शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 351–360
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 351–360
पृष्ठ 351
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३५ ] शाख विशाखो गोशाखः शिवो भिषगनुत्तमः गङ्गाप्लवोदको भव्यः पुष्कलः स्थपतिः स्थिरः विजितात्मा विधेयात्मा भूतवाहनसारथिः सगणो गणकायश्च सुकीर्तिश्छिन्नसंशयः कामदेवः कामपालो भस्मोद्धूलितविग्रहः भस्मप्रियो भस्मशायी कामी कान्तः कृतागमः समावर्तोऽनिवृत्तात्मा धर्मपुञ्जः सदाशिवः अकल्मषश्चतुर्बाहुर्दुरावासो दुरासदः कोटिरुद्रसंहिता ३३७ । १४७. शाखः - – कार्तिकेयके छोटे भाई ॥ १ ९ शाखस्वरूप, १४८. विशाखः – स्कन्दके छोटे भाई | विशाखस्वरूप अथवा विशाख नामक ऋषि, १४ ९. | गोशाखः - वेदवाणीकी शाखाओंका विस्तार करनेवाले, १५०. शिवः– मंगलमय, १५१. भिषगनुत्तम: -भवरोगका निवारण करनेवाले वैद्यों ( ज्ञानियों ) में सर्वश्रेष्ठ, १५२. गङ्गाप्लवोदकः- गंगाके प्रवाहरूप जलको सिरपर धारण करनेवाले, १५३. भव्यः – कल्याणस्वरूप, १५४. पुष्कलः - पूर्णतम अथवा व्यापक, १५५. स्थपतिः —– ब्रह्माण्डरूपी भवनके निर्माता ( थवई ), १५६. स्थिरः - अचंचल अथवा स्थाणुरूप ॥ १ ९ ॥ । १५७. विजितात्मा – मनको वशमें रखनेवाले, ॥ २० १५८. विधेयात्मा – शरीर, मन और इन्द्रियोंसे अपनी इच्छाके अनुसार काम लेनेवाले, १५ ९. भूतवाहन-सारथिः — पांचभौतिक रथ ( शरीर ) ) - - का संचालन करनेवाले बुद्धिरूप सारथि, १६०. सगणः— प्रमथगणोंके साथ रहनेवाले, १६१. गणकायः- -गणस्वरूप, १६२. सुकीर्तिः: - उत्तम कीर्तिवाले, १६३. छिन्नसंशय: – संशयोंको काट देनेवाले ॥ २० ॥
। १६४. कामदेवः – मनुष्योंद्वारा अभिलषित ॥ २१ समस्त कामनाओंके अधिष्ठाता परमदेव, १६५. कामपालः- - सकाम भक्तोंकी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले, १६६. भस्मोद्धूलितविग्रहः – अपने श्रीअंगोंमें भस्म रमानेवाले, १६७. भस्मप्रियः-भस्मके प्रेमी, १६८. भस्मशायी - भस्मपर शयन करनेवाले, १६ ९. कामी - अपने प्रिय भक्तोंको चाहनेवाले, १७०. कान्तः - परम कमनीय प्राणवल्लभरूप, १७१. कृतागम: - समस्त तन्त्रशास्त्रोंके रचयिता ॥ २१ ॥
१७२. समावर्तः – संसारचक्रको भलीभाँति घुमाने-वाले, १७३. अनिवृत्तात्मा - सर्वत्र विद्यमान होनेके कारण जिनका आत्मा कहींसे भी हटा नहीं है, ऐसे, १७४. धर्मपुञ्जः - धर्म या पुण्यकी राशि, १७५. सदाशिवः - निरन्तर कल्याणकारी, १७६. अकल्मषः — पापरहित, १७७. चतुर्बाहु: - -चार भुजाधारी, १७८. दुरावासः - जिन्हें योगीजन । भी बड़ी कठिनाईसे अपने हृदयमन्दिरमें बसा पाते हैं, ॥ २२ । ऐसे, १७ ९. दुरासदः - परम दुर्जय ॥ २२ ॥
पृष्ठ 352
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३३८ दुर्लभो दुर्गमो दुर्गः सर्वायुधविशारदः अध्यात्मयोगनिलयः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः
शुभाङ्गो लोकसारङ्गो जगदीशो जनार्दनः ।
भस्मशुद्धिकरो मेरुरोजस्वी शुद्धविग्रहः ॥
असाध्यः साधुसाध्यश्च भृत्यमर्कटरूपधृक् ।
हिरण्यरेताः पौराणो रिपुजीवहरो बली ॥
महाह्रदो महागर्तः सिद्धवृन्दारवन्दितः ।
व्याघ्रचर्मांबरो व्याली महाभूतो महानिधिः ॥
