शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 411–420

शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 411–420

पृष्ठ 411

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 411 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीशिवमहापुराण पञ्चमी उमासंहिता अथ प्रथमोऽध्यायः पुत्रप्राप्तिके लिये कैलासपर यो धत्ते भुवनानि सत्त्वगुणवान्स्रष्टा रजःसंश्रयः संहर्त्ता तमसान्वितो गुणवतीं मायामतीत्य स्थितः । सत्यानन्दमनन्तबोधममलं ब्रह्मादिसंज्ञास्पदं नित्यं सत्त्वसमन्वयादधिगतं पूर्णं शिवं धीमहि ॥ ऋषय ऊचुः

सूत सूत महाप्राज्ञ व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते ।

चतुर्थी कोटिरुद्राख्या श्राविता संहिता त्वया ॥

अथोमासंहितान्तःस्थनानाख्यानसमन्वितम् ।

ब्रूहि शंभोश्चरित्रं वै साम्बस्य परमात्मनः ॥

सूत उवाच

महर्षयः शौनकाद्याः शृणुत प्रेमतः शुभम् ।

शाङ्करं चरितं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परम् ॥

इतीदृशं पुण्यप्रश्नं पृष्टवान् मुनिसत्तमः ।

व्यासः सनत्कुमारं वै शैवं सच्चरितं जगौ ॥

सनत्कुमार उवाच

वासुदेवाय यत्प्रोक्तमुपमन्युमहर्षिणा ।

तदुच्यते मया व्यास चरितं हि महेशितुः ॥

पुरा पुत्रार्थमगमत्कैलासं शंकरालयम् ।

वसुदेवसुतः कृष्णस्तपस्तप्तुं शिवस्य हि ॥

अत्रोपमन्युं संदृष्ट्वा तपन्तं शृङ्ग उत्तमे ।

प्रणम्य भक्त्या स मुनिं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः ॥

गये हुए श्रीकृष्णका उपमन्युसे संवाद जो परमात्मा सत्त्वगुणसे युक्त होकर अर्थात् सत्त्वगुणका आश्रय लेकर [ चौदहों ] भुवनोंको धारण करते हैं, रजोगुणका आश्रय लेकर सृष्टि करते हैं, १ तमोगुणसे समन्वित होकर संहार करते हैं एवं त्रिगुणमयी मायासे परे होकर स्थित हैं, उन सत्य - आनन्दस्वरूप, अनन्तज्ञानसम्पन्न, निर्मल, ब्रह्मा आदि नामोंसे पुकारे जानेवाले, नित्य, सत्त्वगुणके आश्रयसे प्राप्त होनेवाले तथा अखण्ड शिवका हम ध्यान करते हैं ॥ १ ॥

ऋषिगण बोले- हे सूतजी! हे महाप्राज्ञ! हे व्यासशिष्य! आपको नमस्कार है, आपने हमें कोटिरुद्र २ नामक चतुर्थ संहिता सुनायी ॥२ ॥

अब आप उमासंहितामें विद्यमान विविध ३ आख्यानोंसे युक्त पार्वतीसहित परमात्मा शिवके चरित्रका वर्णन कीजिये ॥ ३ ॥

सूतजी बोले- हे शौनकादि महर्षियो! अब आपलोग मंगलमय, भोग तथा मोक्षको देनेवाले, दिव्य ४ एवं उत्तम शिवके चरित्रको प्रेमपूर्वक सुनिये ॥ ४ ॥

[ किसी समय ] मुनियोंमें श्रेष्ठ व्यासजीने ऐसा ५ ही पवित्र प्रश्न सनत्कुमारसे पूछा था, तब उन्होंने शिवजीके सुन्दर चरित्रका वर्णन किया था ॥ ५ ॥

सनत्कुमार बोले — हे व्यासजी! महर्षि उपमन्युने श्रीकृष्णसे जिस शिवचरित्रका वर्णन किया था, ६ उसीको मैं कहता हूँ ॥ ६ ॥

पूर्वकालमें वसुदेवपुत्र श्रीकृष्ण पुत्रकी कामनासे ७ शिवजीकी तपस्या करनेके लिये शंकरालय कैलासपर गये ॥७ ॥

वहाँ पर्वतके उत्तम शिखरपर मुनि उपमन्युको तप करते देखकर भक्तिपूर्वक उन्हें प्रणाम करके हाथ ८ । जोड़ उनसे वे पूछने लगे ॥८ ॥

पृष्ठ 412

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 412 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

३ ९ ८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० श्रीकृष्ण उवाच

उपमन्यो महाप्राज्ञ शैवप्रवर सन्मते ।

पुत्रार्थमगमं तप्तुं तपोऽत्र गिरिशस्य हि ॥ ९

ब्रूहि शंकरमाहात्म्यं सदानन्दकरं मुने ।

यच्छ्रुत्वा भक्तितः कुर्यां तप ऐश्वरमुत्तमम् ॥ १०

सनत्कुमार उवाच

इति श्रुत्वा वचस्तस्य वासुदेवस्य धीमतः ।

प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ह्युपमन्युः स्मरन् शिवम् ॥ ११

उपमन्युरुवाच

शृणु कृष्ण महाशैव महिमानं महेशितुः ।

यमद्राक्षमहं शंभोर्भक्तिवर्धनमुत्तमम् ॥१२

तपःस्थोऽहं समद्राक्षं शङ्करं च तदायुधान् ।

परिवारं समस्तं च विष्ण्वादीनमरादिकान् ॥ १३

त्रिभिरंशैः शोभमानमजस्त्रसुखमव्ययम् ।

एकपादं महादंष्ट्रं सज्वालकवलैर्मुखैः ॥ १४

द्विसहस्रमयूखानां ज्योतिषातिविराजितम् ।

सर्वास्त्रप्रवराबाधमनेकाक्षं सहस्रपात् ॥ १५

यश्च कल्पान्तसमये विश्वं संहरति ध्रुवम् ।

नावध्यो यस्य च भवेत्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ १६

महेश्वरभुजोत्सृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।

निर्ददाह द्रुतं कृत्स्नं निमेषार्द्धान्न संशयः ॥ १७

तपःस्थो रुद्रपार्श्वस्थं दृष्टवानहमव्ययम् ।

गुह्यमस्त्रं परं चास्य न तुल्यमधिकं क्वचित् ॥ १८

यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः ।

विजयाभिधमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रनाशकम् ॥ १ ९

दारयेद्यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद्यन्महोदधिम् ।

पातयेदखिलं ज्योतिश्चक्रं यन्नात्र संशयः ॥ २० ।

१ श्रीकृष्ण बोले- हे महाप्राज्ञ! हे शैवप्रवर | हे सन्मते! हे उपमन्युजी! मैं पुत्रप्राप्तिके! शंकरजीकी तपस्या करनेके लिये यहाँ आया लिये | हे मुने! निरन्तर आनन्द प्रदान करनेवाले शिवमाहात्म्यको हूँ । | कहिये, जिसे सुनकर मैं भक्तिपूर्वक महेश्वरका उत्तम तप करूँ॥९ -१० ॥ सनत्कुमार बोले— उन बुद्धिमान् श्रीकृष्णकी | यह बात सुनकर [ महर्षि ] उपमन्यु प्रसन्नचित्त होकर शिवजीका स्मरण करते हुए कहने लगे - ॥ ११ ॥

