शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 631–640
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 631–640
पृष्ठ 631
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ] कैलाससंहिता ६१७ येषां प्रसन्नो भगवान्साक्षाच्छूलवरायुधः । त्रिशूल नामक उत्तम आयुध धारण करनेवाले तेषामेव शिवज्ञानं प्रणवार्थप्रकाशकम् ॥ २ साक्षात् भगवान् शिव जिनपर प्रसन्न होते हैं, उन्हींको प्रणवार्थको प्रकाशित करनेवाला शिवज्ञान प्राप्त होता जायते न हि सन्देहो नेतरेषामिति श्रुतिः । है, इसमें संशय नहीं है; यह शिवभक्तिसे रहित अन्य शिवभक्तिविहीनानामिति तत्त्वार्थनिश्चयः ॥ ३ लोगोंको नहीं प्राप्त होता है - यह वेदवचन है तथा यथार्थ तत्त्वका निश्चय है ॥२-३ ॥ दीर्घसत्रेण युष्माभिर्भगवानम्बिकापतिः । आपलोगोंने इस दीर्घ सत्रके माध्यमसे अम्बिकापति उपासित इतीदं मे दृष्टमद्य विनिश्चितम् ॥ ४ भगवान् सदाशिवकी उपासना की है, इसे मैंने आज निश्चित रूपसे देख लिया । अतः हे आस्तिको! मैं तस्माद्वक्ष्यामि युष्माकमितिहासं पुरातनम् । आपलोगोंसे उमा - महेश्वरका संवादरूप प्राचीन तथा उमामहेशसंवादरूपमद्भुतमास्तिकाः ॥५ अद्भुत इतिहास कह रहा हूँ॥४-५ ॥
पुराखिलजगन्माता सती दाक्षायणी तनुम् ।
शिवनिन्दाप्रसङ्गेन त्यक्त्वा च जनकाध्वरे ॥
ततः प्रभावात्सा देवी सुताभूद्धिमवगिरेः ।
शिवार्थमतपत्सा वै नारदस्योपदेशतः ॥
तस्मिन्भूधरवर्ये तु स्वयंवरविधानतः ।
देवेशे च कृतोद्वाहे पार्वती सुखमाप सा ॥
तथैकस्मिन्महादेवी समये पतिना सह ।
सूपविष्टा महाशैले गौरी देवमभाषत ॥
महादेव्युवाच
भगवन्परमेशान पञ्चकृत्यविधायक ।
सर्वज्ञ भक्तिसुलभ परमामृतविग्रह ॥
दाक्षायणीं तनुं त्यक्त्वा तव निन्दाप्रसङ्गतः ।
आसमद्य महेशान पुत्री हिमवतो गिरेः ॥
कृपया परमेशान मन्त्रदीक्षाविधानतः ।
मां विशुद्धात्मतत्त्वस्थां कुरु नित्यं महेश्वर ॥
इति सम्प्रार्थितो देव्या देवः शीतांशुभूषणः ।
प्रत्युवाच ततो देवीं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥
महादेव उवाच
धन्या त्वं देवदेवेशि यदि जातेदृशी मतिः ।
कैलासशिखरं गत्वा करिष्ये त्वां च तादृशीम् ॥
ततो हिमवतो गत्वा कैलासं भूधरेश्वरम् । जगौ दीक्षाविधानेन प्रणवादीन्मनून् क्रमात् तान्देवीं कृत्वा शुद्धात्मनि स्थिताम् पूर्व समयमें दक्षपुत्री जगन्माता सतीने पिताके यज्ञमें ६ शिवजीकी निन्दाके कारण अपना शरीरत्याग कर दिया । इसके बाद वे देवी उस शिवनिष्ठाके प्रभावसे [ दूसरे जन्ममें ] हिमालयकी पुत्री हुईं । वे नारदजीके उपदेशसे ७ शिवके निमित्त तप करने लगीं ॥ ६-७ ॥ उसके अनन्तर हिमालयने स्वयंवरविधिसे शिवजीके साथ उनका विवाह कर दिया, इससे वे पार्वती ८ आनन्दित हुईं । इसके बाद किसी समय हिमालयपर्वतपर पतिके साथ सुखपूर्वक बैठी हुई महादेवी गौरी ९ शिवजीसे कहने लगीं- ॥ ८ - ९ ॥ महादेवी बोलीं- हे भगवन्! हे परमेश्वर! हे पंचकृत्यविधायक! हे सर्वज्ञ! हे भक्तिसुलभ! हे परम १० | अमृतस्वरूप! मैंने तुम्हारी निन्दा होनेके कारण पूर्वजन्ममें दक्षपुत्रीका शरीर त्यागकर इस समय हिमालयकी ११ पुत्रीके रूपमें जन्म लिया है । हे परमेशान! हे महेश्वर! अब कृपापूर्वक मुझे मन्त्रदीक्षाविधिसे विशुद्ध आत्मतत्त्वमें १२ सदाके लिये स्थित कीजिये॥१०–१२ ॥ इस प्रकार जब देवीने चन्द्रभूषण सदाशिवसे प्रार्थना १३ की, तब वे प्रसन्नमनसे देवीसे कहने लगे- ॥ १३ ॥