अमृताशोऽमृतवपुः पाञ्चजन्यः प्रभञ्जनः । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३५ । १८०. दुर्लभः - भक्तिहीन पुरुषोंको कठिनतासे ॥ २३ प्राप्त होनेवाले, १८१. दुर्गमः - जिनके निकट पहुँचना | किसीके लिये भी कठिन है, ऐसे, १८२. दुर्ग: पाप - तापसे रक्षा करनेके लिये दुर्गरूप अथवा दुर्ज्ञेय -, १८३. सर्वायुधविशारदः — सम्पूर्ण अस्त्रोंके प्रयोगकी कलामें कुशल, १८४. अध्यात्मयोगनिलयः– अध्यात्मयोगमें स्थित, १८५. सुतन्तुः - सुन्दर विस्तृत जगत् - रूप तन्तुवाले, १८६. तन्तुवर्धनः – जगत् - रूप तन्तुको बढ़ानेवाले ॥ २३ ॥
१८७. शुभाङ्गः – सुन्दर अंगोंवाले, १८८. २४ लोकसारङ्गः – लोकसारग्राही, १८ ९. जगदीश: -जगत्के स्वामी, १ ९ ०. जनार्दनः - भक्तजनोंकी याचनाके आलम्बन, १ ९ १. भस्मशुद्धिकरः - भस्मसे शुद्धिका सम्पादन करनेवाले, १ ९ २. मेरुः - सुमेरुपर्वतके समान केन्द्ररूप, १ ९ ३. ओजस्वी - तेज और बलसे सम्पन्न, १ ९ ४. शुद्धविग्रहः - – निर्मल शरीरवाले ॥ २४ ॥
१ ९ ५. असाध्यः — साधन - भजनसे दूर रहनेवाले २५ लोगोंके लिये अलभ्य, १ ९ ६. साधुसाध्यः – साधन-भजनपरायण सत्पुरुषोंके लिये सुलभ, १ ९ ७. भृत्य-मर्कटरूपधृक्— श्रीरामके सेवक वानर हनुमान्का रूप धारण करनेवाले, १ ९ ८. हिरण्यरेताः - अग्निस्वरूप अथवा सुवर्णमय वीर्यवाले, १ ९९. पौराणः - पुराणोंद्वारा प्रतिपादित, २००. रिपुजीवहर: – शत्रुओंके प्राण हर लेनेवाले, २०१. बली - बलशाली ॥ २५ ॥
२०२. महाह्रदः – परमानन्दके महान् सरोवर, २६ २०३. महागर्तः– महान् आकाशरूप, २०४. सिद्धवृन्दार - वन्दितः– सिद्धों और देवताओंद्वारा वन्दित, २०५. व्याघ्रचर्माम्बरः - व्याघ्रचर्मको वस्त्रके समान धारण करनेवाले, २०६. व्याली – सर्पोंको आभूषणकी भाँति धारण करनेवाले, २०७. महाभूतः — त्रिकालमें भी कभी नष्ट न होनेवाले महाभूतस्वरूप, २०८. महानिधिः — सबके महान् निवासस्थान ॥ २६ ॥
२० ९. अमृताशः — जिनकी आशा कभी विफल न हो, ऐसे अमोघसंकल्प, २१०. अमृतवपुः-जिनका कलेवर कभी नष्ट न हो, ऐसे - नित्यविग्रह, २११. पाञ्चजन्यः — पांचजन्य नामक शंखस्वरूप, २१२. प्रभञ्जनः – वायुस्वरूप अथवा संहारकारी,
पृष्ठ 353
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३५ ] पञ्चविंशतितत्त्वस्थः पारिजातः परावरः सुलभः सुव्रतः शूरो ब्रह्मवेदनिधिर्निधिः वर्णाश्रमगुरुर्वर्णी शत्रुजिच्छत्रुतापनः आश्रमः क्षपणः क्षामो ज्ञानवानचलेश्वरः प्रमाणभूतो दुर्ज्ञेयः सुपर्णो वायुवाहनः धनुर्धरो धनुर्वेदो गुणराशिर्गुणाकरः सत्यः सत्यपरोऽदीनो धर्माङ्गो धर्मसाधनः अनन्तदृष्टिरानन्दो दण्डो दमयिता दमः कोटिरुद्रसंहिता ३३ ९ ॥ २७ २१३. पञ्चविंशतितत्त्वस्थः - प्रकृति, महत्तत्त्व ( बुद्धि ), अहंकार, चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, रसना, त्वक्, वाक्, पाणि, पायु, पाद, उपस्थ, मन, शब्द, स्पर्श, रूप, | रस, गन्ध, पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश – इन चौबीस जड तत्त्वोंसहित पचीसवें चेतनतत्त्व पुरुषमें व्याप्त, २१४. पारिजातः– याचकोंकी इच्छा पूर्ण करनेमें कल्पवृक्षरूप, २१५. परावरः - कारण -कार्यरूप ॥ २७ ॥