उपमन्यु बोले – हे महाशैव श्रीकृष्ण! महेश्वर शिवजीकी भक्तिको बढ़ानेवाली जिस उत्तम महिमाको मैंने [ स्वयं ] देखा है, उसे आप सुनिये । तपमें स्थित मैंने शंकर, उनके आयुधों, उनके समस्त परिवार एवं विष्णु आदि देवगणोंका प्रत्यक्ष दर्शन किया ॥ १२-१३ ॥ मैंने देखा कि वह [ पाशुपत ] तीन फलकोंसे शोभित, शाश्वत सौख्यका हेतु, अविनश्वर, एकपादात्मक, विशाल दाढ़ोंसे युक्त, मुखोंसे मानों आग उगलता हुआ, सहस्रों [ सूर्योकी ] किरणोंके प्रकाशसे | देदीप्यमान, सहस्रचरणान्वित, अनेक नेत्रोंसे युक्त तथा सभी प्रमुख आयुधोंको अभिभूत करता हुआ [ भगवान् शंकरके समीपमें स्थित ] है ॥ १४-१५ ॥ जो कल्पके अन्तमें विश्वका संहार कर देता है, जिसके लिये इस चराचर त्रैलोक्यमें कोई भी अवध्य नहीं है, भगवान् महेश्वरकी भुजाओंसे छूटा हुआ वह [ पाशुपत ] चराचरसहित सम्पूर्ण त्रिलोकीको शीघ्र ही - आधे पलमें दग्ध कर सकता है, इसमें सन्देह नहीं है ॥ १६-१७ ॥ तपमें स्थित मैंने रुद्रके समीपमें विद्यमान अविनाशी [ उस ] गुह्य अस्त्रको देखा, जिसके समान तथा बढ़कर कोई भी अस्त्र नहीं है, उन शिवजीका सभी लोकों में शूल नामसे प्रसिद्ध जो विजयास्त्र है, वह अत्यन्त उग्र है, समस्त शस्त्रास्त्रोंका विनाशक है और जो सम्पूर्ण पृथ्वीको विदीर्ण कर देता है, जो समुद्रको सुखा डालता है और जो सम्पूर्ण नक्षत्रमण्डलको गिरा देता है, इसमें संशय नहीं है ॥ १८ - २० ॥

पृष्ठ 413

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 413 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १ ] उमासंहिता

