

सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः ।

देवरातस्य राजर्षेर्बृहद्रथ इति स्मृतः ॥ ६ ॥

' सुकेतुके भी देवरात नामक पुत्र हुआ । देवरात महान् बलवान् और धर्मात्मा थे । राजर्षि देवरातके बृहद्रथ नामसे प्रसिद्ध एक पुत्र हुआ ॥६ ॥

बृहद्रथस्य शूरोऽभून्महावीरः प्रतापवान् ।

महावीरस्य धृतिमान् सुधृतिः सत्यविक्रमः ॥ ७ ॥

' बृहद्रथके पुत्र महावीर हुए, जो शूर और प्रतापी थे । महावीरके सुधृति हुए, जो धैर्यवान् और सत्यपराक्रमी थे ॥७ ॥

सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः सुधार्मिकः ।

धृष्टकेतोश्च राजर्षेर्हर्यश्व इति विश्रुतः ॥८ ॥

' सुधृतिके भी धर्मात्मा धृष्टकेतु हुए, जो परम धार्मिक थे । राजर्षि धृष्टकेतुका पुत्र हर्यश्व नामसे विख्यात हुआ ॥ ८ ॥

पृष्ठ 218

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 218 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०६ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे

हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतीन्धकः ।

प्रतीन्धकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथः सुतः ॥ ९ ॥

' हर्यश्वके पुत्र मरु, मरुके पुत्र प्रतीन्धक तथा प्रतीन्धकके पुत्र धर्मात्मा राजा कीर्तिरथ हुए ॥ ९ ॥

पुत्रः कीर्तिरथस्यापि देवमीढ इति स्मृतः ।

देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीधकः ॥ १० ॥

' कीर्तिरथके पुत्र देवमीढ नामसे विख्यात हुए ।

देवमीढके विबुध और विबुधके पुत्र महीभ्रक हुए ॥ १० ॥

महीधकसुतो राजा कीर्तिरातो महाबलः ।

कीर्तिरातस्य राजर्षेर्महारोमा व्यजायत ॥ ११ ॥

' महीध्रकके पुत्र महाबली राजा कीर्तिरात हुए ।

राजर्षि कीर्तिरातके महारोमा नामक पुत्र उत्पन्न हुआ ॥

महारोम्णस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत ।

स्वर्णरोम्णस्तु राजर्षेर्हस्वरोमा व्यजायत ॥ १२ ॥

' महारोमासे धर्मात्मा स्वर्णरोमाका जन्म हुआ ।

राजर्षि स्वर्णरोमासे ह्रस्वरोमा उत्पन्न हुए ॥ १२ ॥

तस्य पुत्रद्वयं राज्ञो धर्मज्ञस्य महात्मनः ।

ज्येष्ठोऽहमनुजो भ्राता मम वीरः कुशध्वजः ॥ १३ ॥

' धर्मज्ञ महात्मा राजा ह्रस्वरोमाके दो पुत्र उत्पन्न हुए, जिनमें ज्येष्ठ तो मैं ही हूँ और कनिष्ठ मेरा छोटा भाई वीर कुशध्वज है ॥ १३ ॥

मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सोऽभिषिच्य पिता मम ।

कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि वनं गतः ॥ १४ ॥

‘ मेरे पिता मुझ ज्येष्ठ पुत्रको राज्यपर अभिषिक्त करके कुशध्वजका सारा भार मुझे सौंपकर वनमें चले गये ॥

वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम् ।

भ्रातरं देवसंकाशं स्नेहात् पश्यन् कुशध्वजम् ॥ १५ ॥

' वृद्ध पिताके स्वर्गगामी हो जानेपर अपने देवतुल्य भाई कुशध्वजको स्नेह - दृष्टिसे देखता हुआ मैं इस राज्यका भार धर्मके अनुसार वहन करने लगा ॥ १५ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य सांकाश्यादागतः पुरात् ।

सुधन्वा वीर्यवान् राजा मिथिलामवरोधकः ॥ १६ ॥

' कुछ कालके अनन्तर पराक्रमी राजा सुधन्वाने सांकाश्य नगरसे आकर मिथिलाको चारों ओरसे घेर लिया ॥ १६ ॥

स च मे प्रेषयामास शैवं धनुरनुत्तमम् ।

सीता च कन्या पद्माक्षी मह्यं वै दीयतामिति ॥ १७ ॥

' उसने मेरे पास दूत भेजकर कहलाया कि ' तुम शिवजीके परम उत्तम धनुष तथा अपनी कमलनयनी कन्या सीताको मेरे हवाले कर दो ' ॥ १७ ॥