। २१६. सुलभः– नित्य - निरन्तर चिन्तन करनेवाले ॥ २८ एकनिष्ठ श्रद्धालु भक्तको सुगमतासे प्राप्त होनेवाले, २१७. सुव्रतः - — उत्तम व्रतधारी, २१८. शूरः-शौर्य - सम्पन्न, २१ ९. ब्रह्मवेदनिधिः – ब्रह्मा और वेदके प्रादुर्भावके स्थान, २२०. निधिः – जगत् - रूपी रत्नके उत्पत्तिस्थान, २२१ वर्णाश्रमगुरुः – वर्णों और आश्रमोंके गुरु ( उपदेष्टा ), २२२. वर्णी-ब्रह्मचारी, २२३. शत्रुजित् - अन्धकासुर आदि शत्रुओंको जीतनेवाले, २२४. शत्रुतापनः – शत्रुओंको संताप देनेवाले ॥ २८ ॥
। २२५. आश्रमः — सबके विश्रामस्थान, २२६. ॥ २ ९ क्षपणः - जन्म - मरणके कष्टका मूलोच्छेद करनेवाले, २२७. क्षामः — प्रलयकालमें प्रजाको क्षीण करनेवाले, २२८. ज्ञानवान् — ज्ञानी, २२ ९. अचलेश्वरः- -पर्वतों अथवा स्थावर पदार्थोंके स्वामी, २३०. प्रमाणभूतः - – नित्यसिद्ध प्रमाणरूप, २३१. दुर्ज्ञेयः- — कठिनतासे जाननेयोग्य, २३२. सुपर्णः - वेदमय सुन्दर पंखवाले, गरुड़रूप, २३३. वायुवाहनः - अपने भयसे वायुको प्रवाहित करनेवाले ॥ २ ९ ॥ । २३४. धनुर्धरः - – पिनाकधारी, २३५. धनुर्वेदः - धनुर्वेदके ज्ञाता, २३६. गुणराशि: -॥ ३० अनन्त कल्याणमय गुणोंकी राशि, २३७. गुणाकरः-सद्गुणोंकी खान, २३८. सत्यः– सत्यस्वरूप, २३ ९. सत्यपरः– सत्य - परायण, २४०. अदीनः - दीनतासे रहित — उदार, २४१. धर्माङ्गः – धर्ममय विग्रहवाले, २४२. धर्मसाधनः- धर्मका अनुष्ठान करनेवाले ॥३० ॥
२४३. अनन्तदृष्टिः– असीमित दृष्टिवाले, २४४. आनन्दः - परमानन्दमय, २४५. दण्डः. -दुष्टोंको दण्ड देनेवाले अथवा दण्डस्वरूप, । २४६. दमयिता – - दुर्दान्त दानवोंका दमन करनेवाले,
पृष्ठ 354
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४० अभिवाद्यो महामायो विश्वकर्मविशारदः वीतरागो विनीतात्मा तपस्वी भूतभावनः उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नो जितकामोऽजितप्रियः
कल्याणप्रकृतिः कल्पः सर्वलोकप्रजापतिः ।
तरस्वी तारको धीमान् प्रधानः प्रभुरव्ययः ॥
लोकपालोऽन्तर्हितात्मा कल्पादिः कमलेक्षणः ।
वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञोऽनियमो नियताश्रयः ॥
चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्वराङ्गो विद्रुमच्छविः । भक्तिवश्यः श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३५ ॥ ३१ | २४७. दमः - – दमनस्वरूप, २४८. अभिवाद्यः- -| प्रणाम करनेयोग्य, २४ ९. महा - माय: - मायावियों को भी मोहनेवाले महामायावी, २५०. विश्वकर्म-| विशारदः - संसारकी सृष्टि करनेमें कुशल ॥३१ । २५१. वीतरागः - पूर्णतया विरक्त, २५२ ॥ ॥ ३२ विनीतात्मा – मनसे विनयशील अथवा मनको वशमें. | रखनेवाले, २५३. तपस्वी – तपस्यापरायण २५४ ,. भूतभावनः - सम्पूर्ण भूतोंके उत्पादक एवं रक्षक २५५. उन्मत्तवेषः - पागलोंके समान वेष धारण, करनेवाले, २५६. प्रच्छन्नः - मायाके पर्देमें छिपे हुए २५७. जितकामः— कामविजयी, २५८,. अजितप्रियः — भगवान् विष्णुके प्रेमी ॥ ३२ ॥
२५ ९. कल्याणप्रकृतिः– कल्याणकारी स्वभाव-३३ वाले, २६०. कल्पः – समर्थ, २६१. सर्वलोकप्रजा-पतिः — सम्पूर्ण लोकोंकी प्रजाके पालक, २६२. तरस्वी – वेगशाली, २६३. तारकः - उद्धारक, २६४. धीमान्– विशुद्ध बुद्धिसे युक्त, २६५. प्रधान: -सबसे श्रेष्ठ, २६६. प्रभुः – सर्वसमर्थ, २६७. अव्ययः - -अविनाशी ॥ ३३ ॥