यौवनाश्वो हतो येन मांधाता सबलः पुरा ।

चक्रवर्ती महातेजास्त्रैलोक्यविजयो नृपः ॥ २१

दर्पाविष्टो हैहयश्च निःक्षिप्तो लवणासुरः ।

शत्रुघ्नं नृपतिं युद्धे समाहूय समन्ततः ॥ २२

तस्मिन्दैत्ये विनष्टे तु रुद्रहस्ते गतं तु यत् ।

तच्छूलमिति तीक्ष्णाग्रं सन्त्रासजननं महत् ॥२३

त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा तर्जयन्तमिव स्थितम् ।

विधूम्रानलसंकाशं बालसूर्यमिवोदितम् ॥ २४

सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तमिवान्तकम् ।

परशुं तीक्ष्णधारं च सर्पाद्यैश्च विभूषितम् ॥ २५

कल्पान्तदहनाकारं तथा पुरुषविग्रहम् ।

यत्तद्भार्गवरामस्य क्षत्रियान्तकरं रणे ॥ २६

रामो यद्बलमाश्रित्य शिवदत्तस्य वै पुरा ।

त्रिःसप्तकृत्वो स क्षत्रं ददाह हृषितो मुनिः ॥ २७

सुदर्शनं तथा चक्रं सहस्रवदनं विभुम् ।

द्विसहस्रभुजं देवमद्राक्षं पुरुषाकृतिम् ॥ २८

द्विसहस्त्रेक्षणं दीप्तं सहस्त्रचरणाकुलम् ।

कोटिसूर्यप्रतीकाशं त्रैलोक्यदहनक्षमम् ॥ २ ९

वज्रं महोज्ज्वलं तीक्ष्णं शतपर्वमनुत्तमम् ।

महाधनुः पिनाकं च सतूणीरं महाद्युतिम् ॥ ३०

शक्तिं खड्गं च पाशं च महादीप्तं समांकुशम् ।

गदां च महतीं दिव्यामन्यान्यस्त्राणि दृष्टवान् ॥ ३१

तथा च लोकपालानामस्त्राण्येतानि यानि च ।

अद्राक्षं तानि सर्वाणि भगवद्द्रपार्श्वतः ॥ ३२

३ ९९ जिसने पूर्वकालमें महाबली, चक्रवर्ती, त्रैलोक्यविजयी एवं महातेजसे सम्पन्न युवनाश्वपुत्र मान्धाताको विनष्ट कर दिया, जिसने [ परशुरामजीके माध्यमसे ] महाभिमानी हैहय ( कार्तवीर्यार्जुन ) -का संहार करवाया, जिसने युद्धके लिये स्वयं शत्रुघ्नको आमन्त्रितकर [ अधर्मनिरत ] लवणासुरका विनाश करवाया और उस दैत्य [ लवणासुर ] -का वध हो जानेपर जो पुनः शिवजीके हाथोंमें पहुँच गया, वह शूल तीक्ष्ण अग्रभागवाला तथा घोर भय उत्पन्न करनेवाला है ॥२१–२३ ॥ [ हे श्रीकृष्ण! ] तीन फलकोंवाला होनेसे मानो भौंहोंको तीन जगहसे टेढ़ीकर विरोधियोंको डाँटता हुआ - सा, धूमरहित अग्निके समान, उदयकालीन सूर्यके समान कान्तिमय, सर्पसे युक्त होनेके कारण पाशधारी यमराजके समान तथा अवर्णनीय वह त्रिशूल [ भगवान् शंकरके समीप ] स्थित था । [ इसी प्रकार ] सर्प आदिसे विभूषित, तीक्ष्ण धारवाला तथा प्रलयकालीन अग्निके समान स्वरूपवान् वह परशु भी साक्षात् पुरुष देह धारणकर [ शिवजीके निकट ] उपस्थित था, जिसने भृगुवंशी परशुरामके क्षत्रिय शत्रुओंका युद्धमें संहार किया था । शिवजीके द्वारा प्रदत्त उसी परशुके सामर्थ्यका आश्रय लेकर प्राचीनकालमें परशुरामजी उत्साहपूर्वक इक्कीस बार क्षत्रियसमूहको भस्म कर सके थे ॥ २४–२७ ॥ [ इसी प्रकार ] व्यापक स्वरूपवाले हजार मुखोंसे युक्त, हजार - हजार भुजाओं, नेत्रों तथा चरणोंवाले, करोड़ों सूर्योंके सदृश कान्तिमय, त्रिलोकीको भस्म कर देनेमें समर्थ तथा पुरुष शरीर धारणकर वहाँ उपस्थित देवस्वरूप सुदर्शनचक्रको भी मैंने देखा ॥ २८-२९ ॥ पुन: मैंने अति उज्ज्वल, सौ पर्ववाले, तीक्ष्ण तथा उत्तम वज्रको, प्रदीप्त कान्तिवाले तथा तरकससहित पिनाक नामक धनुषको और शक्ति, खड्ग, पाश, महाकान्तिमान् अंकुश, महान् दिव्य गदा तथा अन्य अस्त्रोंको भी वहाँ स्थित देखा॥३०-३१ ॥ मैंने लोकपालोंके इन अस्त्रोंको तथा अन्य भी जितने अस्त्र हैं, उन सभीको भगवान् रुद्रके पासमें | स्थित देखा ॥३२ ॥

पृष्ठ 414

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 414 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४०० सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः विमानं दिव्यमास्थाय हंसयुक्तं मनोऽनुगम् वामपार्श्वे तु तस्यैव शंखचक्रगदाधरः वैनतेयं समास्थाय तथा नारायणः स्थितः स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समं ययुः ॥ स्कंदः शक्तिं समादाय मयूरस्थः सघंटकः । देव्याः समीपे सन्तस्थौ द्वितीय इव पावकः नंदी शूलं समादाय भवाग्रे समवस्थितः । सर्वभूतगणाश्चैव मातरो विविधाः स्थिताः

तेऽभिवाद्य महेशानं परिवार्य समन्ततः ।

अस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं तदा सुराः ॥

यत्किञ्चित्तु जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽथवा ।

तत्सर्वं भगवत्पार्श्वे निरीक्ष्याहं सुविस्मितः ॥

सुमहद्धैर्यमालम्ब्य प्राञ्जलिर्विविधैः स्तवैः ।

परमानन्दसंमग्नोऽभूवं कृष्णाहमध्वरे ॥

सम्मुखे शङ्करं दृष्ट्वा बाष्पगद्गदया गिरा ।

अपूजयं सुविधिवदहं श्रद्धासमन्वितः ॥

भगवानथ सुप्रीतः शङ्करः परमेश्वरः ।

वाण्या मधुरया प्रीत्या मामाह प्रहसन्निव ॥

न विचालयितुं शक्यो मया विप्र पुनः पुनः ।

परीक्षितोऽसि भद्रं ते भवान्भक्त्यान्वितो दृढः ॥

तस्मात्ते परितुष्टोऽस्मि वरं वरय सुव्रत ।

दुर्लभं सर्वदेवेषु नादेयं विद्यते तव ॥

स चाहं तद्वचः श्रुत्वा शंभोः सत्प्रेमसंयुतम् ।

देवं तं प्राञ्जलिर्भूत्वाब्रुवं भक्तानुकम्पिनम् ॥

उपमन्युरुवाच

भगवन्यदि तुष्टोऽसि यदि भक्तिः स्थिरा मयि ।

तेन सत्येन मे ज्ञानं त्रिकालविषयं भवेत् ॥

श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १ । लोकपितामह ब्रह्मा हससे युक्त तथा इच्छानुसार ॥ ३३ चलनेवाले दिव्य विमानपर आरूढ़ होकर उन प्रभुके | दाहिनी ओर विराजमान थे और शंख, चक्र तथा । धारण किये भगवान् नारायण गरुड़पर विराजमान गदा ॥ ३४ होकर उनके वामभागमें स्थित थे ॥ ३३-३४ ॥ । स्वायम्भुव आदि मनु, भृगु आदि ऋषि एवं इन्द्र ३५ आदि समस्त देवता भी उनके साथ आये थे ॥ ३५ ॥

मोरपर सवार कार्तिकेय, शक्ति तथा घण्टा ॥ ३६ । धारण करके देवी पार्वतीके समीप दूसरी अग्निके समान स्थित थे । नन्दी त्रिशूल धारण करके सदाशिवके आगे स्थित थे । समस्त भूतगण तथा विविध मातृकाएँ ॥ ३७ भी विराजमान थीं ॥ ३६-३७ ॥ उस समय वे सभी देवता महेश्वर महादेवको ३८ चारों ओरसे घेरकर उन्हें नमस्कारकर अनेक प्रकारके स्तोत्रोंद्वारा उनकी स्तुति कर रहे थे ॥ ३८ ॥

इस प्रकार जगत्में जो कुछ भी दिखायी देता ३ ९ है अथवा सुना जाता है, वह सब भगवान्के पास देखकर मैं अत्यधिक आश्चर्यचकित हो गया ॥३ ९ ॥ हे श्रीकृष्ण! मैं इस [ शिवाराधन ] यज्ञमें अत्यधिक ४० धैर्य धारणकर हाथ जोड़ करके नानाविध स्तोत्रोंसे उनकी स्तुतिकर परम आनन्दमें निमग्न हो गया और शिवजीको सम्मुख देखकर श्रद्धासे युक्त हो आँसुओंके ४१ कारण गद्गद वाणीसे मैंने विधिवत् उनका पूजन किया ॥ ४०-४१ ॥ तब अत्यन्त प्रसन्न हुए परमेश्वर सदाशिवने हँसते ४२ हुए प्रेमपूर्वक मधुर वाणीमें मुझसे कहा —॥४२ ॥

हे विप्र! मैंने बारंबार आपकी परीक्षा ली, आप ४३ भक्तिसे युक्त तथा दृढ़ हैं । मैं आपको अपनी भक्तिसे विचलित नहीं कर सका, आपका कल्याण हो ॥ ४३ ॥

