शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 261–270
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 261–270
पृष्ठ 261
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १४ ] एवं च महिमा तेषां वर्धितः शङ्करेण हि तस्माच्च बटुकाः श्रेष्ठाः पुराविद्भिः प्रकीर्तिताः ॥ शिवपूजा तु तैः पूर्वमुत्तार्या नान्यथा पुनः अन्येषां नाधिकारोऽस्ति शिवस्य वचनादिह उत्तारणं च कार्यं वै पूजा पूर्णा भवत्विति एतावदेव तेषां तु कार्यं नान्यत्तथैव च एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं च मुनीश्वराः यच्छ्रुत्वा शिवपूजायाः फलं प्राप्नोति वै नरः कोटिरुद्रसंहिता २४७ । इस प्रकार शिवजीने स्वयं ही उन ( बटुकों ) -७४ की महिमा बढ़ायी, इसलिये प्राचीन विद्वानोंने बटुकों को श्रेष्ठ कहा है ॥ ७४ ॥
। अतः बटुकोंके द्वारा ही शिवजीकी उत्तारणा ॥ ७५ करवानी चाहिये, अन्यथा पूजा सफल नहीं होती । शिवजीके वचनानुसार इसमें दूसरोंका अधिकार नहीं । है, उन्हें ही उत्तारणा करनी चाहिये, तभी पूजा पूर्ण ॥ ७६ होती है । केवल इतना ही उनका कार्य है, कोई दूसरा [ कार्य ] नहीं है॥७५-७६ ॥ हे मुनीश्वरो! आपलोगोंने जो पूछा था, वह सब । मैंने कह दिया; इसे सुनकर मनुष्य शिवपूजाका फल ॥ ७७ प्राप्त करता है ॥ ७७ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां बटुकोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितामें बटुकोत्पत्तिवर्णन नामक तेरहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशोऽध्यायः सोमनाथ ज्योतिर्लिंगकी उत्पत्तिका वृत्तान्त ऋषय ऊचुः
ज्योतिषां चैव लिंगानां माहात्म्यं कथयाधुना ।
उत्पत्तिं च तथा तेषां ब्रूहि सर्वं यथाश्रुतम् ॥
सूत उवाच
शृण्वन्तु विप्रा वक्ष्यामि तन्माहात्म्यं जनिं तथा ।
संक्षेपतो यथाबुद्धि सद्गुरोश्च मया श्रुतम् ॥
एतेषां चैव माहात्म्यं वक्तुं वर्षशतैरपि ।
शक्यते न मुनिश्रेष्ठास्तथापि कथयामि वः ॥
सोमनाथश्च तेषां वै प्रथमः परिकीर्तितः ।
तन्माहात्म्यं शृणु मुने प्रथमं सावधानतः ॥
सप्तविंशन्मिताः कन्या दक्षेण च महात्मना ।
तेन चन्द्रमसे दत्ता अश्विन्याद्या मुनीश्वराः ॥
चन्द्रं च स्वामिनं प्राप्य शोभमाना विशेषतः ।
चन्द्रोऽपि चैव ताः प्राप्य शोभते स्म निरन्तरम् ॥
ऋषि बोले – [ हे सूतजी! ] अब आप ज्योतिर्लिंगोंके माहात्म्य तथा उनकी उत्पत्तिका वर्णन १ कीजिये; जैसा आपने सुना है, वह सब बताइये ॥ १ ॥
सूतजी बोले- हे ब्राह्मणो! मैं उनके माहात्म्य एवं उनकी उत्पत्तिके विषयमें, जैसा कि मैंने अपने सद्गुरुसे सुना है, संक्षेपमें अपनी बुद्धिके अनुसार २ कहता हूँ; आपलोग श्रवण करें ॥२ ॥
हे मुनिश्रेष्ठो! सैकड़ों वर्षोंमें भी इनके ३ माहात्म्यका वर्णन नहीं किया सकता है, फिर भी मैं आपलोगोंको बता रहा हूँ ॥३ ॥
उनमें सोमनाथ प्रथम कहे गये हैं । हें मुने! ४ सबसे पहले उन्हींका माहात्म्य सावधानीसे सुनिये ॥४ ॥
हे मुनीश्वरो! महात्मा दक्षने अपनी अश्विनी आदि सत्ताईस कन्याओंका विवाह चन्द्रमासे कर दिया ॥५ ॥
वे चन्द्रमाको [ अपने पतिके रूपमें ] प्राप्तकर अत्यधिक शोभित हुईं और चन्द्रमा भी उन्हें प्राप्तकर निरन्तर शोभित होते थे, जैसा कि सुवर्णसे मणि सुशोभित ६ । होती है और मणिसे सुवर्ण सुशोभित होता है ॥ ६ ॥
पृष्ठ 262
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२४८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १४ हेम्ना चैव मणिर्भाति मणिना हेम चैव हि । उसके अनन्तर कालक्रममें उनके साथ जो हुआ, एवं च समये तस्य यज्जातं श्रूयतामिति ॥ ७ उसको सुनिये । [ चन्द्रमाकी ] सभी पत्नियोंमें जो रोहिणी
सर्वास्वपि च पत्नीषु रोहिणी नाम या स्मृता ।
यथैका सा प्रिया चासीत्तथान्या न कदाचन ॥ ८
अन्याश्च दुःखमापन्नाः पितरं शरणं ययुः ।
गत्वा तस्मै च यद्दुःखं तथा ताभिर्निवेदितम् ॥ ९
दक्षः स च तथा श्रुत्वा दुःखं च प्राप्तवांस्तदा ।
समागत्य द्विजाश्चन्द्रं शान्त्यावोचद् वचस्तदा ॥ १०
दक्ष उवाच
विमले च कुले त्वं हि समुत्पन्नः कलानिधे ।
आश्रितेषु च सर्वेषु न्यूनाधिक्यं कथं तव ॥ ११
कृतं चेत्तत्कृतं तच्च न कर्तव्यं त्वया पुनः ।
वर्तनं विषमत्वेन नरकप्रदमीरितम् ॥ १२
सूत उवाच
दक्षश्चैवं च संप्रार्थ्य चन्द्रं जामातरं स्वयम् ।
जगाम मन्दिरं स्वं वै निश्चयं परमं गतः ॥ १३
चंद्रोऽपि वचनं तस्य न चकार विमोहितः ।
शिवमायाप्रभावेण यया संमोहितं जगत् ॥ १४
शुभं भावि यदा यस्य शुभं भवति तस्य वै ।