महादेव बोले- हे देवि! आप धन्य हैं, जो आपकी ऐसी बुद्धि हुई है, मैं कैलास - शिखरपर जाकर आपको १४ विशुद्ध तत्त्वमें स्थित करूँगा ॥१४ ॥
इसके बाद हिमालयसे पर्वत श्रेष्ठ कैलासके शिखरपर ॥ १५ जाकर शिवजीने दीक्षाविधिसे उन्हें प्रणवादि मन्त्रोंका उपदेश दिया । इस प्रकार उन मन्त्रोंका उपदेश करके । देवीको विशुद्ध आत्मतत्त्वमें स्थितकर महादेवजी देवीके
उक्त्वा मन्त्रांश्च गतोऽभवत् ॥ १६ । साथ देवोद्यानमें चले गये ॥ १५-१६ ॥
सार्धं देव्या महादेवो देवोद्यानं
पृष्ठ 632
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६१८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २ प्रियसखीजनैः । इसके बाद देवीकी सुमालिनी आदि प्रिय ततः सुमालिनीमुख्यैर्देव्याः सखियोंके द्वारा लाये गये कल्पवृक्षके खिले समाहृतैः प्रफुल्लैस्तैः पुष्पैः कल्पतरूद्भवैः ॥ १७ महादेवीको अलंकृत करके उन्हें अपनी हुए | पुष्पोंसे गोदमें अलंकृत्य महादेवीं स्वांकमारोप्य शंकरः । | बैठाकर उनका मुख देखकर प्रसन्नमुख शिवजी वहाँ प्रहृष्टवदनस्तस्थौ विलोक्य च तदाननम् ॥ १८ बैठ गये ॥ १७-१८ ॥ ततः प्रियकथा जाताः पार्वतीपरमेशयोः हिताय सर्वलोकानां साक्षाच्छ्रुत्यर्थसम्मिताः तदा सर्वजगन्माता भर्तुरङ्कं समाश्रिता विलोक्य वदनं भर्तुरिदमाह तपोधनाः श्रीदेव्युवाच उपदिष्टास्त्वया देव मन्त्राः सप्रणवा मताः तत्रादौ श्रोतुमिच्छामि प्रणवार्थं विनिश्चितम् कथं प्रणव उत्पन्नः कथं प्रणव उच्यते । मात्राः कति समाख्याताः कथं वेदादिरुच्यते
देवताः कति च प्रोक्ताः कथं देवादिभावना ।
क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता व्याप्यव्यापकता कथम् ॥
ब्रह्माणि पञ्च मन्त्रेऽस्मिन्कथं तिष्ठन्त्यनुक्रमात् ।
कलाः कति समाख्याताः प्रपञ्चात्मकता कथम् ॥
वाच्यवाचकसम्बन्धस्थानानि च कथं शिव ।
कोऽत्राधिकारी विज्ञेयो विषयः क उदाहृतः ॥
सम्बन्धः कोऽत्र विज्ञेयः किं प्रयोजनमुच्यते ।
उपासकस्तु किंरूपः किं वा स्थानमुपासनम् ॥
उपास्यं वस्तु किंरूपं किं वा फलमुपासितुः ।
अनुष्ठानविधिः को वा पूजास्थानं च किं प्रभो ॥
पूजायां मण्डलं किं वा किं वा ऋष्यादिकं हर ।
न्यासजापविधिः को वा को वा पूजाविधिक्रमः ॥
एतत्सर्वं महेशान समाचक्ष्व विशेषतः ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यद्यस्ति मयि ते कृपा ॥
। तत्पश्चात् सभी लोकोंके कल्याणके लिये पार्वती ॥ १ ९ एवं परमेश्वरके बीच वेदार्थसम्मत प्रिय कथाएँ होने लगीं । हे तपोधनो! उसी समय अपने पतिकी गोदमें । विराजमान सम्पूर्ण जगत्की माताने अपने पतिके ॥ २० मुखको देखकर यह कहा – ॥ १ ९ -२० ॥ श्रीदेवी बोलीं- हे देव! आपके द्वारा उपदिष्ट । मन्त्र प्रणवयुक्त कहे गये हैं, अतः सबसे पहले मैं ॥ २१ प्रणवके निश्चित अर्थको सुनना चाहती हूँ ॥२१ ॥