अतः हे सुव्रत! मैं बहुत प्रसन्न हूँ, आप सम्पूर्ण ४४ देवगणोंके लिये भी दुर्लभ वर माँगिये, आपके लिये कुछ भी अदेय नहीं है । तब शिवजीके उस प्रेमयुक्त वचनको सुनकर हाथ जोड़कर वह [ मैं ] भक्तोंपर ४५ कृपा करनेवाले उन प्रभुसे कहने लगा- ॥ ४४-४५ ॥ उपमन्यु बोले — हे भगवन्! यदि आप मुझसे सन्तुष्ट हैं और यदि आपमें मेरी दृढ़ भक्ति है, तो उस ४६ । सत्यसे मुझे त्रिकालज्ञता प्राप्त हो जाय ॥ ४६ ॥ ॥

पृष्ठ 415

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 415 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १ ] उमासंहिता ४०१

प्रयच्छ भक्तिं विपुलां त्वयि चाव्यभिचारिणीम् ।

सान्वयस्यापि नित्यं मे भूरि क्षीरौदनं भवेत् ॥ ४७

ममास्तु तव सान्निध्यं नित्यं चैवाश्रमे विभो ।

तव भक्तेषु सख्यं स्यादन्योऽन्येषु सदा भवेत् ॥ ४८

एवमुक्त मया शंभुर्विहस्य परमेश्वरः ।

कृपादृष्ट्या निरीक्ष्याशु मां स प्राह यदूद्वह ॥ ४ ९

श्रीशिव उवाच

उपमन्यो मुने तात वर्जितस्त्वं भविष्यसि ।

जरामरणजैर्दोषैः सर्वकामान्वितो भव ॥५०

मुनीनां पूजनीयश्च यशोधनसमन्वितः ।

शीलरूपगुणैश्वर्यं मत्प्रसादात्पदे पदे ॥ ५१

क्षीरोदसागरस्यैव सान्निध्यं पयसां निधेः ।

तत्र ते भविता नित्यं यत्र यत्रेच्छसे मुने ॥ ५२

अमृतात्मकं तत्क्षीरं यावत्संयाम्यते ततः ।

इमं वैवस्वतं कल्पं पश्यसे बन्धुभिः सह ॥ ५३

त्वद्गोत्रं चाक्षयं चास्तु मत्प्रसादात्सदैव हि ।

सान्निध्यमाश्रमे तेऽहं करिष्यामि महामुने ॥ ५४

मद्भक्तिः सुस्थिरा चास्तु सदा दास्यामि दर्शनम् ।

स्मृतश्च भवता वत्स प्रियस्त्वं सर्वथा मम ॥ ५५

यथाकामसुखं तिष्ठ नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।

सर्वं प्रपूर्णतां यातु चिन्तितं नात्र संशयः ॥ ५६

उपमन्युरुवाच

एवमुक्त्वा स भगवान् सूर्यकोटिसमप्रभः ।

महेशानो वरान् दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ ५७

एवं दृष्टो मया कृष्ण परिवारसमन्वितः ।

शङ्करः परमेशानो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ॥ ५८

परमेशेन यदुक्तं तेन धीमता । आप मुझको अपने प्रति दृढ़ अनन्यभक्ति प्रदान करें, मुझे तथा मेरे वंशजोंको पर्याप्त दूध - भात नित्य प्राप्त होता रहे ॥ ४७ ॥

हे विभो! मुझे इस आश्रममें आपका नित्य सान्निध्य प्राप्त हो और आपके भक्तोंमें मेरी परस्पर मित्रता सदा बनी रहे तथा अन्य लोगोंके प्रति उदासीनता रहे ॥ ४८ ॥

हे यदुश्रेष्ठ! मेरे द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर उन परमेश्वर सदाशिवने हँसकर कृपादृष्टिसे मेरी ओर देखकर शीघ्र ही कहा —॥४ ९ ॥ श्रीशिवजी बोले- हे उपमन्यो! हे मुने! हे तात! आप जरा - मरणजन्य दोषोंसे मुक्त रहेंगे और आपकी सारी कामनाएँ पूर्ण होंगी ॥ ५० ॥

आप सम्पूर्ण मुनियोंके पूजनीय, यश तथा धनसे परिपूर्ण होंगे और मेरी प्रसन्नतासे पद - पदपर आपको शील, रूप, गुण तथा ऐश्वर्यकी प्राप्ति होती रहेगी ॥ ५१ ॥

हे मुने! तुम जहाँ - जहाँ चाहोगे, वहाँ पयोराशिभूत क्षीरसागरका सान्निध्य आपको सदा प्राप्त होता रहेगा ॥ ५२ ॥

जबतक वैवस्वत मनुका यह कल्प समाप्त नहीं होगा, तबतक आप अपने बन्धुओंके साथ इस अमृतात्मक क्षीरसागरका दर्शन प्राप्त करते रहेंगे । हे महामुने! मेरी कृपासे आपका वंश सदा अक्षय रहेगा और मैं आपके इस आश्रममें सदैव निवास करूँगा॥५३-५४ ॥ हे वत्स! मेरी भक्ति आपमें सदा स्थिर रहेगी और आपके द्वारा स्मरण किये जानेपर मैं निरन्तर दर्शन देता रहूँगा, हे वत्स! आप सब प्रकारसे मेरे प्रिय हैं ॥ ५५ ॥

आप इच्छानुसार सुखपूर्वक रहें । किसी प्रकारकी उत्कण्ठा मत कीजिये, आपके सारे चिन्तित मनोरथ पूर्ण हो जायँगे, इसमें संशय नहीं है ॥ ५६ ॥

उपमन्यु बोले — ऐसा कहकर करोड़ों सूर्योंके समान देदीप्यमान वे भगवान् महेश्वर वर प्रदानकर वहीं अन्तर्धान हो गये ॥५७ ॥

हे श्रीकृष्ण! इस प्रकार मैंने भोग एवं मोक्ष देनेवाले भगवान् सदाशिवको सपरिवार देखा । हे देवदेव! उन महाबुद्धिमान् परमेश्वर सदाशिवने मुझसे जो कहा था, वह शंभुना तदवाप्तं च मे सर्वं देवदेव समाधिना ॥ ५ ९ | सब उनके ध्यानके द्वारा मैंने प्राप्त किया ॥ ५८-५९ ॥