अशुभं च यदा भावि कथं तस्य शुभं भवेत् ॥ १५
चन्द्रोऽपि बलवद्भाविवशान्मेने न तद्वचः ।
रोहिण्यां च समासक्तो नान्यां मेने कदाचन ॥ १६
तच्छ्रुत्वा पुनरागत्य स्वयं दुःखसमन्वितः ।
प्रार्थयामास चन्द्रं स दक्षो दक्षः सुनीतितः ॥ १७
दक्ष उवाच
श्रूयतां चन्द्र यत्पूर्वं प्रार्थितो बहुधा मया ।
न मानितं त्वया यस्मात्तस्मात्त्वं च क्षयी भव ॥ १८
सूत उवाच
इत्युक्ते तेन चन्द्रो वै क्षयी जातः क्षणादिह ।
हाहाकारो महानासीत्तदेन्दौ क्षीणतां गते ॥ १ ९
देवर्षयस्तदा सर्वे किं कार्यं हा कथं भवेत् । नामवाली कही गयी है, वह उन्हें जितना अधिक प्रिय थी, उतना अन्य कोई भी नहीं थी ॥ ७-८ ॥ तब अन्य कन्याएँ दुखी होकर अपने पिताकी शरणमें गयीं । वहाँ जाकर उन सबने जो दुःख था, उसे निवेदन किया । हे ब्राह्मणो! यह सुनकर वे दक्ष बहुत दुखी हुए; उसके बाद चन्द्रमाके पास आकर उन्होंने शान्तिपूर्वक यह वचन कहा — ॥९ -१० ॥ दक्ष बोले — हे चन्द्रमा! आप उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए हैं; सभी आश्रितोंके प्रति [ तो समान व्यवहार करना उचित है, पर ] आपका विषम व्यवहार क्यों है? अबतक आपने जो कुछ भी किया, सो किया, किंतु पुनः ऐसा व्यवहार न करें; विषम व्यवहार नरक देनेवाला कहा गया है ॥ ११-१२ ॥ सूतजी बोले- दक्ष अपने दामाद चन्द्रमासे इस प्रकार प्रार्थनाकर निश्चिन्त हो अपने घर चले गये । चन्द्रमाने दक्षकी बात नहीं मानी, क्योंकि वे शिवमायाके प्रभावसे विमोहित थे, जिससे यह जगत् मोहित हो रहा है ॥ १३-१४ ॥ जब जिसका शुभ होना है, तब उसका शुभ अवश्य होता है और जब अशुभ होना है, तब उसका शुभ किस प्रकार हो सकता है!॥ १५ ॥
चन्द्रमाने भी बलवान् होनहारके कारण उनकी बात नहीं मानी । वे रोहिणीमें आसक्त रहते थे तथा अन्य किसी [ पत्नी ] - का मान नहीं करते थे । तब दक्ष बहुत दुखी हुए और सुनीतिमें निपुण वे पुनः स्वयं आकर चन्द्रमासे नीतिपूर्वक कहने लगे- - ॥ १६-१७ ॥ दक्ष बोले — हे चन्द्र! आप सुनें, मैंने आपसे अनेक प्रकारसे प्रार्थना की, किंतु आपने नहीं माना, अतः आप क्षयरोगसे ग्रस्त हो जायँ ॥ १८ ॥
सूतजी बोले- उनके इस प्रकार कहनेपर चन्द्रमा उसी क्षण क्षयरोगी हो गये । तब उनके क्षीण होते ही महान् हाहाकार मच गया । हे मुने! उस समय सब देवता एवं ऋषि ‘ हाय! अब क्या करना चाहिये, [ चन्द्रमाका कल्याण ] किस प्रकार होगा ' – ऐसा कहते इति दुःखं समापन्ना विह्वला ह्यभवन्मुने ॥ २० | हुए दुःखित तथा व्याकुल हो गये ॥ १ ९ -२० ॥
पृष्ठ 263
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १४ ] विज्ञापिताश्च चन्द्रेण सर्वे शक्रादयः सुराः । ऋषयश्च वसिष्ठाद्या ब्रह्माणं शरणं ययुः गत्वापि तु तदा प्रोचुस्तद् वृत्तं निखिलं मुने ब्रह्मणे ऋषयो देवा नत्वा नुत्वातिविह्वलाः ब्रह्मापि तद्वचः श्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ शिवमायां सुप्रशस्य श्रावयंस्तानुवाच ह ब्रह्मोवाच अहो कष्टं महज्जातं सर्वलोकस्य दुःखदम् चन्द्रस्तु सर्वदा दुष्टो दक्षश्च शप्तवानमुम् ॥ सर्वं दुष्टेन चन्द्रेण कृतं कर्माप्यनेकशः श्रूयतामृषयो देवाश्चन्द्रकृत्यं पुरातनम् बृहस्पतेर्गृहं गत्वा तारा दुष्टेन वै हृता तस्य भार्या पुनश्चैव स दैत्यान्समुपस्थितः समाश्रितस्तदा दैत्यान्युद्धं देवैश्चकार ह मयात्रिणा निषिद्धश्च तस्मै तारां ददौ शशी तां च गर्भवतीं दृष्ट्वा न गृह्णामीति सोऽब्रवीत् अस्माभिर्वारितो जीवः कृच्छ्राज्जग्राह तां तदा यदि गर्भं जहातीह गृह्णामीत्यब्रवीत्पुनः गर्भे मया पुनस्तत्र त्याजिते मुनिसत्तमाः कस्यायं च पुनर्गर्भः सोमस्येति च साब्रवीत् पश्चात्तेन गृहीता सा मया च वारितेन वै एवंविधानि चन्द्रस्य दुश्चरित्राण्यनेकशः वर्ण्यन्ते किं पुनस्तानि सोऽद्यापि कुरुते कथम् यज्जातं तत् सुसंजातं नान्यथा भवति ध्रुवम् कोटिरुद्रसंहिता २४ ९ चन्द्रमाने इन्द्र आदि सभी देवताओं तथा वसिष्ठ ॥ २१ आदि ऋषियोंसे यह सब बताया; तब सभी लोग ब्रह्माजीकी शरणमें गये ॥२१ ॥
। मुने! उस समय वहाँ जाकर अति व्याकुल ॥ २२ हुए देवगण एवं ऋषियोंने ब्रह्मदेवको प्रणाम करके उनकी स्तुतिकर वह सारा समाचार निवेदन किया ॥ ब्रह्मा भी उनकी बात सुनकर अत्यन्त आश्चर्यचकित ॥ २३ हो शिवमायाकी प्रशंसाकर उन्हें सुनाते हुए कहने लगे— - ॥ २२-२३ ॥ ब्रह्माजी बोले – अहो! सारे संसारको दुःख । देनेवाला यह महान् कष्ट उपस्थित हुआ है । चन्द्रमा २४ तो सदासे ही दुष्ट है और दिया ॥ २४ ॥
। दुष्ट चन्द्रमाने और भी ॥ २५ हे देवताओ तथा ऋषियो! पुरातन कृत्य सुनिये ॥ २५ ॥