२६८. लोकपालः—– समस्त लोकोंकी रक्षा ३४ करनेवाले, २६ ९. अन्तर्हितात्मा - अन्तर्यामी आत्मा अथवा अदृश्य स्वरूपवाले, २७०. कल्पादिः-कल्पके आदि - कारण, २७१. कमलेक्षणः - कमलके समान नेत्रवाले, २७२. वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः - वेदों और शास्त्रोंके अर्थ एवं तत्त्वको जाननेवाले, २७३. अनियमः – नियन्त्रणरहित, २७४. नियताश्रयः— सबके सुनिश्चित आश्रयस्थान ॥ ३४ ॥
२७५. चन्द्रः– चन्द्रमारूपसे आह्लादकारी, २७६. सूर्य: - सबकी उत्पत्तिके हेतुभूत सूर्य, २७७. शनि: -शनैश्चररूप, २७८. केतुः — केतु नामक ग्रहस्वरूप, २७ ९. वराङ्गः – सुन्दर शरीरवाले, २८०. विद्रुमच्छविः —– मूँगेकी - सी लाल कान्तिवाले, २८१. भक्तिवश्यः – भक्तिके द्वारा भक्तके वशमें होनेवाले, २८२. परब्रह्म – परमात्मा, २८३. मृगबाणार्पणः-मृगरूपधारी यज्ञपर बाण चलानेवाले, २८४. अनघः- -परब्रह्म मृगबाणार्पणोऽनघः ॥। ३५ | पापरहित ॥ ३५ ॥
पृष्ठ 355
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३५ ] अद्रिरद्र्यालयः कान्तः परमात्मा जगद्गुरुः सर्वकर्मालयस्तुष्टो मङ्गल्यो मङ्गलावृतः महातपा दीर्घतपाः स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः अहः संवत्सरो व्याप्तिः प्रमाणं परमं तपः संवत्सरकरो मन्त्रप्रत्ययः सर्वदर्शनः अजः सर्वेश्वरः सिद्धो महारेता महाबलः योगी योग्यो महातेजाः सिद्धिः सर्वादिरग्रहः वसुर्वसुमनाः सत्यः सर्वपापहरो हरः सुकीर्तिशोभनः श्रीमान् वेदाङ्गो वेदविन्मुनिः कोटिरुद्रसंहिता ३४१ । २८५. अद्रिः - कैलास आदि पर्वतस्वरूप, २८६. ॥ ३६ अद्र्यालयः - कैलास और मन्दर आदि पर्वतोंपर निवास करनेवाले, २८७. कान्तः - सबके प्रियतम, २८८. परमात्मा — परब्रह्म परमेश्वर, २८ ९. जगद्गुरुः- -समस्त संसारके गुरु, २ ९ ०. सर्वकर्मालयः - सम्पूर्ण कर्मोंके आश्रयस्थान, २ ९ १. तुष्टः - – सदा प्रसन्न, २ ९ २. मङ्गल्यः – मंगलकारी, २ ९ ३. मङ्गलावृतः - मंगल-कारिणी शक्तिसे संयुक्त ॥ ३६ ॥
। २ ९ ४. महातपाः — महान् तपस्वी, २ ९ ५. दीर्घ-॥ ३७ तपाः – दीर्घकालतक तप करनेवाले, २ ९ ६. स्थविष्ठः- - अत्यन्त स्थूल, २ ९ ७. स्थविरो ध्रुवः -अति प्राचीन एवं अत्यन्त स्थिर, २ ९ ८. अहः संवत्सरः-दिन एवं संवत्सर आदि कालरूपसे स्थित, अंश-कालस्वरूप, २ ९९. व्याप्तिः - व्यापकतास्वरूप, ३००. प्रमाणम् – प्रत्यक्षादि प्रमाणस्वरूप, ३०१ परमं तपः — उत्कृष्ट तपस्यास्वरूप ॥३७ ॥
। ३०२. संवत्सरकरः– संवत्सर आदि ॥ ३८ कालविभागके उत्पादक, ३०३. मन्त्रप्रत्ययः – वेद आदि मन्त्रोंसे प्रतीत ( प्रत्यक्ष ) होनेयोग्य, ३०४. सर्वदर्शनः– सबके साक्षी, ३०५. अजः - अजन्मा, ३०६. सर्वेश्वरः – सबके शासक, ३०७. सिद्ध: -सिद्धियोंके आश्रय, ३०८. महारेताः - श्रेष्ठ वीर्यवाले, ३० ९. महाबलः — प्रमथ- गणोंकी महती सेनासे सम्पन्न ॥ ३८ ॥
। ३१०. योगी योग्य: – सुयोग्य योगी, ३११. ॥ ३ ९ महातेजाः - महान् तेजसे सम्पन्न, ३१२. सिद्धिः -समस्त साधनोंके फल, ३१३. सर्वादिः– सब भूतोंके आदिकारण, ३१४. अग्रहः – इन्द्रियोंकी ग्रहणशक्तिके अविषय, ३१५. वसुः - सब भूतोंके वासस्थान, ३१६. वसुमनाः - उदार मनवाले, ३१७. सत्यः — सत्यस्वरूप, ३१८. सर्वपापहरो हरः-समस्त पापोंका अपहरण करनेके कारण हर नामसे प्रसिद्ध ॥ ३ ९ ॥ ३१ ९. सुकीर्तिशोभनः — उत्तम कीर्तिसे सुशोभित होनेवाले, ३२०. श्रीमान् — विभूतिस्वरूपा उमासे सम्पन्न, ३२१. वेदाङ्गः– वेदरूप अंगोंवाले, ३२२. । वेद - विन्मुनिः - वेदोंका विचार करनेवाले मननशील