पृष्ठ 416

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 416 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४०२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १ प्रत्यक्षं चैव ते जातान् गन्धर्वाप्सरसस्तथा । आप अपने समक्ष उपस्थित हुए गन्धवों अप्सराओं ऋषीविद्याधरांश्चैव पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान् ॥ ६० ऋषियों, विद्याधरों एवं सिद्धोंको देखिये ॥, ६०, पश्य वृक्षान्मनोरम्यान् स्निग्धपत्रान्सुगंधिनः । आप चिकने पत्तोंवाले, सुगन्धित, सभी ऋतुओंमें ॥ सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सदापुष्पफलान्वितान् ॥६१ | फूलनेवाले तथा सर्वदा पुष्प - फलसे युक्त इन मनोरम सर्वमेतन्महाबाहो शङ्करस्य महात्मनः । | वृक्षोंको देखिये । हे महाबाहो! अनेक पदार्थोंसे । यह समस्त विश्व ही देवदेव महात्मा शंकरकी संयुक्त प्रसादाद्देवदेवस्य विश्वं भावसमन्वितम् ॥ ६२ उत्पन्न हुआ है॥६१-६२ ॥ कृपासे । ममास्ति त्वखिलं ज्ञानं प्रसादात् शूलपाणिनः । मुझे तो सदाशिवकी कृपासे सम्पूर्ण भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानामि तत्त्वतः ॥ ६३ मैं भूत, भविष्य एवं वर्तमान सभीको यथार्थरूपमें ज्ञान है,

तमहं दृष्टवान्देवमपि देवाः सुरेश्वराः ।

यं न पश्यन्त्यनाराध्य कोऽन्यो धन्यतरो मया ॥ ६४

षड्विंशकमिति ख्यातं परं तत्त्वं सनातनम् ।

एवं ध्यायन्ति विद्वांसो महत्परममक्षरम् ॥ ६५

सर्वं तत्त्वविधानज्ञः सर्वतत्त्वार्थदर्शनः ।

स एव भगवान् देवः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ ६६

यो निजाद्दक्षिणात्पार्श्वाद् ब्रह्माणं लोककारणम् ।

वामादप्यसृजद्विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः ॥ ६७

कल्पान्ते चैव संप्राप्तेऽसृजद् रुद्रं हृदः प्रभुः ।

ततः समहरत्कृत्स्नं जगत्स्थावरजंगमम् ॥ ६८

युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः ।

कालो भूत्वा महादेवो ग्रसमानः स तिष्ठति ॥ ६ ९

सर्वज्ञः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः ।

आस्ते सर्वगतो देवो दृश्यः सर्वैश्च दैवतैः ॥ ७०

अतस्त्वं पुत्रलाभाय समाराधय शङ्करम् ।

शीघ्रं प्रसन्नो भविता शिवस्ते भक्तवत्सलः ॥ ७१ ।

जानता हूँ ॥६३ ॥

इन्द्र आदि देवगण भी जिन्हें बिना आराधनाके नहीं देख सकते, उन महेश्वर देवका मैंने दर्शन कर लिया, अतः मुझसे अधिक धन्य कौन हो सकता है? ॥ ६४ ॥

छब्बीसवें तत्त्वके रूपमें प्रसिद्ध जो सनातन परमतत्त्व है, विद्वान् लोग उसी महान् परम अक्षर [ ब्रह्म ] -का ध्यान करते हैं । वे भगवान् सदाशिव ही | सभी तत्त्वोंके विधानको जाननेवाले एवं सभी तत्त्वोंके अर्थोंके द्रष्टा और प्रधान पुरुषेश्वर हैं ॥ ६५-६६ ॥ उन परमेश्वरने संसाररचनाके कारणभूत ब्रह्माको अपने दक्षिण पार्श्वसे तथा लोककी रक्षाके लिये विष्णुको अपने बायें भागसे उत्पन्न किया है । प्रभु सदाशिवने ही कल्पान्तके प्राप्त होनेपर [ सृष्टिके विनाशके लिये ] अपने हृदयसे रुद्रकी रचना की और उनको माध्यम बनाकर उन्होंने सम्पूर्ण चराचर संसारका संहार किया ॥ ६७-६८ ॥ वे ही महादेव युगके अन्तमें संवर्तक अग्निके समान काल बनकर सभी प्राणियोंका भक्षण करते हुए स्थित रहते हैं ॥६ ९ ॥ वे प्रभु सर्वज्ञ, सर्वभूतात्मा, सभी प्राणियोंको उत्पन्न करनेवाले, सर्वव्यापक एवं सभी देवगणोंके दर्शनीय हैं ॥७० ॥

इसलिये [ हे श्रीकृष्ण! ] आप पुत्रप्राप्तिके लिये शिवकी आराधना करें, वे भक्तवत्सल शिव आपपर शीघ्र ही प्रसन्न होंगे ॥ ७१ ॥

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कृष्णोपमन्युसंवादे स्वगतिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१ ॥

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत पाँचवीं उमासंहितामें कृष्णोपमन्युसंवादमें स्वगतिवर्णन नामक पहला अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १ ॥

पृष्ठ 417

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 417 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० २ ] उमासंहिता ४०३ अथ द्वितीयोऽध्यायः श्रीकृष्णके प्रति उपमन्युका शिवभक्तिका उपदेश सनत्कुमार उवाच

इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यमुपमन्योर्महात्मनः ।

जातभक्तिर्महादेवे कृष्णः प्रोवाच तं मुनिम् ॥

श्रीकृष्ण उवाच

उपमन्यो मुने तात कृपां कुरु ममोपरि ।

ये ये शिवं समाराध्य कामानापुश्च तान्वद ॥

सनत्कुमार उवाच

इत्याकर्ण्योपमन्युः स मुनिः शैववरो महान् ।

कृष्णवाक्यं सुप्रशस्य प्रत्युवाच कृपानिधिः ॥

उपमन्युरुवाच

यैर्यैर्भवाराधनतः प्राप्ता हृत्काम एव हि ।

तांस्तान् भक्तान् प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं वै यदूद्वह ॥

शर्वात्सर्वामरैश्वर्यं हिरण्यकशिपुः पुरा ।

वर्षाणां दशलक्षाणि सोऽलभच्चन्द्रशेखरात् ॥

तस्याथ पुत्रप्रवरो नन्दनो नाम विश्रुतः ।

स च शर्ववरादिन्द्रं वर्षायुतमयोधयत् ॥

विष्णुचक्रं च तद् घोरं वज्रमाखण्डलस्य च ।

शीर्णं पुराभवत्कृष्ण तदङ्गेषु महाहवे ॥

न शस्त्राणि वहन्त्यङ्गे धर्मतस्तस्य धीमतः ।

ग्रहस्यातिबलस्याजौ चक्रवज्रमुखान्यपि ॥

अर्धमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा ।

देवदत्तवरा जघ्नुरसुरेन्द्रान् सुरा भृशम् ॥

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रैलोक्येश्वरतामदात् ।

शतवर्षसहस्राणि सर्वलोकेश्वरो भवः ॥

तथा पुत्रसहस्त्राणामयुतं च ददौ शिवः ।

मम चानुचरो नित्यं भविष्यस्यब्रवीदिति ॥

कुशद्वीपे शुभं राज्यमददाद्भगवान् भवः ।

स तस्मै शङ्करः प्रीत्या वासुदेव प्रहृष्टधीः ॥

सनत्कुमार बोले- महात्मा उपमन्युका यह वचन सुनकर महादेवके प्रति उत्पन्न हुई भक्तिवाले १ कृष्णने उन मुनिसे कहा -॥१ ॥