। इस दुष्टने बृहस्पतिके ॥ २६ ताराका अपहरण किया था । जाकर मिल गया और उनके दक्षने भी इसे शाप दे अनेक दुष्कर्म किये हैं । आप लोग चन्द्रमाका घर जाकर उनकी पत्नी उसके बाद वह दैत्योंसे पक्षमें होकर देवताओंसे । युद्ध भी किया । जब मैंने और अत्रिने चन्द्रमाको मना ॥ २७ किया, तब उसने ताराको उन्हें लौटा दिया ॥ २६-२७ ॥ । उसे गर्भवती देखकर बृहस्पतिने कहा- मैं इसे ॥ २८ ग्रहण नहीं करूँगा, इसके बाद हमलोगोंने बृहस्पतिको ऐसा करनेसे रोका, तब बड़ी कठिनाईसे उन्होंने ताराको स्वीकार किया ॥२८ ॥
। बृहस्पतिने पुनः कहा कि मैं इसे तभी ग्रहण ॥ २ ९ करूँगा, जब यह गर्भका परित्याग करेगी । हे महर्षियो! तब मैंने ताराका गर्भत्याग कराया । मैंने उससे पुनः पूछा कि यह किसका गर्भ है? तब उसने कहा कि । ॥ ३० यह गर्भ चन्द्रमाका है । इसके बाद बृहस्पतिने मेरे कहनेसे उस ताराको ग्रहण किया ॥ २ ९ -३० ॥ । इस प्रकारके अनेक दुष्ट कर्म चन्द्रमाके हैं; ॥ ३१ उनका वर्णन मैं पुनः किस प्रकार करूँ? वह आज भी वैसा ही क्यों कर रहा है? अब जो होनहार था, वह तो भलीभाँति हो गया, वह तो कभी अन्यथा । होनेवाला नहीं है । अब मैं आपलोगोंको उत्तम उपाय अतः परमुपायं वो वक्ष्यामि शृणुतादरात् ॥ ३२ बताता हूँ, आदरपूर्वक सुनिये ॥ ३१-३२ ॥
पृष्ठ 264
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५० प्रभासके शुभे क्षेत्रे व्रजेच्चन्द्रः सदैवतैः शिवमाराधयेत्तत्र मृत्युञ्जयविधानतः निधायेशं पुरस्तत्र चन्द्रस्तपतु नित्यशः प्रसन्नश्च शिवः पश्चादक्षयं तं करिष्यति सूत उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणस्ते सुरर्षयः सन्निवृत्याययुः सर्वे यत्र दक्षविधू ततः गृहीत्वा ते ततश्चन्द्रं दक्षं चाश्वास्य निर्जराः प्रभासे ऋषयश्चक्रुस्तत्र गत्वाखिलाश्च वै आवाह्य तीर्थवर्याणि सरस्वत्यादिकानि च पार्थिवेन तदा पूजां मृत्युञ्जयविधानतः
ते देवाश्च तदा सर्वे ऋषयो निर्मलाशयाः ।
स्थाप्य चन्द्रं प्रभासे च स्वं स्वं धाम ययुर्मुदा ॥
चन्द्रेण च तपस्तप्तं षण्मासं च निरंतरम् । मृत्युंजयेन मंत्रेण पूजितो वृषभध्वजः
दशकोटिमितं मन्त्रं समावृत्य शशी च तम् ।
ध्यात्वा मृत्युञ्जयं मन्त्रं तस्थौ निश्चलमानसः ॥
तं दृष्ट्वा शंकरो देवः प्रसन्नोऽभूत्ततः प्रभुः ।
आविर्भूय विधुं प्राह स्वभक्तं भक्तवत्सलः ॥
शंकर उवाच
वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यत्समीप्सितम् ।
प्रसन्नोऽहं शशिन्सर्वं दास्ये वरमनुत्तमम् ॥
चंद्र उवाच
यदि प्रसन्नो देवेश किमसाध्यं भवेन्मम ।
तथापि मे शरीरस्य क्षयं वारय शंकर ॥
क्षंतव्यो मेऽपराधश्च कल्याणं कुरु सर्वदा ।
इत्युक्ते च तदा तेन शिवो वचनमब्रवीत् ॥
शिव उवाच पक्षे च क्षीयतां चन्द्र कला ते च दिने दिने । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १४ । चन्द्रमा कल्याणकारी प्रभासक्षेत्रमें देवताओंके ॥ ३३ । साथ जाय और वहाँ मृत्युंजय - विधानसे शिवाराधन । करे । शिवलिंगको सामने स्थापितकर चन्द्रमा प्रतिदिन । । तपस्या करे; तब प्रसन्न हुए शिव उसे क्षयरोगसे रहित ॥ ३४ | कर देंगे ॥ ३३-३४ ॥ सूतजी बोले - [ हे महर्षियो! ] उन ब्रह्माजीकी । । यह बात सुनकर वे देवता तथा ऋषि लौटकर वहाँ ॥ ३५ आये, जहाँ दक्ष तथा चन्द्रमा स्थित थे ॥३५ ॥
। इसके बाद उन सभी देवताओं तथा ऋषियोंने ॥ ३६ दक्षको आश्वासन देकर तथा चन्द्रमाको अपने साथ ले करके प्रभासतीर्थमें जाकर सरस्वती आदि श्रेष्ठ । तीर्थोंका आवाहन करके, मृत्युंजयमन्त्रद्वारा पार्थिवार्चन-॥ ३७ विधिसे शिवजीकी आराधना की ॥ ३६-३७ ॥ उसके बाद विशुद्ध अन्तःकरणवाले वे सभी ३८ देवता तथा ऋषि चन्द्रमाको प्रभासक्षेत्रमें छोड़कर प्रसन्नतापूर्वक अपने - अपने धामको चले गये ॥ ३८ ॥
चन्द्रमाने निरन्तर छः मासतक तप किया और ॥ ३ ९ मृत्युंजयमन्त्रसे वृषभध्वजका पूजन किया ॥ ३ ९ ॥ स्थिरचित्त होकर चन्द्रमा दस करोड़ की संख्यामें ४० उस मृत्युंजयमन्त्रका जप करके तथा मन्त्रस्वरूप भगवान् मृत्युंजयका ध्यान करते हुए वहाँ स्थित रहे ॥ ४० ॥
तब उन्हें देखकर भक्तवत्सल भगवान् शिव ४१ प्रसन्न हो गये और प्रकट होकर अपने भक्त चन्द्रमासे कहने लगे —॥४१ ॥
शंकर बोले — हे चन्द्र! तुम्हारा कल्याण हो, तुम्हारे मनमें जो अभिलषित हो, वह वर माँगो, मैं ४२ [ तुमपर ] प्रसन्न हूँ, मैं तुम्हें सम्पूर्ण उत्तम वर प्रदान करूँगा ॥ ४२ ॥