पृष्ठ 356
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४२ भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता लोकनाथो दुराधरः अमृतः शाश्वतः शान्तो बाणहस्तः प्रतापवान् कमण्डलुधरो धन्वी अवाङ्मनसगोचरः अतीन्द्रियो महामायः सर्वावासश्चतुष्पथः । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३५ ॥ ४० मुनि, ३२३. भ्राजिष्णुः - एकरस प्रकाशस्वरूप | ३२४. भोजनम् - ज्ञानियोंद्वारा भोगनेयोग्य अमृतस्वरूप, ३२५. भोक्ता – पुरुषरूपसे उपभोग करनेवाले, ३२६, | लोक - नाथ: - भगवान् विश्वनाथ, ३२७. दुराधरः-. | अजितेन्द्रिय पुरुषोंद्वारा जिनकी आराधना अत्यन्त कठिन है, ऐसे ॥ ४० ॥
। ३२८. अमृतः शाश्वतः - सनातन अमृतस्वरूप, ३२ ९. शान्तः– शान्तिमय, ३३०. बाणहस्तः प्रताप-। ४१| वान् — हाथमें बाण धारण करनेवाले प्रतापी वीर, ३३१ . कमण्डलुधरः – कमण्डलु धारण करनेवाले, ३३२. धन्वी — पिनाकधारी, ३३३. अवाङ्मनसगोचरः- -मन और वाणीके अविषय ॥ ४१ ॥
३३४. अतीन्द्रियो महामायः – इन्द्रियातीत एवं कालयोगी महानादो महोत्साहो महाबलः ॥ ४२ महामायावी, ३३५. सर्वावासः -सबके वासस्थान,
महाबुद्धिर्महावीर्यो भूतचारी पुरंदरः ।
निशाचरः प्रेतचारी महाशक्तिर्महाद्युतिः ॥
अनिर्देश्यवपुः श्रीमान् सर्वाचार्यो मनोगतिः ।
बहुश्रुतोऽमहामायो नियतात्मा ध्रुवोऽध्रुवः ॥
ओजस्तेजोद्युतिधरो जनकः सर्वशासनः । ३३६. चतुष्पथः– चारों पुरुषार्थोंकी सिद्धिके एकमात्र मार्ग, ३३७. कालयोगी - प्रलयके समय सबको कालसे संयुक्त करनेवाले, ३३८. महानादः - – गम्भीर शब्द करनेवाले अथवा अनाहत नादरूप, ३३ ९. महोत्साहो महाबलः — महान् उत्साह और बलसे सम्पन्न ॥ ४२ ॥
३४०. महाबुद्धिः — श्रेष्ठ बुद्धिवाले, ३४१. ४३ महा - वीर्यः - अनन्त पराक्रमी, ३४२. भूतचारी— भूतगणोंके साथ विचरनेवाले, ३४३. पुरंदरः— त्रिपुरसंहारक, ३४४. निशाचरः - रात्रिमें विचरण करनेवाले, ३४५. प्रेतचारी - प्रेतोंके साथ भ्रमण करनेवाले, ३४६. महाशक्तिर्महा - द्युतिः - अनन्तशक्ति एवं श्रेष्ठ कान्तिसे सम्पन्न ॥४३ ॥
३४७. अनिर्देश्यवपुः — अनिर्वचनीय स्वरूपवाले, ४४ ३४८. श्रीमान् — - ऐश्वर्यवान्, ३४ ९. सर्वाचार्यमनो-गतिः– सबके लिये अविचार्य मनोगतिवाले, ३५०. बहुश्रुतः— बहुज्ञ अथवा सर्वज्ञ, ३५१. अमहामायः-बड़ी - से - बड़ी माया भी जिनपर प्रभाव नहीं डाल सकती ऐसे, ३५२. नियतात्मा – मनको वशमें रखनेवाले, ३५३. ध्रुवोऽध्रुवः - – ध्रुव ( नित्य कारण ) और अध्रुव ( अनित्य-कार्य ) -रूप ॥४४ ॥
३५४. ओजस्तेजोद्युतिधरः — ओज ( प्राण | और बल ), तेज ( शौर्य आदि गुण ) तथा ज्ञानकी दीप्तिको धारण करनेवाले, ३५५. जनकः - - सबके उत्पादक, ३५६. सर्वशासनः - सबके शासक,
पृष्ठ 357