तस्याप्रदानान्महर्षे युद्धमासीन्मया सह ।

स हतोऽभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे ॥ १८ ॥

' महर्षे! मैंने उसकी माँग पूरी नहीं की । इसलिये मेरे साथ उसका युद्ध हुआ । उस संग्राममें सम्मुख युद्ध करता हुआ राजा सुधन्वा मेरे हाथसे मारा गया ॥ १८ ॥

निहत्य तं मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानं नराधिपम् ।

सांकाश्ये भ्रातरं शूरमभ्यषिञ्चं कुशध्वजम् ॥ १ ९ ॥

' मुनिश्रेष्ठ! राजा सुधन्वाका वध करके मैंने सांकाश्य नगरके राज्यपर अपने शूरवीर भ्राता कुशध्वजको अभिषिक्त कर दिया ॥ १ ९ ॥

कनीयानेष मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने ।

ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुंगव ॥२० ॥

' महामुने! ये मेरे छोटे भाई कुशध्वज हैं और मैं इनका बड़ा भाई हूँ । मुनिवर! मैं बड़ी प्रसन्नताके साथ आपको दो बहुएँ प्रदान करता हूँ ॥ २० ॥

सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिलां लक्ष्मणाय वै ।

वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ २१ ॥

द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्वदामि न संशयः ।

ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुंगव ॥ २२ ॥

4 ' आपका भला हो! मैं सीताको श्रीरामके लिये और ऊर्मिलाको लक्ष्मणके लिये समर्पित करता हूँ । पराक्रम ही जिसको पानेका शुल्क ( शर्त ) था, उस देवकन्याके समान सुन्दरी अपनी प्रथम पुत्री सीताको श्रीरामके लिये तथा दूसरी पुत्री ऊर्मिलाको लक्ष्मणके लिये दे रहा हूँ । मैं इस बातको तीन बार दुहराता हूँ, इसमें संशय नहीं है । मुनिप्रवर! मैं परम प्रसन्न होकर आपको दो बहुएँ दे रहा हूँ ' ॥ २१-२२ ॥

रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह ।

पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु ॥ २३ ॥

( वसिष्ठजीसे ऐसा कहकर राजा जनकने महाराज दशरथसे कहा— ) ' राजन्! अब आप श्रीराम और लक्ष्मणके मंगलके लिये इनसे गोदान करवाइये, आपका कल्याण हो । नान्दीमुख श्राद्धका कार्य भी सम्पन्न कीजिये । इसके बाद विवाहका कार्य आरम्भ कीजियेगा ॥ २३ ॥

मघा ह्यद्य महाबाहो तृतीयदिवसे प्रभो ।

फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन् वैवाहिकं कुरु ।

रामलक्ष्मणयोरर्थे दानं कार्यं सुखोदयम् ॥ २४ ॥

' महाबाहो! प्रभो! आज मघा नक्षत्र है । राजन्! आजके तीसरे दिन उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्रमें वैवाहिक

पृष्ठ 219

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 219 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बालकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः २०७ कार्य कीजियेगा । आज श्रीराम और लक्ष्मणके | दान कराना चाहिये; क्योंकि वह भविष्यमें सुख

अभ्युदयके लिये ( गो, भूमि, तिल और सुवर्ण आदिका ) । देनेवाला होता है ' ॥ २४ ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः ॥ ७१ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें इकहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७१ ॥

द्विसप्ततितमः सर्गः विश्वामित्रद्वारा भरत और शत्रुघ्नके लिये कुशध्वजकी कन्याओंका वरण, राजा जनकद्वारा इसकी स्वीकृति तथा राजा दशरथका अपने पुत्रोंके मंगलके लिये नान्दीश्राद्ध एवं गोदान करना

तमुक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनिः ।

उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम् ॥ १ ॥

विदेहराज जनक जब अपनी बात समाप्त कर चुके, तब वसिष्ठसहित महामुनि विश्वामित्र उन वीर नरेशसे इस प्रकार बोले - ॥ १ ॥

अचिन्त्यान्यप्रमेयाणि कुलानि नरपुंगव ।

इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्योऽस्ति कश्चन ॥ २ ॥

' नरश्रेष्ठ! इक्ष्वाकु और विदेह दोनों ही राजाओंके वंश अचिन्तनीय हैं । दोनोंके ही प्रभावकी कोई सीमा नहीं है । इन दोनोंकी समानता करनेवाला दूसरा कोई राजवंश नहीं है ॥२ ॥

सदृशो धर्मसम्बन्धः सदृशो रूपसम्पदा ।

रामलक्ष्मणयो राजन् सीता चोर्मिलया सह ॥ ३ ॥

' राजन्! इन दोनों कुलोंमें जो यह धर्म-सम्बन्ध स्थापित होने जा रहा है, सर्वथा एक - दूसरेके योग्य है । रूप - वैभवकी दृष्टिसे भी समान योग्यताका है; क्योंकि ऊर्मिलासहित सीता श्रीराम और लक्ष्मणके अनुरूप है ॥ ३ ॥