चन्द्र बोले — हे देवेश! यदि आप [ मुझपर ] प्रसन्न हैं, तो मेरा कौन - सा कार्य असाध्य रह सकता ४३ है; फिर भी हे शंकर! मेरे शरीरके क्षयरोगको दूर कीजिये । आप मेरा अपराध क्षमा करें और निरन्तर कल्याण करें । उनके ऐसा कहनेपर शिवजीने यह ४४ वचन कहा— ॥ ४३-४४ ॥ शिवजी बोले — हे चन्द्र! एक पक्षमें तुम्हारी [ एक - एक ] कला प्रतिदिन क्षीण होगी और पुनः पुनश्च वर्धतां पक्षे सा कला च निरंतरम् ॥ ४५ दूसरे पक्षमें क्रमशः वह कला निरन्तर बढ़ेगी ॥ ४५ ॥
पृष्ठ 265
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १४ ] सूत उवाच एवं सति तदा देवा हर्षनिर्भरमानसाः ऋषयश्च तथा सर्वे समाजग्मुर्हुतं द्विजाः आगत्य च तदा सर्वे चन्द्रायाशिषमब्रुवन् शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा प्रार्थयामासुरादरात् ॥ देवा ऊचुः देवदेव महादेव परमेश नमोऽस्तु ते उमया सहितः शंभो स्वामिन्नत्र स्थिरो भव सूत उवाच ततश्चन्द्रेण सद्भक्त्या संस्तुतः शंकरः पुरा निराकारश्च साकारः पुनश्चैवाभवत्प्रभुः प्रसन्नश्च स देवानां क्षेत्रमाहात्म्यहेतवे चन्द्रस्य यशसे तत्र नाम्ना चन्द्रस्य शंकरः सोमेश्वरश्च नाम्नासीद्विख्यातो भुवनत्रये क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनाद् द्विजाः धन्योऽयं कृतकृत्योऽयं यन्नाम्ना शंकरः स्वयम् स्थितश्च जगतां नाथः पावयञ्जगतीतलम् तत्कुण्डं तैश्च तत्रैव सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितम् शिवेन ब्रह्मणा तत्र ह्यविभक्तं तु तत्पुनः चन्द्रकुण्डं प्रसिद्धं च पृथिव्यां पापनाशनम् तत्र स्नाति नरो यः स सर्वैः पापैः प्रमुच्यते रोगाः सर्वे क्षयाद्याश्च ह्यसाध्या ये भवंति वै ते सर्वे च क्षयं यान्ति षण्मासं स्नानमात्रतः प्रभासं च परिक्रम्य पृथिवीक्रमसंभवम् फलं प्राप्नोति शुद्धात्मा मृतः स्वर्गे महीयते सोमलिंगं नरो दृष्ट्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते लब्ध्वा फलं मनोऽभीष्टं मृतः स्वर्गं समीहते यद्यत्फलं समुद्दिश्य कुरुते तीर्थमुत्तमम् तत्तत्फलमवाप्नोति सर्वथा नात्र संशयः कोटिरुद्रसंहिता २५१ सूतजी बोले- हे द्विजो! चन्द्रमाके ऐसा वरदान । प्राप्त कर लेनेपर हर्षसे परिपूर्ण चित्तवाले सभी देवता ॥ ४६ और ऋषि वहाँ शीघ्र ही आये ॥४६ ॥
। वहाँ आकर उन सभीने चन्द्रमाको आशीर्वाद ४७ दिया और शिवजीको प्रणाम करके हाथ जोड़कर आदरपूर्वक उनसे प्रार्थना की— ॥४७ ॥
देवता बोले- हे देवदेव! हे महादेव! हे । परमेश! आपको नमस्कार है । हे शम्भो! हे स्वामिन्! ॥ ४८ पार्वतीसहित आप यहाँ स्थिर हो जाइये ॥४८ ॥
सूतजी बोले- तब पूर्वमें निराकार भगवान् । शिव चन्द्रमाके द्वारा उत्तम भक्तिसे स्तुति किये जानेपर ॥ ४ ९ पुनः साकार हो गये ॥ ४ ९ ॥ । देवताओंपर प्रसन्न होकर वे शंकर उस क्षेत्र ॥५० माहात्म्य [ वर्धन ] -के लिये तथा चन्द्रमाके यशके [ विस्तारके ] लिये वहाँ उन्हींके नामपर तीनों लोकोंमें । सोमेश्वर नामसे विख्यात हुए । हे द्विजो! वे पूजन करनेसे ॥ ५१ क्षय, कुष्ठ आदि रोगोंका विनाश करते हैं ॥ ५०-५१ ॥ । ये चन्द्रमा धन्य हैं, ये कृतकृत्य हैं, जिनके नामसे ॥ ५२ स्वयं जगन्नाथ शंकरजी धरातलको पवित्र करते हुए यहाँ स्थित हुए । वहींपर देवताओंने चन्द्रमाके नामसे । चन्द्रकुण्डकी स्थापना की, जहाँ शिव तथा ब्रह्माका ॥ ५३ सम्मिश्रित निवास माना जाता है ॥ ५२-५३ ॥ । पृथ्वीपर प्रसिद्ध वह चन्द्रकुण्ड समस्त पापोंका ॥ ५४ नाश करनेवाला है । जो मनुष्य वहाँ स्नान करता है, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है । उस कुण्डमें छ: । मासतक निरन्तर स्नान करनेसे क्षय आदि जो भी ॥ ५५ असाध्य रोग हैं, वे सभी नष्ट हो जाते हैं ॥ ५४-५५ ॥ । प्रभासतीर्थकी परिक्रमा करके शुद्धात्मा मनुष्य ॥ ५६ पृथ्वीकी परिक्रमा करनेसे होनेवाला फल प्राप्त करता है और मरनेपर स्वर्गमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है ॥ ५६ ॥
। सोमेश्वर लिंगका दर्शनकर मनुष्य सम्पूर्ण ॥ ५७ पापोंसे मुक्त हो जाता है और [ इस लोकमें ] मनोवांछित अभीष्ट फल प्राप्तकर मरनेके पश्चात् स्वर्गको जाता है ॥ ५७ ॥
मनुष्य जिस - जिस फलको उद्देश्य करके इस । उत्तम तीर्थका सेवन करता है, वह उस - उस फलको ॥ ५८ । अवश्य प्राप्त करता है; इसमें संशय नहीं है ॥ ५८ ॥
पृष्ठ 266
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १५ इति ते ऋषयो देवाः फलं दृष्ट्वा तथाविधम् । सोमेश्वरके उस प्रकारके फलको देखकर वे शिवं नमस्कृत्य गृहीत्वा चन्द्रमक्षयम् ॥ ५ ९ देवता एवं ऋषिगण प्रीतिपूर्वक शिवजीको नमस्कारकर मुदा