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३५ ] नृत्यप्रियो नित्यनृत्यः प्रकाशात्मा प्रकाशकः स्पष्टाक्षरो बुधो मन्त्रः समानः सारसम्प्लवः युगादिकृद्युगावर्तो गम्भीरो वृषवाहनः इष्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः सुलभः सारशोधनः तीर्थरूपस्तीर्थनामा तीर्थदृश्यस्तु तीर्थदः अपांनिधिरधिष्ठानं दुर्जयो जयकालवित् प्रतिष्ठितः प्रमाणज्ञो हिरण्यकवचो हरिः विमोचनः सुरगणो विद्येशो बिन्दुसंश्रयः कोटिरुद्रसंहिता ३४३ ॥ ४५ / ३५७. नृत्यप्रियः - – नृत्यके प्रेमी, ३५८. नित्यनृत्यः-प्रतिदिन ताण्डव नृत्य करनेवाले, ३५ ९. प्रकाशात्मा— प्रकाशस्वरूप, ३६०. प्रकाशकः - सूर्य आदिको भी प्रकाश देनेवाले ॥ ४५ ॥
। ३६१. स्पष्टाक्षरः — ओंकाररूप स्पष्ट अक्षरवाले, ॥ ४६ ३६२. बुधः – ज्ञानवान्, ३६३. मन्त्रः - ऋक्, साम और यजुर्वेदके मन्त्रस्वरूप, ३६४. समानः - सबके | प्रति समान भाव रखनेवाले, ३६५. सारसम्प्लवः-| संसारसागरसे पार होनेके लिये नौकारूप, ३६६. युगादि - कृद्युगावर्तः– युगादिका आरम्भ करनेवाले तथा चारों युगोंको चक्रकी तरह घुमानेवाले, ३६७. | गम्भीरः – गाम्भीर्यसे युक्त, ३६८. वृषवाहनः- -नन्दी नामक वृषभपर सवार होनेवाले ॥४६ ॥
। ३६ ९. इष्टः – परमानन्दस्वरूप होनेसे सर्वप्रिय, ॥ ४७ ३७०. अविशिष्टः – सम्पूर्ण विशेषणोंसे रहित, ३७१. शिष्टेष्ट: - शिष्ट पुरुषोंके इष्टदेव, ३७२. सुलभः-अनन्यचित्तसे निरन्तर स्मरण करनेवाले भक्तोंके लिये सुगमतासे प्राप्त होनेयोग्य, ३७३. सारशोधनः - – सार– तत्त्वकी खोज करनेवाले, ३७४. तीर्थरूपः - तीर्थस्वरूप, ३७५. तीर्थनामा - तीर्थनामधारी अथवा जिनका नाम भवसागरसे पार लगानेवाला है, ऐसे, ३७६. तीर्थदृश्यः- — तीर्थसेवनसे अपने स्वरूपका दर्शन करानेवाले अथवा गुरु - कृपासे प्रत्यक्ष होनेवाले, ३७७. तीर्थदः – चरणोदक स्वरूप तीर्थको देनेवाले ॥४७ ॥
। ३७८. अपांनिधिः — जलके निधान समुद्ररूप, ॥ ४८ ३७ ९. अधिष्ठानम् - उपादान - कारणरूपसे सब भूतोंके आश्रय अथवा जगत् - रूप प्रपंचके अधिष्ठान, ३८०. दुर्जयः – जिनको जीतना कठिन है, ऐसे, ३८१. जय - कालवित् - विजयके अवसरको समझनेवाले, ३८२. प्रतिष्ठितः - अपनी महिमामें स्थित, ३८३. प्रमाणज्ञः – प्रमाणोंके ज्ञाता, ३८४. हिरण्यकवचः-सुवर्णमय कवच धारण करनेवाले, ३८५. हरिः- --श्रीहरिस्वरूप ॥ ४८ ॥।
३८६. विमोचनः – संसारबन्धनसे सदाके लिये छुड़ा देनेवाले, ३८७. सुरगणः – देवसमुदायरूप, ३८८. विद्येश: - सम्पूर्ण विद्याओंके स्वामी, । ३८ ९. विन्दु - संश्रयः — बिन्दुरूप प्रणवके आश्रय,
पृष्ठ 358
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३५ बालरूपोऽबलोन्मत्तोऽविकर्ता गहनो गुहः ॥ ४ ९ ३ ९ ०. बालरूपः -बालकका रूप धारण करनेवाले, करणं कारणं कर्ता सर्वबन्धविमोचनः व्यवसायो व्यवस्थानः स्थानदो जगदादिजः गुरुदो ललितोऽभेदो भावात्मात्मनि संस्थितः वीरेश्वरो वीरभद्रो वीरासनविधिर्विराट्
वीरचूडामणिर्वेत्ता चिदानन्दो नदीधरः ।
आज्ञाधारस्त्रिशूली च शिपिविष्टः शिवालयः ॥
बालखिल्यो महाचापस्तिग्मांशुर्बधिरः खगः ।
अभिरामः सुशरण: सुब्रह्मण्यः सुधापतिः ॥
| ३ ९ १. अबलोन्मत्तः– बलसे उन्मत्त न होनेवाले | ३ ९ २. अविकर्ता — विकाररहित, ३ ९ ३. गहन:, | दुर्बोधस्वरूप या अगम्य, ३ ९ ४. गुहः – मायासे अपने - -यथार्थ स्वरूपको छिपाये रखनेवाले ॥४ ९ ॥ । ३ ९ ५. करणम् – संसारकी उत्पत्तिके सबसे ॥ ५० बड़े साधन, ३ ९ ६. कारणम् — जगत्के उपादान और | निमित्त कारण, ३ ९ ७. कर्ता — सबके रचयिता ३ ९ ८. सर्वबन्ध - विमोचन: - सम्पूर्ण बन्धनोंसे, छुड़ानेवाले, ३ ९९. व्यव - साय: – निश्चयात्मक ज्ञानस्वरूप, ४००. व्यवस्थानः – सम्पूर्ण जगत्की व्यवस्था करनेवाले, ४०१. स्थानदः - ध्रुव आदि भक्तोंको अविचल स्थिति प्रदान कर देनेवाले, ४०२. जगदादिजः — हिरण्यगर्भरूपसे जगत्के आदिमें प्रकट होनेवाले ॥ ५० ॥