प्रणव किस प्रकार उत्पन्न हुआ, इसे प्रणव क्यों ॥ २२ कहा जाता है, इसमें कितनी मात्राएँ कही गयी हैं और यह वेदोंका आदि क्यों कहा जाता है? इसके कितने देवता कहे गये हैं, इसमें किस प्रकार देवादिकी २३ भावना की जाती है, इसमें कितने प्रकारकी क्रियाएँ बतायी गयी हैं और इसकी व्याप्य व्यापकता कैसी है? क्रमशः सद्योजातादि पंचब्रह्म इस मन्त्रमें किस २४ प्रकार निवास करते हैं, कितनी कलाएँ कही गयी हैं? और प्रपंचात्मकता क्या है? इसका वाच्य - वाचकसम्बन्ध और स्थान किस प्रकारका है, इसका अधिकारी किसे २५ जानना चाहिये और इसका विषय किसे कहा गया है? इसमें सम्बन्ध किसे जानना चाहिये, इसका कौन - सा प्रयोजन कहा जाता है, इसकी उपासना २६ करनेवाला किस रूपका होता है और उपासनाके योग्य स्थान कैसा होता है? हे प्रभो! इसकी उपास्य वस्तु किस प्रकारकी है, इसकी उपासना करनेवालोंका २७ फल क्या होता है, इसकी अनुष्ठानविधि क्या है तथा पूजनका स्थान क्या है? हे हर! पूजामें मण्डल कैसा हो, इसके ऋषि आदि कौन हैं, इसमें न्यास तथा २८ जपकी विधि क्या है और पूजाविधिका क्रम क्या है? हे महेशान! यदि आपकी मुझपर कृपा है, तो यह सब मुझे विशेषरूपसे बताइये, मैं इसे यथार्थरूपसे सुनना २ ९ | चाहती हूँ ॥ २२–२९ ॥
पृष्ठ 633
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३ ] कैलाससंहिता ६१ ९ इति देव्या समापृष्टो भगवानिन्दुभूषणः । देवीके द्वारा इस प्रकार पूछे जानेपर भगवान् चन्द्रभूषण [ उन ] महेश्वरीकी प्रशंसा करके कहने सम्प्रशस्य महेशानीं वक्तुं समुपचक्रमे ॥ ३० । लगे- ॥ ३० ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां देवीदेवसंवादे देवीकृतप्रश्नवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत छठी कैलाससंहितामें देवीदेवसंवादमें देवीकृत प्रश्नवर्णन नामक दूसरा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २ ॥
अथ तृतीयोऽध्यायः प्रणवमीमांसा तथा संन्यासविधिवर्णन ईश्वर उवाच
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
तस्य श्रवणमात्रेण जीवः साक्षाच्छिवो भवेत् ॥
प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम् ।
बीजं तत्सर्वविद्यानां मन्त्रं प्रणवनामकम् ॥
अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् ।
वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः ॥
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ।
ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितोऽहं सर्वगः शिवः ॥
यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः ।
समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते ॥
सर्वार्थसाधकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् ।
तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः ॥
शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः ।
वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः ॥
तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः ।
वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः ॥
अतस्तदेव जानीयात्प्रणवं सर्वकारणम् ।
निर्विकारी मुमुक्षुर्मां निर्गुणं परमेश्वरम् ॥
एनमेव हि देवेशि सर्वमन्त्रशिरोमणिम् ।
काश्यामहं प्रदास्यामि जीवानां मुक्तिहेतवे ॥
ईश्वर बोले – हे देवि! आप मुझसे जो पूछ रही हैं, उसे मैं आपसे कह रहा हूँ, सुनिये; उसके १ सुननेमात्रसे जीव साक्षात् शिव हो जाता है ॥ १ ॥
प्रणवके अर्थको जान लेना ही मेरा ज्ञान है, प्रणव २ नामक वह मंन्त्र सभी विद्याओंका बीज है ॥२ ॥