वक्तव्यं च नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम ।

भ्राता यवीयान् धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः ॥ ४॥ ।

अस्य धर्मात्मनो राजन् रूपेणाप्रतिमं भुवि ।

सुताद्वयं नरश्रेष्ठ पत्यर्थं वरयामहे ॥ ५ ॥

भरतस्य कुमारस्य शत्रुघ्नस्य च धीमतः ।

वरये ते सुते राजंस्तयोरर्थे महात्मनोः ॥ ६ ॥

' नरश्रेष्ठ! इसके बाद मुझे भी कुछ कहना है; आप मेरी बात सुनिये । राजन्! आपके छोटे भाई जो ये धर्मज्ञ राजा कुशध्वज बैठे हैं, इन धर्मात्मा नरेशके भी दो कन्याएँ हैं, जो इस भूमण्डलमें अनुपम सुन्दरी । हैं । नरश्रेष्ठ! भूपाल! मैं आपकी उन दोनों कन्याओंका कुमार भरत और बुद्धिमान् शत्रुघ्न इन दोनों महामनस्वी राजकुमारोंके लिये इनकी धर्मपत्नी बनानेके उद्देश्यसे वरण करता हूँ॥४-६ ॥

पुत्रा दशरथस्येमे रूपयौवनशालिनः ।

लोकपालसमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः ॥ ७ ॥

' राजा दशरथके ये सभी पुत्र रूप और यौवनसे सुशोभित, लोकपालोंके समान तेजस्वी तथा देवताओंके तुल्य पराक्रमी हैं ॥७ ॥

उभयोरपि राजेन्द्र सम्बन्धेनानुबध्यताम् ।

इक्ष्वाकुकुलमव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः ॥ ८ ॥

' राजेन्द्र! इन दोनों भाइयों ( भरत और शत्रुघ्न ) को भी कन्यादान करके आप इस समस्त इक्ष्वाकुकुलको अपने सम्बन्धसे बाँध लीजिये । आप पुण्यकर्मा पुरुष हैं; आपके चित्तमें व्यग्रता नहीं आनी चाहिये ( अर्थात् आप यह सोचकर व्यग्र न हों कि ऐसे महान् सम्राट्के साथ मैं एक ही समय चार वैवाहिक सम्बन्धोंका निर्वाह कैसे

कर सकता हूँ । ) ' ॥ ८ ॥

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा ।

जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच मुनिपुंगवौ ॥९ ॥

वसिष्ठजीकी सम्मतिके अनुसार विश्वामित्रजीका यह वचन सुनकर उस समय राजा जनकने हाथ जोड़कर उन दोनों मुनिवरोंसे कहा – ॥ ९ ॥

कुलं धन्यमिदं मन्ये येषां तौ मुनिपुंगवौ ।

सदृशं कुलसम्बन्धं यदाज्ञापयतः स्वयम् ॥१० ॥

' मुनिपुंगवो! मैं अपने इस कुलको धन्य मानता हूँ, जिसे आप दोनों इक्ष्वाकुवंशके योग्य समझकर इसके साथ सम्बन्ध जोड़नेके लिये स्वयं आज्ञा दे रहे हैं ॥

पृष्ठ 220

वाल्मीकि रामायण — खण्ड १, पृष्ठ 220 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२०८ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे

एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वजसुते इमे ।

पल्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ ॥ ११ ॥

' आपका कल्याण हो । आप जैसा कहते हैं, ऐसा ही हो । ये सदा साथ रहनेवाले दोनों भाई भरत और शत्रुघ्न कुशध्वजकी इन दोनों कन्याओं ( मेंसे एक-एक ) को अपनी - अपनी धर्मपत्नीके रूपमें ग्रहण करें ॥ ११ ॥

एकाह्य राजपुत्रीणां चतसृणां महामुने ।

पाणीन् गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः ॥ १२ ॥

' महामुने! ये चारों महाबली राजकुमार एक ही दिन हमारी चारों राजकुमारियोंका पाणिग्रहण करें ॥ १२ ॥

उत्तरे दिवसे ब्रह्मन् फल्गुनीभ्यां मनीषिणः ।

वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः ॥ १३ ॥

' ब्रह्मन्! अगले दो दिन फाल्गुनी नामक नक्षत्रोंसे युक्त हैं । इनमें ( पहले दिन तो पूर्वा फाल्गुनी है और ) दूसरे दिन ( अर्थात् परसों ) उत्तरा फाल्गुनी नामक नक्षत्र होगा, जिसके देवता प्रजापति भग ( तथा अर्यमा ) हैं । मनीषी पुरुष उस नक्षत्रमें वैवाहिक कार्य करना बहुत उत्तम बताते हैं ' ॥ १३ ॥