श्रीकृष्ण बोले – हे उपमन्यो! हे मुने! हे तात! आप मेरे ऊपर कृपा कीजिये, जिन - जिन लोगोंने शिवकी आराधनाकर अपनी कामनाएँ प्राप्त २ कीं, उन्हें आप बताइये ॥ २ ॥

सनत्कुमार बोले— श्रीकृष्णका यह वचन सुनकर शैवोंमें श्रेष्ठ कृपानिधि महात्मा उपमन्यु मुनिने उनकी ३ प्रशंसा करके कहा - ॥३ ॥

उपमन्यु बोले — हे यदुश्रेष्ठ! जिन - जिन लोगोंने सदाशिवकी आराधनासे अपने - अपने हृदयकी कामना ४ पूर्ण की, उन - उन भक्तोंका वर्णन करूँगा, आप सुनें ॥४ ॥

पूर्व समयमें हिरण्यकशिपुने दस लाख वर्षतक शिवाराधनकर चन्द्रशेखर सदाशिवसे सभी देवगणोंका ५ ऐश्वर्य प्राप्त किया ॥५ ॥

उसीका पुत्रप्रवर नन्दन नामसे प्रसिद्ध हुआ, उसने ६ शिवजीसे वर प्राप्तकर दस हजार वर्षतक इन्द्रके साथ युद्ध किया था । हे श्रीकृष्ण! पूर्वकालमें उस महायुद्धमें ७ विष्णुका भयानक [ सुदर्शन ] चक्र तथा इन्द्रका वज्र उसके अंगोंमें लगकर चूर - चूर हो गये थे ॥ ६-७ ॥ युद्धमें उस अत्यन्त बलशाली एवं बुद्धिमान् ८ ग्रह [ राहु ] - के अंगमें [ प्रहार किये गये ] सुदर्शनचक्र एवं इन्द्रके वज्र आदि मुख्य अस्त्र भी शिवजीकी तपस्याके प्रभावसे उसे पीड़ित नहीं करते थे । उस अत्यन्त बलवान् ९ ग्रहके द्वारा पीड़ित हुए देवताओंने भी शिवसे ही वर प्राप्तकर दैत्योंको बहुत प्रताड़ित किया ॥ ८ - ९ ॥ सर्वलोकाधिपति सदाशिवने विद्युत्प्रभ नामक १० राक्षसपर भी प्रसन्न होकर एक लाख वर्षपर्यन्त उसे त्रैलोक्यका स्वामित्व प्रदान किया, शिवजीने उसे सहस्र अयुत ( एक करोड़ ) पुत्र भी दिये और उससे कहा कि ११ तुम मेरे नित्य अनुचर रहोगे । हे वासुदेव! भगवान् शिवने प्रसन्नचित्त होकर उसे प्रेमपूर्वक कुशद्वीपमें उत्तम राज्य १२ भी प्रदान किया ॥ १०–१२ ॥

पृष्ठ 418

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 418 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४०४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०२ धात्रा सृष्टः शतमुखो दैत्यो वर्षशतं पुरा । पूर्वकालमें ब्रह्माजीद्वारा उत्पन्न शतमुख नामक तपः कृत्वा सहस्त्रं तु पुत्राणामलभद्भवात् ॥ १३ / दैत्यने सौ वर्षपर्यन्त तपस्या करके उनके वरसे हजार पुत्र प्राप्त किये ॥ १३ ॥ एक

याज्ञवल्क्य इति ख्यातो गीतो वेदेषु वै मुनिः । वेद जिनकी महिमाका गान करते हैं, उन महादेवकी आराध्य स महादेव प्राप्तवान् ज्ञानमुत्तमम् ॥ १४ आराधनाकर महर्षि याज्ञवल्क्यने उत्तम ज्ञान प्राप्त किया

वेदव्यासस्तु यो नाम्ना प्राप्तवानतुलं यशः ।

सोऽपि शङ्करमाराध्य त्रिकालज्ञानमाप्तवान् ॥ १५

इन्द्रेण वालखिल्यास्ते परिभूतास्तु शङ्करात् ।

लेभिरे सोमहर्तारं गरुडं सर्वदुर्जयम् ॥ १६

आपः प्रनष्टाः सर्वाश्च पूर्वरोषात्कपर्दिनः ।

शर्वं सप्तकपालेन देवैरिष्ट्वाः प्रवर्तिताः ॥ १७

अत्रेर्भार्या चानसूया त्रीणि वर्षशतानि च ।

मुशलेषु निराहारा सुप्त्वा शर्वात्ततः सुतान् ॥ १८

दत्तात्रेयं मुनिं लेभे चन्द्रं दुर्वाससं तथा ।

गङ्गां प्रवर्तयामास चित्रकूटे पतिव्रता ॥ १ ९

विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम् ।

प्रसाद्य महतीं सिद्धिमाप्तवान् मधुसूदन ॥ २०

चित्रसेनो नृपः शम्भुं प्रसाद्य दृढभक्तिमान् ।

समस्तनृपभीतिभ्योऽभयं प्रापातुलं च कम् ॥ २१

श्रीकरो गोपिकासूनुर्नृपपूजाविलोकनात् ।

जातभक्तिर्महादेवे परमां सिद्धिमाप्तवान् ॥ २२

चित्राङ्गदो नृपसुतः सीमन्तिन्याः पतिर्हरे ।

शिवानुग्रहतो मग्नो यमुनायां मृतो न हि ॥ २३

स च तक्षालयं गत्वा तन्मैत्रीं प्राप्य सुव्रतः ।

आयातः स्वगृहं प्रीतो नानाधनसमन्वितः ॥ २४

सीमंतिनी प्रिया तस्य सोमव्रतपरायणा ।

शिवानुग्रहतः कृष्ण लेभे सौभाग्यमुत्तमम् ॥ २५ ।

। जो [ मुनिवर ] वेदव्यास नामसे प्रसिद्ध हैं, उन्होंने । शंकरकी आराधना करके अतुलनीय यश प्राप्त किया भी और वे त्रिकालज्ञ हुए ॥ १४-१५ ॥ इन्द्रद्वारा अपमानित उन बालखिल्य महर्षियोंने सदाशिवसे सोमहर्ता तथा सभीसे दुर्जय गरुड़को प्राप्त किया । पूर्वकालमें शिवजीके क्रोधित हो जानेसे [ घोर अनावृष्टिके कारण ] सम्पूर्ण जल समाप्त हो गया, | तब देवगणोंने सप्तकपाल यागके द्वारा शिवजीका यजनकर जलको पुनः प्रकट किया ॥ १६-१७ ॥ [ महर्षि ] अत्रिकी भार्या अनसूयाने तीन सौ वर्ष - पर्यन्त निराहार रहकर मुसलोंपर शयन करके शिवजीसे दत्तात्रेय, चन्द्रमा एवं दुर्वासा - जैसे पुत्र प्राप्त किये और उन पतिव्रताने चित्रकूटमें गंगाको प्रकट किया ॥ १८-१९ ॥ हे मधुसूदन! विकर्णने भक्तोंको सुख देनेवाले महादेवको प्रसन्न करके बहुत बड़ी सिद्धि प्राप्त की ॥२० ॥