उसे वटबीजके समान अति सूक्ष्म तथा [ विशाल ] ३ वटवृक्षके समान महान् अर्थवाला जानना चाहिये, यह वेदका आदि, वेदका सार और विशेषरूपसे मेरा स्वरूप है । तीनों गुणोंसे परे, सर्वज्ञ, सर्वकृत्, देवस्वरूप, ४ सर्वसमर्थ तथा सर्वत्र व्याप्त मैं शिव इस ओम् नामक एकाक्षर मन्त्रमें निवास करता हूँ॥३-४ ॥ [ इस जगत्में ] जो भी वस्तु है, वह सब गुणोंकी ५ प्रधानतासे और समष्टि या व्यष्टिरूपसे प्रणवार्थ ही है इसीलिये एकाक्षर ब्रह्मस्वरूप यह प्रणव सभी अर्थोंका साधक है । शिवजी इसी प्रणवसे सबसे पहले समस्त ६ संसारका निर्माण करते हैं॥५-६ ॥ शिवको ही प्रणवस्वरूप तथा प्रणवको ही ७ शिवस्वरूप कहा गया है; क्योंकि वाच्य - वाचकमें कुछ भी भेद नहीं होता है । इसीलिये वाच्य तथा वाचकमें एकता मानते हुए ब्रह्मर्षिगण मुझ शिवको ८ एकाक्षर कहते हैं॥७-८ ॥ अतः विकाररहित तथा मोक्षकी इच्छावालेको ९ चाहिये कि उस प्रणवको ही मुझ सर्वकारण, निर्गुण परमेश्वरके रूपमें समझे ॥ 11 हे देवेशि! मैं काशीमें जीवोंकी मुक्तिके लिये सभी १० मन्त्रोंमें श्रेष्ठ इसी प्रणवका उपदेश करता हूँ ॥ १० ॥
पृष्ठ 634
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६२० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३
तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवोद्धारमम्बिके ।
यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धिश्च परमा भवेत् ॥ ११
निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् ।
कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दंडमीश्वरमेव च ॥ १२
वर्णपञ्चकरूपोऽयमेवं प्रणव उद्धृतः ।
त्रिमात्रबिन्दुनादात्मा मुक्तिदो जपतां सदा ॥ १३
ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु ।
प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः ॥ १४
आद्यं वर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः ।
मकारं मध्यतश्चैव नादान्तं तस्य चोमिति ॥ १५
जलवद्वर्णमाद्यं तु दक्षिणे चोत्तरे तथा ।
मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम ॥ १६
अकारश्चाप्युकारोऽयं मकारश्च त्रयं क्रमात् ।
तिस्रो मात्राः समाख्याता अर्धमात्रा ततः परम् ॥ १७
अर्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी ।
वर्णनीया न वै चाद्धा ज्ञेया ज्ञानिभिरेव सा ॥ १८
ईशानः सर्वविद्यानामित्याद्याः श्रुतयः प्रिये ।
मत्त एव भवन्तीति वेदाः सत्यं वदन्ति हि ॥ १ ९
तस्माद् वेदादिरेवाहं प्रणवो मम वाचकः ।
वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते ॥ २०
अकारस्तु महद् बीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः ।
उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः ॥ २१
मकारः पुरुषो बीजी तमः संहारको हरः ।
बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरोभाव उदाहृतः ॥२२
नादः सदाशिवः प्रोक्तः सर्वानुग्रहकारकः ।
नादमूर्द्धनि संचिन्त्यः परात्परतरः शिवः ॥ २३
हे अम्बिके! अब मैं सर्वप्रथम प्रणवोद्धारका / वर्णन करूँगा, जिसका ज्ञान हो जानेसे परम सिद्धि प्राप्त हो जाती है ॥ ११ ॥