परिक्रम्य च तत्तीर्थं प्रशंसन्तश्च ते ययुः ।
चंद्रश्चापि स्वकीयं च कार्यं चक्रे पुरातनम् ॥
इति सर्वः समाख्यातः सोमेशस्य समुद्भवः ।
एवं सोमेश्वरं लिंगं समुत्पन्नं मुनीश्वराः ॥
यः शृणोति तदुत्पत्तिं श्रावयेद्वा परान्नरः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
| क्षयरोग - रहित चन्द्रमाको लेकर उस तीर्थकी परिक्रमा | करके उसकी प्रशंसा करते हुए [ अपने - अपने धामको ] ६० चले गये और चन्द्रमा भी अपना पुरातन कार्य करने लगे ॥५ ९ -६० ॥ हे मुनीश्वरो! इस प्रकार मैंने सोमेश्वरकी उत्पत्तिका ६१ वर्णन कर दिया । सोमेश्वर लिंग इसी प्रकार प्रकट हुआ था । जो मनुष्य सोमेश्वर लिंगकी उत्पत्तिको सुनता है अथवा दूसरोंको सुनाता है, उसकी सारी कामनाएँ पूर्ण हो जाती हैं और वह सभी प्रकारके ६२ । पापोंसे मुक्त हो जाता है॥६१-६२ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां सोमनाथज्योतिर्लिंगोत्पत्तिवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितामें सोमनाथज्योतिर्लिंगोत्पत्तिवर्णन नामक चौदहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १४ ॥
अथ पञ्चदशोऽध्यायः मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगकी उत्पत्ति - कथा सूत उवाच सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] इसके बाद मैं अतः परं प्रवक्ष्यामि मल्लिकार्जुनसंभवम् । मल्लिकार्जुनकी उत्पत्तिका वर्णन करूँगा, जिसे सुनकर यं श्रुत्वा भक्तिमान्धीमान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १ बुद्धिमान् भक्त सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ १ ॥
पूर्वं च कथितं यच्च तत्पुनः कथयाम्यहम् पहले मैंने कार्तिकेयके जिस चरित्रका वर्णन कुमारचरितं । किया था, पापोंका नाश करनेवाले उस दिव्य चरित्रका दिव्यं सर्वपापविनाशनम् ॥ २ यदा पृथ्वीं समाक्रम्य कैलासं पुनरागतः कुमारः स शिवापुत्रस्तारकारिर्महाबलः तदा सुरर्षिरागत्य सर्वं वृत्तं जगाद ह गणेश्वरविवाहादि भ्रामयंस्तं स्वबुद्धितः तच्छ्रुत्वा स कुमारो हि प्रणम्य पितरौ च तौ जगाम पर्वतं क्रौंचं पितृभ्यां वारितोऽपि हि ॥
कुमारस्य वियोगेन तन्माता गिरिजा यदा ।
दुःखितासीत्तदा शंभुस्तामुवाच सुबोधकृत् ॥
कथं प्रिये दुःखितासि न दुःखं कुरु पार्वति ।
आयास्यति सुतः सुभ्रूस्त्यज्यतां दुःखमुत्कटम् ॥
पुनः वर्णन करता हूँ ॥२ ॥
। जब तारकका वध करनेवाले महाबलवान् ॥ ३ पार्वतीपुत्र कार्तिकेय पृथ्वीकी परिक्रमाकर कैलासपर पुनः आये, उस समय देवर्षि नारदने वहाँ आकर । अपनी बुद्धिसे उन्हें भ्रमित करते हुए गणेशके विवाह ॥ ४ आदिका सारा वृत्तान्त कहा॥३-४ ॥ । इसे सुनकर अपने माता - पिताके मना करनेपर भी ५ वे कुमार उनको प्रणामकर क्रौंचपर्वतपर चले गये ॥ ५ ॥
जब माता पार्वती कार्तिकेयके वियोगसे बहुत ६ दुखी हुई, तब शिवजीने उन्हें समझाते हुए कहा— हे प्रिये! तुम दुखी क्यों हो रही हो, हे पार्वति! हे सुभ्रू! दुःख मत करो, तुम्हारा पुत्र [ अवश्य ] लौट ७ आयेगा; तुम इस महान् दुःखका त्याग करो ॥ ६-७ ॥
पृष्ठ 267
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १५ ] कोटिरुद्रसंहिता
सा यदा च न तं मेने पार्वती दुःखिता भृशम् ।
तदा च प्रेषितास्तत्र शंकरेण सुरर्षयः ॥
देवाश्च ऋषयः सर्वे सगणा हि मुदान्विताः ।
कुमारानयनार्थं वै तत्र जग्मुः सुबुद्धयः ॥
तत्र गत्वा च ते सर्वे कुमारं सुप्रणम्य च ।
विज्ञाप्य बहुधाप्येनं प्रार्थनां चक्रुरादरात् ॥
देवादिप्रार्थनां तां च शिवाज्ञासंकुलां गुरुः ।
न मेने स कुमारो हि महाहंकारविह्वलः ॥
ततश्च पुनरावृत्य सर्वे ते हि शिवान्तिकम् ।
स्वं स्वं स्थानं गता नत्वा प्राप्य शंकरशासनम् ॥
तदा च गिरिजा देवी विरहं पुत्रसंभवम् ।
शंभुश्च परमं दुःखं प्राप तस्मिन्ननागते ॥
अथो सुदुः
दुःखितौ दीनौ लोकाचारकरौ तदा ।
जग्मतुस्तत्र सुस्नेहात्स्वपुत्रो यत्र संस्थितः ॥
स पुत्रश्च कुमाराख्यः पित्रोरागमनं गिरेः ।
ज्ञात्वा दूरं गतोऽस्नेहाद्येोजनत्रयमेव च ॥
क्रौंचे च पर्वते दूरं गते तस्मिन्स्वपुत्रके ।
तौ च तत्र समासीनौ ज्योतीरूपं समाश्रितौ ॥
पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणि पर्वणि ।
दर्शनार्थं कुमारस्य स्वपुत्रस्य हि गच्छतः ॥
अमावास्यादिने शंभुः स्वयं गच्छति तत्र ह ।
पौर्णमासीदिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम् ॥
तद्दिनं हि समारभ्य मल्लिकार्जुनसंभवम् ।
लिंगं चैव शिवस्यैकं प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥
तल्लिंगं यः समीक्षेत स सर्वैः किल्बिषैरपि ।
मुच्यते नात्र सन्देहः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥
दुःखं च दूरतो याति सुखमात्यन्तिकं लभेत् ।
जननीगर्भसंभूतं कष्टं नाप्नोति वै पुनः ॥
धनधान्यसमृद्धिश्च प्रतिष्ठारोग्यमेव च ।
अभीष्टफलसिद्धिश्च जायते नात्र संशयः ॥
२५३ शंकरजीके बारंबार कहनेके बाद भी जब ८ पार्वतीको सन्तोष नहीं हुआ, तो उन्होंने देवताओं तथा ऋषियोंको कुमारके पास भेजा । उसके बाद गणोंको साथ लेकर सभी बुद्धिमान् देवता एवं महर्षि प्रसन्न ९ होकर कुमारको लानेके लिये वहाँ गये ॥ ८ - ९ ॥ वहाँ जाकर कुमारको भलीभाँति प्रणाम करके १० उन्हें अनेक प्रकारसे समझाकर उन सभीने आदरपूर्वक प्रार्थना की । तब स्वाभिमानसे उद्दीप्त उन कार्तिकेयने शिवजीकी आज्ञासे युक्त उन देवगणोंकी प्रार्थनाको ११ स्वीकार नहीं किया ॥ १०-११ ॥ तत्पश्चात् वे सभी लोग पुनः शिवजीके समीप १२ लौट आये और उन्हें प्रणामकर शिवजीसे आज्ञा ले अपने - अपने धामको चले गये । तब उनके न लौटनेपर शिवजी एवं पार्वतीको पुत्रवियोगजन्य महान् १३ दुःख प्राप्त हुआ॥१२-१३ ॥ इसके बाद वे दोनों लौकिकाचार प्रदर्शित करते १४ हुए अत्यन्त दीन एवं दुखी हो परम स्नेहवश वहाँ गये, जहाँ उनके पुत्र कार्तिकेय रहते थे ॥ १४ ॥
तब वे पुत्र कार्तिकेय माता - पिताका आगमन जान १५ स्नेहरहित हो उस पर्वतसे तीन योजन दूर चले गये ॥ १५ ॥
अपने पुत्रके दूर चले जानेपर वे दोनों ज्योतिरूप १६ धारणकर वहीं क्रौंचपर्वतपर विराजमान हो गये ॥ १६ ॥
पुत्रस्नेहसे व्याकुल हुए वे शिव तथा पार्वती १७ अपने पुत्र कार्तिकेयको देखनेके लिये प्रत्येक पर्वपर वहाँ जाते हैं । अमावास्याके दिन साक्षात् शिव वहाँ जाते हैं तथा पूर्णमासीके दिन पार्वती वहाँ निश्चित १८ | रूपसे जाती हैं ॥ १७-१८ ॥ उसी दिनसे लेकर मल्लिका ( पार्वती ) तथा १ ९ अर्जुन ( शिवजी ) - का मिलित रूप वह अद्वितीय शिवलिंग तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध हुआ ॥ १ ९ ॥ जो [ मनुष्य ] उस लिंगका दर्शन करता है, वह २० सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है और समस्त मनोरथोंको प्राप्त कर लेता है; इसमें सन्देह नहीं है । उसका दुःख सर्वथा दूर हो जाता है, वह परम सुख प्राप्त करता है, २१ उसे माताके गर्भमें पुनः कष्ट नहीं भोगना पड़ता है, उसे धन - धान्यकी समृद्धि, प्रतिष्ठा, आरोग्य तथा अभीष्ट २२ । फलकी प्राप्ति होती है; इसमें संशय नहीं ॥ २०–२२ ॥
पृष्ठ 268
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १६ २५४ ज्योतिर्लिंगं द्वितीयं च प्रोक्तं मल्लिकसंज्ञितम् । यह मल्लिकार्जुन नामवाला दूसरा ज्योतिर्लिंग कहा गया है, जो दर्शनमात्रसे सभी सुख प्रदान करता दर्शनात्सर्वसुखदं कथितं लोकहेतवे ॥ २३ है; मैंने लोककल्याणके लिये इसका वर्णन किया ॥ २३ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां मल्लिकार्जुननामकद्वितीयज्योतिर्लिंगवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत चतुर्थ कोटिरुद्रसंहितामें मल्लिकार्जुन नामवाले द्वितीय ज्योतिर्लिंगका वर्णन नामक पन्द्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १५ ॥
अथ षोडशोऽध्यायः महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगके प्राकट्यका वर्णन ऋषय ऊचुः
सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यासप्रसादतः ।
ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते ॥
तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो ।
ज्योतिर्लिंगं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना ॥
सूत उवाच
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि ।
गतश्च संगमं विप्रा धन्या वै साधुसंगतिः ॥
अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् ।
पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात् ॥
अवन्ती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् ।
शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी ॥
तत्रासीद् ब्राह्मणश्रेष्ठः शुभकर्मपरायणः ।
वेदाध्ययनकर्ता च वेदकर्मरतः सदा ॥
अग्न्याधानसमायुक्तः शिवपूजारतः सदा ।
पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः ॥
सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियः सदा ।
सतां गतिं समालेभे सम्यज्ज्ञानपरायणः ॥
तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः ।
शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमाः सदा ॥
देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम् ।
तृतीयः सुकृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः ॥
ऋषि बोले- हे सूतजी! आप व्यासजीकी कृपासे सब कुछ जानते हैं; इन ज्योतिर्लिंगोंकी कथा १ सुनकर हमें तृप्ति नहीं हो रही है । अतः हे प्रभो! हमलोगोंपर विशेषरूपसे अतुलनीय कृपा करके अब २ आप तीसरे ज्योतिर्लिंगका वर्णन कीजिये॥१-२ ॥ सूतजी बोले – हे ब्राह्मणो! आप श्रीमानोंकी संगति प्राप्तकर मैं धन्य एवं कृतकृत्य हो गया; ३ क्योंकि सज्जनोंकी संगति धन्य होती है । अत: मैं इसे अपना सौभाग्य मानकर पवित्र, पापका नाश करनेवाली तथा दिव्य कथाको कहूँगा; आपलोग आदरपूर्वक ४ सुनिये॥३-४ ॥ शिवजीको प्रिय, परमपुण्यमयी, संसारको पवित्र ५ करनेवाली तथा समस्त प्राणियोंको मुक्ति देनेवाली मनोहर अवन्ती नामक [ एक प्रसिद्ध ] नगरी है ॥ ५ ॥
वहाँपर शुभ आचरणमें तत्पर, वेदाध्ययन करनेवाले ६ तथा नित्य वैदिक अनुष्ठानमें निरत एक श्रेष्ठ ब्राह्मण रहते थे । वे ब्राह्मण नित्य अग्निहोत्र करते और शिवपूजामें संलग्न रहते थे; वे प्रतिदिन पार्थिव ७ लिंगका पूजन करते थे ॥ ६-७ ॥ उन वेदप्रिय ब्राह्मणने सारे कर्मोंका फल प्राप्तकर ८ भलीभाँति ज्ञानपरायण होकर अन्तमें सज्जनोंकी गति प्राप्त की । हे मुनीश्वरो! उनके चारों पुत्र भी उसी ९ प्रकार शिवपूजामें तत्पर तथा सदा माता - पिताकी आज्ञा माननेवाले थे । उनमें सबसे बड़ा देवप्रिय, उसके बाद प्रियमेधा, तीसरा सुकृत नामवाला और १० चौथा धर्मनिष्ठ सुव्रत था॥८–१० ॥
पृष्ठ 269
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १६ ] तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्धते च निरंतरम् ॥ तथा तेषां गुणास्तत्र वर्धन्ते स्म सुखावहाः ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम् श्रूयतां तद् द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम् पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम् ॥ ब्रह्मणो वरदानाच्च जगत्तुच्छीचकार ह देवाः पराजितास्तेन स्थानान्निःसारितास्तथा पृथिव्यां वेदधर्माश्च स्मृतिधर्माश्च सर्वशः स्फोटितास्तेन दुष्टेन सिंहेनेव शशाः खलु यावंतो वेदधर्माश्च तावंतो दूरतः कृताः तीर्थे तीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः अवंती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत् बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणः स महासुरः तत्रस्थान्ब्राह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् । प्रोवाचाहूय वचनं विप्रद्रोही महाखलः दैत्य उवाच किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वंति वचो मम कोटिरुद्रसंहिता २५५ । उनके पुण्यप्रतापसे पृथ्वीपर सुख बढ़ रहा ११ था । जैसे शुक्लपक्षमें चन्द्रमा बढ़ता है, उसी । प्रकार उनके सुखदायक गुण भी वहाँ निरन्तर बढ़ रहे थे । उस समय वह नगरी ब्रह्मतेजसे सम्पन्न ॥ १२ हो गयी ॥ ११-१२ ॥ । हे श्रेष्ठ द्विजो! इसी बीच वहाँ जो उत्तम घटना ॥ १३ घटी, उसे सुनिये; जैसा कि मैंने सुना है, वैसा कह रहा हूँ ॥१३ ॥
। रत्नमालपर्वतपर दूषण नामक एक महान् असुर १४ रहता था । धर्मसे द्वेष करनेवाला वह महाबलवान् । दैत्यराज ब्रह्माजीके वरदानसे जगत्को तुच्छ समझता था । उसने देवगणोंको पराजितकर उन्हें उनके स्थानसे ॥ १५ निकाल दिया ॥ १४-१५ ॥ । उस दुष्टने पृथ्वीपर सभी प्रकारके वेदधर्मों तथा ॥ १६ स्मृतिधर्मोंको उसी प्रकार नष्ट कर दिया, जैसे सिंह खरगोशोंको नष्ट कर देता है । जितने भी वेदधर्म थे, । उन सबको उसने नष्ट कर दिया और प्रत्येक तीर्थ ॥ १७ तथा क्षेत्रसे धर्मको दूर हटा दिया॥१६-१७ ॥ । ' एकमात्र रम्य अवन्ती नगरी ही दिखायी दे रही ॥ १८ है ', [ जहाँ वैदिक धर्म अभी प्रतिष्ठित है ] –ऐसा विचारकर उसने जो किया, उसे आप लोग सुनें ॥ १८ ॥
। उस महान् असुर दूषणने बहुत बड़ी सेना लेकर ॥ १ ९ वहाँ रहनेवाले सभी ब्राह्मणोंको उद्देश्य करके चढ़ाई कर दी । वहाँ आकर विप्रद्रोही एवं महाखल उस दैत्येन्द्रने अपने चार दैत्यश्रेष्ठ सेनापतियोंको बुलाकर ॥ २० यह वचन कहा – ॥ १ ९ -२० ॥ दैत्य बोला — ये दुष्ट ब्राह्मण मेरी आज्ञाका । पालन क्यों नहीं करते हैं? अतः मेरे विचारसे वेदधर्मरता एते सर्वे दंड्या मते मम ॥ २१ वेदधर्ममें तत्पर ये सब दण्डके योग्य हैं ॥२१ ॥
सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः । वशे किं ब्राह्मणाः शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च । वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति । इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशंकिताः हे दैत्यसत्तमो! मैंने संसारमें सभी देवताओं तथा ॥ २२ राजाओंको पराजित कर दिया है; क्या इन ब्राह्मणोंको वशमें नहीं किया जा सकता है? ॥२२ ॥
यदि ये लोग जीना चाहते हैं, तो शिवधर्म तथा ॥ २३ वेदोंके परम धर्मका त्यागकर सुख प्राप्त करें; अन्यथा इनके जीवित रहनेमें संशय हो जायगा, मैं यह सत्य कहता हूँ, तुमलोग नि: शंक होकर इस कार्यको ॥ २४ | करो ॥ २३-२४ ॥
पृष्ठ 270
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५६ सूत उवाच इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा ॥ ते ब्राह्मणास्तदा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यानपरायणाः
धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः ।
न चेलुः परंमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः ॥
एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा । लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः लोका ऊचुः
स्वामिनः किं च कर्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः ।
हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः ॥
सूत उवाच
तेषामिति वचः श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते ।
समूचुर्ब्राह्मणाँस्तान्वै विश्वस्ताः शंकरे सदा ॥
ब्राह्मणा ऊचुः
श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम् ।
न शस्त्राणि तथा सन्ति यच्च ते विमुखाः पुनः ॥
सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह ।
पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति ॥
शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः ।
नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतः शिवात् ॥
सूत उवाच इति धैर्यं समास्थाय समर्चं पार्थिवस्य च ।
कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक् स्थिता ध्यानपरायणाः ।
दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्राः सबलेन हि ॥
दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति ।
तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः ।
वेदप्रियसुतैः शंभोर्ध्यानमार्गपरायणैः ॥
अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद् द्विजांश्च तान् ।
तावच्च पार्थिवस्थाने गर्त आसीत्सशब्दकः ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १६ सूतजी बोले- इस प्रकार विचारकर वे चारों । । दैत्य चारों दिशाओंमें प्रलयकालीन अग्निके समान २५ प्रज्वलित हो उठे । तब दैत्योंके इस प्रयासको सुनकर । । भी उस समय शिवध्यानपरायण उन ब्राह्मणोंको कुछ ॥ २६ भी दुःख नहीं हुआ ॥ २५-२६ ॥ उस समय वे ब्राह्मण शिवध्यानसे रेखामात्र भी २७ विचलित नहीं हुए और धैर्य धारण किये रहे. शिवजीके आगे वे बेचारे दैत्य क्या हैं! इसी बीच वह उत्तम नगरी दैत्योंसे व्याप्त हो गयी । तब उन दैत्योंसे ॥ २८ पीड़ित सभी लोग ब्राह्मणोंके पास आये ॥ २७-२८ ॥ लोग बोले- हे स्वामियो! अब क्या करना चाहिये; वे दुष्ट आ गये हैं, उन्होंने बहुतसे लोगोंको मार डाला, इसलिये हमलोग आपके पास २ ९ आये हैं ॥२ ९ ॥ सूतजी बोले – उन लोगोंकी यह बात सुनकर शिवमें सदा विश्वास करनेवाले वे ब्राह्मण वेदप्रियके ३० पुत्र उन लोगोंसे कहने लगे — ॥३० ॥
ब्राह्मण बोले — आपलोग सुनिये, हमारे पास दुष्टोंको भय देनेवाला सैन्यबल नहीं है और न शस्त्र ३१ ही हैं, जिससे हम उन्हें पराजित कर सकें ॥ ३१ ॥
सामान्य व्यक्तिका आश्रय लेनेपर भी मनुष्यका ३२ अपमान नहीं होता; फिर हमलोग तो सर्वसमर्थ शिवजीके आश्रित हैं, हमारा अपमान ये असुर किस प्रकार कर सकते हैं! ॥ ३२ ॥
अतः भगवान् शिव ही असुरोंके भयसे हमारी ३३ रक्षा करेंगे । भक्तवत्सल सदाशिवको छोड़कर संसारमें अब हमें कोई शरण देनेवाला नहीं है ॥ ३३ ॥
सूतजी बोले- इस प्रकार वे ब्राह्मण धैर्य धारणकर भलीभाँति पार्थिव - पूजनकर शिवजीके ध्यानमें तत्पर रहे । उसी समय उस बलवान् दूषण दैत्यने उन ३४ ब्राह्मणोंको देखा और यह वचन कहा - इनको मारो, इनका वध कर दो । किंतु शिवके ध्यानमें परायण उन वेदप्रियके पुत्रोंने उस दैत्यके द्वारा कहा गया वचन ३५ नहीं सुना ॥ ३४-३५ ॥ उसके बाद ज्यों ही उस दुष्टात्माने उन ब्राह्मणोंको मारना चाहा, तभी उस पार्थिवके स्थानपर शब्द करता ३६ । हुआ एक गड्ढा हो गया ॥३६ ॥