। ४०३. गुरुदः — श्रेष्ठ वस्तु प्रदान करनेवाले ॥ ५१ अथवा जिज्ञासुओंको गुरुकी प्राप्ति करानेवाले, ४०४. ललितः - सुन्दर स्वरूपवाले, ४०५. अभेदः-भेदरहित, ४०६. भावात्मात्मनि संस्थितः - सत्स्वरूप, आत्मामें प्रतिष्ठित, ४०७. वीरेश्वर: - वीरशिरोमणि, ४०८. वीरभद्रः – वीरभद्र नामक गणाध्यक्ष, ४० ९. वीरासनविधिः— वीरासनसे बैठनेवाले, ४१०. विराट्— अखिलब्रह्माण्ड - स्वरूप ॥५१ ॥
४११ वीरचूडामणिः - वीरोंमें श्रेष्ठ, ४१२. ५२ वेत्ता - विद्वान्, ४१३. चिदानन्दः - विज्ञानानन्दस्वरूप, ४१४. नदीधरः – मस्तकपर गंगाजीको धारण करनेवाले, ४१५. आज्ञाधारः - - आज्ञाका पालन करनेवाले, ४१६. त्रिशूली— त्रिशूलधारी, ४१७. शिपिविष्ट: -तेजोमयी किरणोंसे व्याप्त, ४१८. शिवालयः— भगवती शिवाके आश्रय ॥५२ ॥
४१ ९. वालखिल्यः – वालखिल्य ऋषिरूप, ४२०. महाचापः – महान् धनुर्धर, ४२१. तिग्मांशुः-सूर्यरूप, ४२२. बधिरः – - लौकिक विषयोंकी चर्चा न सुननेवाले, ४२३. खगः – आकाशचारी, ४२४. अभिरामः — परम सुन्दर, ४२५. सुशरणः-सबके लिये सुन्दर आश्रयरूप, ४२६. सुब्रह्मण्यः-ब्राह्मणोंके परम हितैषी, ४२७. सुधापतिः -५३ | अमृतकलशके रक्षक ॥ ५३ ॥
पृष्ठ 359
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३५ ] कोटिरुद्रसंहिता ३४५ वाकौशिको गोमान्विरामः सर्वसाधनः । विश्वदेहः सारः संसारचक्रभृत् ४२८. मघवान् कौशिकः - कुशिकवंशीय ललाटाक्षो ॥ ५४ इन्द्र- स्वरूप, ४२ ९. गोमान् — प्रकाशकिरणोंसे युक्त, अमोघदण्डो मध्यस्थो हिरण्यो ब्रह्मवर्चसी परमार्थः परो मायी शम्बरो व्याघ्रलोचनः रुचिर्विरञ्चिः स्वर्बन्धुर्वाचस्पतिरहपतिः रविर्विरोचनः स्कन्दः शास्ता वैवस्वतो यमः युक्तिरुन्नतकीर्तिश्च सानुरागः परञ्जयः कैलासाधिपतिः कान्तः सविता रविलोचनः विद्वत्तमो वीतभयो विश्वभर्त्तानिवारितः । ४३०. विरामः - समस्त प्राणियोंके लयके स्थान, ४३१ सर्व - साधनः- समस्त कामनाओंको सिद्ध करनेवाले, ४३२. ललाटाक्षः - ललाटमें तीसरा नेत्र धारण करनेवाले, ४३३. विश्वदेहः – जगत्स्वरूप, ४३४. सारः — सार - तत्त्वरूप, ४३५. संसारचक्रभृत्— संसारचक्रको धारण करनेवाले ॥ ५४ ॥
। ४३६. अमोघदण्डः – जिनका दण्ड कभी ॥ ५५ व्यर्थ नहीं जाता है, ऐसे, ४३७. मध्यस्थः- — उदासीन, ४३८. हिरण्यः - सुवर्ण अथवा तेजःस्वरूप, ४३ ९. ब्रह्म - वर्चसी – ब्रह्मतेजसे सम्पन्न, ४४०. परमार्थः – मोक्षरूप उत्कृष्ट अर्थकी प्राप्ति करानेवाले, ४४१ परो मायी- महामायावी, ४४२. शम्बरः- — कल्याणप्रद, ४४३. व्याघ्र - लोचनः – व्याघ्रके समान भयानक नेत्रोंवाले ॥ ५५ ॥
। ४४४. रुचिः - दीप्तिरूप, ४४५. विरञ्चिः-॥ ५६ ब्रह्मस्वरूप, ४४६. स्वर्बन्धुः - स्वर्लोकमें बन्धुके समान सुखद, ४४७. वाचस्पतिः - वाणीके अधिपति, ४४८. अहर्पतिः– दिनके स्वामी सूर्यरूप, ४४ ९. रविः — समस्त रसोंका शोषण करनेवाले, ४५०. विरोचनः – विविध प्रकारसे प्रकाश फैलानेवाले, ४५१. स्कन्दः — स्वामी कार्तिकेयरूप, ४५२. शास्ता | वैवस्वतो यमः - — सबपर शासन करनेवाले सूर्यकुमार यम ॥ ५६ ॥