सर्वप्रथम निवृत्तिकलारूप अकारका उद्धार करे, तत्पश्चात् इन्धनकलारूप उकारका, कालकलारूप | मकारका, दण्डकलारूप बिन्दुका तथा ईश्वरकलारूप । नादका उद्धार करे । इस प्रकार तान मात्रा, बिन्दु तथा नादस्वरूप पंचवर्णरूप यह प्रणव उद्धृत किये जानेपर जप । करनेवालोंको सदा मुक्ति प्रदान करता है ॥ १२-१३ ॥ यह प्रणव ब्रह्मासे लेकर स्थावरपर्यन्त सम्पूर्ण प्राणियोंका प्राण ही है, अतः इसे प्रणव कहा गया है । इस प्रणवका आदि अक्षर अकार है, उसके बाद उकार, मध्यमें मकार और अन्तमें नाद है, इनके संयोगसे ' ओम् ' बनता है ॥ १४-१५ ॥ हे मुनिसत्तम! आदि वर्ण अकार, जो कि उकारके दक्षिणमें है तथा अकारके उत्तरमें स्थित उकार — ये दोनों जलवत् शुभ्र आभावाले हैं तथा ओंकारके मध्य में स्थित मकार अग्निकी भाँति तेजोमय है ॥ १६ ॥
अकार, उकार एवं मकार – ये क्रमसे तीन मात्राएँ कही गयी हैं, उसके बाद अर्धमात्रा है । हे महेशानि! यह अर्धमात्रा ही नाद - बिन्दुस्वरूपवाली है, जिसका निश्चय ही वर्णन नहीं किया जा सकता, उसे तो ज्ञानीलोग ही जान सकते हैं ॥ १७-१८ ॥ ' ईशानः सर्वविद्यानाम् ' इत्यादि श्रुतियाँ मुझसे ही प्रकट हुई हैं - ऐसा वेदोंने सत्य कहा है । इसलिये वेदका आदि मैं ही हूँ और प्रणव मेरा वाचक है । मेरा वाचक होनेके कारण यह प्रणव वेदोंका आदि भी कहा जाता है ॥१ ९ -२० ॥ अकार इसका महान् बीज है, जो रजोगुणयुक्त सृष्टिकर्ता ब्रह्मास्वरूप है । उकार उसकी योनिरूपा प्रकृति है, जो सत्त्वगुणयुक्त पालनकर्ता हरिका स्वरूप है । मकार बीजयुक्त पुरुष है, जो तमोगुणसे युक्त संहारकर्ता सदाशिवका स्वरूप है । बिन्दु साक्षात् प्रभु महेश्वर हैं, उन्हींसे जगत्का तिरोभाव कहा गया है नादको सदाशिव कहा गया है, जो सबपर अनुग्रह | करनेवाले हैं, नादरूप मूर्धामें परात्परतर शिवका ध्यान करना चाहिये ॥ २१–२३ ॥
पृष्ठ 635
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३ ] कैलाससंहिता ६२१ सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः । वे सर्वज्ञ, सर्वकर्ता, सर्वेश, निर्मल, अविनाशी, स अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः ॥ २४ अनिर्देश्य तथा सत् - असत्से परे साक्षात् परब्रह्म हैं ॥२४ ॥
अकारादिषु वर्णेषु व्यापकं चोत्तरोत्तरम् । [ प्रणव घटक ] वे अकारादि वर्ण क्रमशः व्याप्यं त्वधस्तनं वर्णमेवं सर्वत्र भावयेत् ॥ २५ उत्तरोत्तर व्यापक हैं और वे ही पूर्व - पूर्व वर्ण व्याप्य हैं, इस प्रकारकी भावना सर्वत्र करनी चाहिये ॥ २५ ॥
सद्यादीशानपर्यन्तान्यकारादिषु पञ्चसु । अकारादि पाँचों वर्णोंमें क्रमशः सद्योजातसे ईशान-स्थितानि पञ्च ब्रह्माणि तानि मन्मूर्त्तयः क्रमात् ॥ २६ पर्यन्त पाँच ब्रह्म स्थित हैं, वे मेरी ही मूर्तियाँ हैं ॥ २६ ॥
अष्टौ कलाः समाख्याता अकारे सद्यजा: शिवे । हे शिवे! अकारमें सद्योजातसे उत्पन्न आठ उकारे वामरूपिण्यस्त्रयोदश समीरिताः ॥ २७ कलाएँ कही गयी हैं । उकारमें वामदेवरूपिणी तेरह
अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः ।
बिन्दौ चतस्त्रः संभूताः कलाः पुरुषगोचराः ॥
नादे पञ्च समाख्याताः कला ईशानसंभवाः ।
षड्विधैक्यानुसंधानात्प्रपञ्चात्मकतोच्यते ॥
मन्त्रो यन्त्रं देवता च प्रपञ्चो गुरुरेव च ।
शिष्यश्च षट्पदार्थानामेषामर्थं शृणु प्रिये ॥