एवमुक्त्वा वचः सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।

उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यमब्रवीत् ॥ १४ ॥

इस प्रकार सौम्य ( मनोहर ) वचन कहकर राजा जनक ठठकर खड़े हो गये और उन दोनों मुनिवरोंसे हाथ जोड़कर बोले— ॥ १४ ॥

परो धर्मः कृतो मह्यं शिष्योऽस्मि भवतोस्तथा ।

इमान्यासनमुख्यानि आस्यतां मुनिपुंगवौ ॥ १५ ॥

' आपलोगोंने कन्याओंका विवाह निश्चित करके मेरे लिये महान् धर्मका सम्पादन कर दिया; मैं आप दोनोंका शिष्य हूँ । मुनिवरो! इन श्रेष्ठ आसनोंपर आप दोनों विराजमान हों ॥ १५ ॥

यथा दशरथस्येयं तथायोध्या पुरी मम ।

प्रभुत्वे नास्ति संदेहो यथार्हं कर्तुमर्हथ ॥ १६ ॥

' आपके लिये जैसी राजा दशरथकी अयोध्या है, वैसी ही यह मेरी मिथिलापुरी भी है । आपका इसपर पूरा अधिकार है, इसमें संदेह नहीं; अतः आप हमें यथायोग्य आज्ञा प्रदान करते रहें ' ॥ १६ ॥

तथा ब्रुवति वैदेहे जनके रघुनन्दनः ।

राजा दशरथो हृष्टः प्रत्युवाच महीपतिम् ॥ १७ ॥

विदेहराज जनकके ऐसा कहनेपर रघुकुलका आनन्द बढ़ानेवाले राजा दशरथने प्रसन्न होकर उन मिथिलानरेशको इस प्रकार उत्तर दिया- ॥ १७ ॥

युवामसंख्येयगुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ ।

ऋषयो राजसङ्घाश्च भवद्भयामभिपूजिताः ॥ १८ ॥

' मिथिलेश्वर! आप दोनों भाइयोंके गुण असंख्य हैं; आपलोगोंने ऋषियों तथा राजसमूहोंका भलीभाँति सत्कार किया है ॥ १८ ॥

स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामः स्वमालयम् ।

श्राद्धकर्माणि विधिवद्विधास्य इति चाब्रवीत् ॥ १ ९ ॥

' आपका कल्याण हो, आप मंगलके भागी हों । अब हम अपने विश्रामस्थानको जायँगे । वहाँ जाकर मैं विधिपूर्वक नान्दीमुखश्राद्धका कार्य सम्पन्न करूँगा । ' यह बात भी राजा दशरथने कही ॥ १ ९ ॥

तमापृष्ट्वा नरपतिं राजा दशरथस्तदा ।

मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः ॥ २० ॥

तदनन्तर मिथिलानरेशकी अनुमति ले महायशस्वी राजा दशरथ मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र और वसिष्ठको आगे करके तुरंत अपने आवासस्थानपर चले गये ॥२० ॥

स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानतः ।

प्रभाते काल्यमुत्थाय चक्रे गोदानमुत्तमम् ॥ २१ ॥

डेरेपर जाकर राजा दशरथने ( अपराह्नकालमें ) विधिपूर्वक आभ्युदयिक श्राद्ध सम्पन्न किया । तत्पश्चात् ( रात बीतनेपर ) प्रातःकाल उठकर राजाने तत्कालोचित उत्तम गोदान - कर्म किया ॥ २१ ॥

गवां शतसहस्त्रं च ब्राह्मणेभ्यो नराधिपः ।

एकैकशो ददौ राजा पुत्रानुद्दिश्य धर्मतः ॥ २२ ॥

राजा दशरथने अपने एक - एक पुत्रके मंगलके लिये धर्मानुसार एक - एक लाख गौएँ ब्राह्मणोंको दान कीं ॥ २२ ॥

सुवर्णशृङ्ग्यः सम्पन्नाः सवत्साः कांस्यदोहनाः ।

गवां शतसहस्त्राणि चत्वारि पुरुषर्षभः ॥ २३ ॥

वित्तमन्यच्च सुबहु द्विजेभ्यो रघुनन्दनः ।

ददौ गोदानमुद्दिश्य पुत्राणां पुत्रवत्सलः ॥ २४ ॥

उन सबके सींग सोनेसे मढ़े हुए थे । उन सबके साथ बछड़े और काँसेके दुग्धपात्र थे । इस प्रकार पुत्रवत्सल रघुकुलनन्दन पुरुषशिरोमणि राजा दशरथने चार लाख गौओंका दान किया तथा और भी बहुत-सा धन पुत्रोंके लिये गोदानके उद्देश्यसे ब्राह्मणोंको दिया ॥ २३-२४ ॥