। ४५३. युक्तिरुन्नतकीर्तिः– अष्टांगयोगस्वरूप ॥ ५७ तथा ऊर्ध्वलोकमें फैली हुई कीर्तिसे युक्त, ४५४. सानुरागः— भक्तजनोंपर प्रेम रखनेवाले, ४५५० परञ्जय: – दूसरोंपर विजय पानेवाले, ४५६. कैलासाधिपतिः - कैलासके स्वामी, ४५७. कान्तः -कमनीय अथवा कान्तिमान्, ४५८. सविता— समस्त जगत्को उत्पन्न करनेवाले, ४५ ९. रविलोचन: - सूर्यरूप नेत्रवाले ॥ ५७ ॥
४६०. विद्वत्तमः– विद्वानोंमें सर्वश्रेष्ठ, परम विद्वान्, ४६१. वीतभयः - सब प्रकारके भयसे रहित, ४६२. विश्वभर्ता – जगत्का भरण - पोषण करनेवाले, ४६३. अनिवारितः - जिन्हें कोई
पृष्ठ 360
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३४६ नित्यो नियतकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः दूरश्रवा विश्वसहो ध्येयो दुःस्वप्ननाशनः । उत्तारणो दुष्कृतिहा विज्ञेयो दुःसहोऽभवः
अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः किरीटी त्रिदशाधिपः ।
विश्वगोप्ता विश्वकर्ता सुवीरो रुचिराङ्गदः ॥
जननो जनजन्मादिः प्रीतिमान्नीतिमान्धवः ।
वसिष्ठः कश्यपो भानुर्भीमो भीमपराक्रमः ॥
प्रणवः सत्पथाचारो महाकोशो महाधनः । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३५ ॥ ५८ रोक नहीं सकता, ऐसे, ४६४. नित्यः-| सत्यस्वरूप, ४६५. नियतकल्याणः - सुनिश्चितरूपसे | कल्याणकारी, ४६६. पुण्यश्रवण - कीर्तनः - जिनके | नाम, गुण, महिमा और स्वरूपके श्रवण तथा कीर्तन परम पावन हैं, ऐसे ॥ ५८ ॥
४६७. दूरश्रवा: - सर्वव्यापी होनेके कारण ॥ ५ ९ दूरकी बात भी सुन लेनेवाले, ४६८. विश्वसहः भक्तजनोंके सब अपराधोंको कृपापूर्वक सह लेनेवाले, ४६ ९. ध्येयः — ध्यान करनेयोग्य, ४७० . दुःस्वप्ननाशनः– चिन्तन करनेमात्रसे बुरे स्वप्नोंका नाश करनेवाले, ४७१. उत्तारणः - संसारसागरसे पार उतारनेवाले, ४७२. दुष्कृतिहा - पापोंका नाश करनेवाले, ४७३. विज्ञेयः – जाननेके योग्य, ४७४. दुस्सह: - जिनके वेगको सहन करना दूसरोंके लिये अत्यन्त कठिन है, ऐसे, ४७५. अभवः - संसारबन्धनसे रहित अथवा अजन्मा ॥ ५ ९ ॥ ४७६. अनादिः - जिनका कोई आदि नहीं है, ऐसे ६० सबके कारणस्वरूप, ४७७. भूर्भुवो लक्ष्मीः– - भूर्लोक और भुवर्लोककी शोभा, ४७८. किरीटी - मुकुटधारी, ४७ ९. त्रिदशाधिपः – देवताओंके स्वामी, ४८०. विश्व-गोप्ता – जगत्के रक्षक, ४८१. विश्व - कर्ता - संसारकी सृष्टि करनेवाले, ४८२. सुवीरः - श्रेष्ठ वीर, ४८३. । रुचिराङ्गदः - – सुन्दर बाजूबन्द धारण करनेवाले ॥ ६० ॥
४८४. जननः — प्राणिमात्रको जन्म देनेवाले, ४८५. जनजन्मादिः - जन्म लेनेवालोंके जन्मके ६१ मूल कारण, ४८६. प्रीतिमान् – प्रसन्न, ४८७. नीतिमान् — सदा नीतिपरायण, ४८८. धवः - सबके स्वामी, ४८ ९. वसिष्ठः- - -मन और इन्द्रियोंको अत्यन्त वशमें रखनेवाले अथवा वसिष्ठ ऋषिरूप, ४ ९ ०. कश्यपः — द्रष्टा अथवा कश्यप मुनिरूप, ४ ९ १. भानुः – प्रकाशमान अथवा सूर्यरूप, ४ ९ २. भीमः -दुष्टोंको भय देनेवाले, ४ ९ ३. भीम - पराक्रमः-अतिशय भयदायक पराक्रमसे युक्त ॥ ६१ ॥
४ ९ ४. प्रणवः — ओंकारस्वरूप, ४ ९ ५. सत्पथा-चारः - सत्पुरुषोंके मार्गपर चलनेवाले, ४ ९ ६. महा-कोशः – अन्नमयादि पाँचों कोशोंको अपने भीतर धारण | करनेके कारण महाकोशरूप, ४ ९ ७. महाधनः — अपरिमित