[ शिवमें ] दृढ़ भक्तिसे युक्त राजा चित्रसेन ( चन्द्रसेन ) - ने शिवजीको प्रसन्न करके सम्पूर्ण राजाओंके भयसे मुक्त हो निर्भयता और अतुल सम्पत्ति प्राप्त की । राजाके द्वारा की जाती हुई पूजाको देखनेसे महादेवके प्रति उत्पन्न भक्तिवाले गोपिकापुत्र श्रीकरने परम सिद्धिको प्राप्त किया ॥ २१-२२ ॥ हे हरे! शिवके अनुग्रहसे सीमन्तिनीका पति चित्रांगद नामक राजपुत्र यमुनामें डूबनेपर भी नहीं मरा ॥ २३ ॥

तक्षकके घर जाकर उससे मित्रता स्थापितकर उत्तम व्रतवाला वह अनेक धन - सम्पत्तिसे परिपूर्ण हो प्रसन्नतापूर्वक अपने घर लौट आया ॥२४ ॥

हे कृष्ण! उसकी भार्या सीमन्तिनीने सोमवारका व्रतकर शिवके अनुग्रहसे उत्तम सौभाग्य प्राप्त किया ॥ २५ ॥

पृष्ठ 419

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 419 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० २ ]

तत्प्रभावाद् व्रते तस्मिन्नेको द्विजसुतः पुरा ।

कश्चित्स्त्रीत्वं गतो लोभात्कृतदाराकृतिश्छलात् ॥

चञ्चुका पुंश्चली दुष्टा गोकर्णे द्विजतः पुरा ।

श्रुत्वा धर्मकथां शम्भोर्भक्त्या प्राप परां गतिम् ॥

स्वस्त्र्यनुग्रहतः पापी बिंदुगो चञ्चुकापतिः ।

श्रुत्वा शिवपुराणं च सद्गतिं प्राप शाङ्करीम् ॥

पिङ्गला गणिका ख्याता मदराह्वो द्विजाधमः ।

शैवमृषभमभ्यर्च्य लेभाते सद्गतिं च तौ ॥

महानन्दाभिधा काचिद्वेश्या शिवपदारता ।

दृढात्पणात्सुप्रसाद्य शिवं लेभे च सद्गतिम् ॥

कैकेयी द्विजबाला च सादराह्वा शिवव्रता ।

परमं हि सुखं प्राप शिवेशव्रतधारणात् ॥

विमर्षणश्च नृपतिः शिवभक्तिं विधाय वै ।

गतिं लेभे परां कृष्ण शिवानुग्रहतः पुरा ॥

दुर्जनश्च नृपः पापी बहुस्त्रीलम्पटः खलः ।

शिवभक्त्या शिवं प्राप निर्लिप्तः सर्वकर्मसु ॥

सस्त्रीकः शम्बरो नाम्ना शङ्करश्च शिवव्रती ।

चिताभस्मरतो भक्त्या लेभे तद्गतिमुत्तमाम् ॥

सौमिनी नाम चाण्डाली संपूज्याज्ञानतो हि सा लेभे शैवीं गतिं कृष्ण शङ्करानुग्रहात्परात् ॥ महाकालाभिधो व्याधः किरातः परहिंसकः समभ्यर्च्य शिवं भक्त्या लेभे सद्गतिमुत्तमाम् दुर्वासा मुनिशार्दूलः शिवानुग्रहतः पुरा तस्तार स्वमतं लोके शिवभक्तिं विमुक्तिदाम् कौशिकश्च समाराध्य शङ्करं लोकशङ्करम् ब्राह्मणोऽभूत्क्षत्रियश्च द्वितीय इव पद्मभूः शिवमभ्यर्च्य सद्भक्त्या विरञ्चिः शैवसत्तमः अभूत्सर्गकरः कृष्ण सर्वलोकपितामहः उमासंहिता ४०५ पूर्वकालमें उस व्रतमें निरत किसी ब्राह्मणपुत्रने २६ लोभके वशीभूत हो छलसे स्त्रीका रूप धारण करनेके कारण उसके प्रभावसे स्त्रीत्वको प्राप्त कर लिया ॥ २६ ॥

पूर्वकालमें गोकर्णक्षेत्रमें किसी दुष्टा चंचुका २७ ( चंचुला ) नामक व्यभिचारिणी स्त्रीने किसी द्विजसे शिवजीकी धार्मिक कथाको भक्तिपूर्वक सुनकर परम गति प्राप्त की । चंचुकाके पापी पति बिन्दुगने भी २८ अपनी पत्नीकी कृपासे शिवपुराण सुनकर उत्तम शिवलोकको प्राप्त किया ॥ २७-२८ ॥ पिंगला नामक वेश्या और मदर नामक अधम २ ९ ब्राह्मण – उन दोनोंने महादेव शिवजीकी आराधना करके उत्तम गति प्राप्त की ॥२ ९ ॥ महानन्दा नामक किसी वेश्याने शिवचरणोंमें ३० तल्लीन होकर अपनी दृढ़ प्रतिज्ञासे शिवजीको भलीभाँति प्रसन्नकर सद्गति प्राप्त की । केकयदेशकी रहनेवाली शिवव्रता सादरा नामक विप्रकन्याने भगवान् शिवका ३१ व्रत धारण करनेसे परम सुख प्राप्त किया ॥ ३०-३१ ॥ हे कृष्ण! पूर्वकालमें राजा विमर्षणने शिवभक्तिकर ३२ शिवके अनुग्रहसे श्रेष्ठ गति प्राप्त की ॥३२ ॥

अनेक स्त्रियोंमें आसक्त, पापी तथा दुष्ट, दुर्जन नामक राजाने शिवभक्तिके द्वारा सम्पूर्ण कर्मोंमें निर्लिप्त ३३ रहकर शिवको प्राप्त किया ॥ ३३ ॥

शिवव्रतपरायण शंबर नामक शैव भीलने अपनी ३४ स्त्रीसहित भक्तिभावसे चिताकी विभूतिका लेपकर उत्तम गतिको प्राप्त किया । हे कृष्ण! सौमिनी नामक । चाण्डालीने अज्ञानसे पूजा करके महादेवकी परम ३५ कृपासे शिवगति प्राप्त की ॥ ३४-३५ ॥ । दूसरोंकी हिंसा करनेवाले महाकाल नामक ॥ ३६ किरात - जातीय व्याधने भक्तिसे शिवपूजनकर उत्तम सद्गति प्राप्त की । पूर्वकालमें मुनिश्रेष्ठ दुर्वासाने । शिवके अनुग्रहसे मुक्ति देनेवाली शिवभक्ति एवं अपने ॥ ३७ मतका लोकमें प्रचार किया ॥ ३६-३७ ॥ । लोककल्याणकारी भगवान् सदाशिवकी ॥ ३८ आराधनाकर विश्वामित्रने क्षत्रिय होते हुए भी ब्राह्मणत्वको प्राप्त किया तथा दूसरे ब्रह्माके समान हो गये ॥ ३८ ॥

। हे कृष्ण! शिवभक्तोंमें श्रेष्ठ सर्वलोकपितामह ब्रह्माजी ॥ ३ ९ । उत्तम भक्तिसे शिवकी पूजाकर सृष्टिकर्ता बन गये ॥ ३ ९ ॥

पृष्ठ 420

शिव महापुराण - २, पृष्ठ 420 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४०६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०

मार्कण्डेयो मुनिवरश्चिरंजीवी महाप्रभुः ।

शिवभक्तवरः श्रीमान् शिवानुग्रहतो हरे ॥ ४०

देवेन्द्रो हि महाशैवस्त्रैलोक्यं बुभुजे पुरा ।

शिवानुग्रहतः कृष्ण सर्वदेवाधिपः प्रभुः ॥ ४१

बलिपुत्रो महाशैवः शिवानुग्रहतो वशी ।

बाणो बभूव ब्रह्माण्डनायकः सकलेश्वरः ॥ ४२

हरिः शक्तिश्च सद्भक्त्या दधीचश्च महेश्वरः ।

शिवानुग्रहतोऽभूवंस्तथा रामो हि शाङ्करः ॥ ४३

कणादो भार्गवश्चैव गुरुर्गौतम एव च ।

शिवभक्त्या बभूवुस्ते महाप्रभव ईश्वराः ॥ ४४

शाकल्यः शंसितात्मा च नववर्षशतान्यपि ।

भवमाराधयामास मनोयज्ञेन माधव ॥ ४५

तुतोष भगवानाह ग्रन्थकर्ता भविष्यसि ।

वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये प्रभविष्यति ॥ ४६

अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम् ।

भविष्यति ऋषिश्रेष्ठ सूत्रकर्ता सुतस्तव ॥ ४७

इत्येवं शङ्करात्प्राप वरं मुनिवरः स वै ।

त्रैलोक्ये विततश्चासीत्पूज्यश्च यदुनन्दन ॥ ४८

सावर्णिरिति विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे ।

इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतानि च ॥ ४ ९

तमाह भगवान् रुद्रः साक्षात्तुष्टोऽस्मि तेऽनघ ।

ग्रंथकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः ॥ ५०

एवंविधो महादेवः पुण्यपूर्वतरैस्ततः ।

समर्चितः शुभान् कामान् प्रददाति यथेप्सितान् ॥ ५१

एकेनैव मुखेनाहं वक्तुं भगवतो गुणाः ।

ये संति तान्न शक्नोमि ह्यपि वर्षशतैरपि ॥ ५२ ।

२ हे हरे! शिवभक्तोंमें श्रेष्ठ श्रीमान् मुनिवर मार्कण्डेय शिवजीकी कृपासे महाप्रभुतासम्पन्न एवं चिरंजीवी । हे कृष्ण! सभी देवताओंके स्वामी महान् शिवभक्त हुए । | प्रभुतासम्पन्न देवेन्द्रने पूर्व समयमें शिवके और अनुग्रह त्रैलोक्यका उपभोग किया ॥ ४०-४१ ॥ महाशैव तथा जितेन्द्रिय बलिपुत्र बाणासुर शिवजीकी कृपासे सबका स्वामी एवं ब्रह्माण्डका नायक हुआ ॥ ४२ ॥

विष्णु, [ महर्षि ] शक्ति, महान् सामर्थ्यवाले दधीचि एवं श्रीराम भी शिवके अनुग्रहसे महाशैव हुए ॥ ४३ ॥

कणाद, भार्गव, गुरु बृहस्पति, गौतम — ये सभी शिवकी भक्तिसे महाप्रभुतासम्पन्न और ऐश्वर्यशाली हुए ॥ ४४ ॥

हे माधव! प्रशंसनीय आत्मावाले शाकल्य ऋषिने नौ सौ वर्षपर्यन्त मानसयज्ञसे शिवकी आराधना की । तब भगवान् शिव प्रसन्न हो गये और बोले - हे वत्स! तुम ग्रन्थकार होओगे, तीनों लोकोंमें तुम्हारी अक्षय कीर्ति होगी और तुम्हारा वंश अक्षय तथा महर्षियोंसे अलंकृत होगा । हे ऋषिश्रेष्ठ! तुम्हारा पुत्र सूत्रकार बनेगा ॥ ४५–४७ ॥ हे यदुनन्दन! इस प्रकार उन मुनिश्रेष्ठने शिवसे वरदान प्राप्त किया और वे त्रैलोक्यमें प्रख्यात तथा पूजनीय हुए ॥४८ ॥

सत्ययुगमें सावर्णि इस नामसे प्रसिद्ध एक ऋषि हुए, जिन्होंने इसी स्थानपर छः हजार वर्षपर्यन्त तप किया । तब साक्षात् भगवान् रुद्रने उनसे कहा – हे अनघ! मैं तुमसे सन्तुष्ट हूँ, तुम लोकविख्यात ग्रन्थकर्ता और अजर - अमर होओगे ॥ ४ ९ -५० ॥ इस प्रकार पूर्वजन्मके पुण्योंसे समर्चित हुए महादेव यथेच्छ शुभ कामनाओंको प्रदान करते हैं । [ हे कृष्ण! ] भगवान् शिवके जो गुण हैं, उनका वर्णन मैं एक मुखसे तो सैकड़ों वर्षोंमें भी नहीं कर सकता हूँ ॥ ५१-५२ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सनत्कुमारव्याससंवादे उपमन्यूपदेशो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत पाँचवीं उमासंहितामें उपमन्यूपदेश नामक दूसरा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २ ॥