पञ्चवर्णसमष्टिः स्यान्मन्त्रः पूर्वमुदाहृतः ।
स एव यंत्रतां प्राप्तो वक्ष्ये तन्मण्डलक्रमम् ॥
यन्त्रं तु देवतारूपं देवता विश्वरूपिणी ।
विश्वरूपो गुरुः प्रोक्तः शिष्यो गुरुवपुः स्मृतः ॥
ओमितीदं सर्वमिति सर्वं ब्रह्मेति च श्रुतेः ।
वाच्यवाचकसम्बन्धोऽप्ययमेवार्थ ईरितः ॥
आधारो मणिपूरश्च हृदयं तु ततः परम् ।
विशुद्धिराज्ञा च ततः शक्तिः शान्तिरिति क्रमात् ॥
स्थानान्येतानि देवेशि शान्त्यतीतं परात्परम् ।
अधिकारी भवेद्यस्य वैराग्यं जायते दृढम् ॥
विषयः स्यामहं देवि जीवब्रह्मैक्यभावनात् सम्बन्धं शृणु देवेशि विषयः सम्यगीरितः जीवात्मनो मया सार्धमैक्यस्य प्रणवस्य च वाच्यवाचकभावोऽत्र सम्बन्धः समुदीरितः कलाएँ कही गयी हैं । मकारमें अघोररूपिणी आठ कलाएँ स्थित हैं । बिन्दुमें पुरुषरूपिणी चार कलाएँ २८ स्थित हैं । नादमें ईशानसे प्रादुर्भूत पाँच कलाएँ कही गयी हैं । छ: पदार्थोंकी एकताके अनुसन्धानसे [ प्रणवकी ] २ ९ प्रपंचात्मकता कही जाती है । मन्त्र, यन्त्र, देवता, प्रपंच, गुरु एवं शिष्य — ये ही छः पदार्थ हैं । हे प्रिये! ३० इन छः पदार्थोंका अर्थ सुनो ॥ २७–३० ॥ प्रणवमन्त्र पाँच वर्णोंका समुदाय है, यह पहले ३१ ही कहा गया है, देवता ही यन्त्रभावको प्राप्त होता है, अब मैं उसके मण्डलक्रमको कहता हूँ । यन्त्र देवतास्वरूप है और देवता विश्वरूप है, गुरुको विश्वरूप कहा गया है और शिष्यको गुरुका शरीर ३२ कहा गया है॥३१-३२ ॥ ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म'- इस श्रुतिसे सारा प्रपंच ही ओंकारस्वरूप है, इसी वाच्य वाचक सम्बन्धसे ३३ [ प्रपंचकी वाचकता तथा ब्रह्मकी वाच्यतारूप ] अर्थ भी कह दिया गया ॥ ३३ ॥
हे देवेशि! मूलाधार, मणिपूर, हृदय, विशुद्धि, ३४ आज्ञा, शक्ति, शान्ति और परात्पर शान्त्यतीत — ये [ आठ ] स्थान हैं, जिसे दृढ़ वैराग्य होता है, वही इस ३५ प्रणवका अधिकारी है ॥ ३४-३५ ॥ हे देवि! मैं ही जीव और ब्रह्मकी एकत्वभावनासे । इस प्रणवका विषय हूँ । हे देवेशि! प्रणवका विषय ॥ ३६ [ नामक अनुबन्ध ] भलीभाँति कह दिया, अब सम्बन्धको । सुनिये । जीवात्माका मुझ परमात्माके साथ ऐक्य इस । प्रणवका विषय है और वाच्यवाचकभाव ही यहाँपर ॥ ३७ | सम्बन्ध है ॥ ३६-३७ ॥
पृष्ठ 636
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३ ६२२
व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः ।
शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः ॥
विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च ।
देवानां ब्राह्मणानां च सद्भक्तश्च शिवव्रती ॥
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् ।
आचार्यमुपसङ्गम्य यतिं मतिमतां वरम् ॥
दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतः सुधीः ।
शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यः सौशील्यवान् वरः ॥
यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः ।
इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत् ॥
लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोव्रती ।
समुद्रतीरे नद्यां च पर्वते वा शिवालये ॥
शुक्लपक्षे तु पञ्चम्यामेकादश्यां तथापि वा ।
प्रातः स्नात्वा तु शुद्धात्मा कृतनित्यक्रियः सुधीः ॥
गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च ।
क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम् ॥
केशश्मश्रुनखानां वै स्नात्वा नियतमानसः ।
सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च ॥
सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः ।
शास्त्रोक्तदक्षिणां दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे ॥
होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः ।
अग्निमाधाय विधिवल्लौकिकादिविभेदतः ॥
आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्येष्टिनाहिते ।
श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणम् ॥
अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद् गृहात् ।
श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः ॥
पौरुषेणैव सूक्तेन हुत्वा प्रत्यृचमात्मवान् ।
हुत्वा च सौविष्टकृतीं स्वसूत्रोक्तविधानतः ॥
हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः ।
स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे ।
यावद् ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः ॥
व्रत आदिमें निरत, शान्त, तपस्वी, जितेन्द्रिय पवित्र आचरणसे युक्त, इस लोक तथा परलोकके, ३८ । विषयोंसे विरक्त, देवताओं तथा ब्राह्मणोंमें उत्तम भक्ति । | रखनेवाले, बुद्धिमान्, शिवव्रती, शान्ति आदि गुणोंसे ३ ९ | युक्त, सुशील तथा श्रेष्ठ वेदवेत्ता ब्राह्मण शिष्यको | चाहिये कि सभी शास्त्रोंके अर्थको तत्त्वतः जाननेवाले ४० वेदान्तज्ञानमें पारंगत, तथा बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ यति, आचार्यके पास जाकर उन्हें दण्डवत् प्रणाम आदिके ४१ द्वारा प्रयत्नपूर्वक सन्तुष्ट करे ॥ ३८–४१ ॥ जो गुरु हैं, वे ही शिव कहे गये हैं और जो ४२ शिव हैं, वे ही गुरु कहे गये हैं- ऐसा मनसे सोचकर अपना विचार निवेदन करना चाहिये ॥ ४२ ॥
बुद्धिमान् शिष्यको चाहिये कि गुरुसे आज्ञा प्राप्त करके बारह दिनपर्यन्त केवल दूध पीकर रहे, पुनः समुद्रके ४३ तटपर, नदीके किनारे, पर्वतपर अथवा शिवालयमें शुक्लपक्षकी पंचमी अथवा एकादशीके दिन प्रात: काल ४४ स्नान करके शुद्धचित्त होकर नित्यकृत्य करके गुरुको बुलाकर विधिपूर्वक नान्दीश्राद्ध करके कक्ष ( काँख ) ४५ तथा गुह्यस्थानके केशोंको छोड़कर सिर, दाढ़ी, मूँछके बालोंको बनवाकर, नाखून कटवाकर पुनः स्नान करके ४६ जितेन्द्रिय हो सन्ध्योपासन करके सत्तूका भोजन करके सायंकाल पुनः स्नानकर सन्ध्योपासन करे । ब्राह्मणको ४७ चाहिये कि गुरुके साथ सन्ध्याकालकी उपासना करके गुरुरूपी शिवको शास्त्रोक्त दक्षिणा देकर अपने गृह्यसूत्रमें बताये गये विधानके अनुसार होमद्रव्य लेकर लौकिक ४८ आदि भेदसे अग्निका आधान करे । इस प्रकार अग्न्याधान करके जो ब्राह्मण प्राजापत्य यज्ञके अनुसार हवन कर ४ ९ चुका है, वह वेदसहित सम्पूर्ण धनको दक्षिणामें देकर अग्निको आत्मामें धारणकर घरसे संन्यास ग्रहण करे । ५० पुन: चरु तैयार करके समिधा, अन्न, घृतके द्वारा जितेन्द्रिय होकर पुरुषसूक्तकी प्रत्येक ऋचासे हवन उस अग्निमें ५१ करके पुनः अपने [ गृह्य ] सूत्रके अनुसार स्विष्टकृत् आहुतियोंसे हवन करे ॥ ४३–५१ ॥ इस प्रकार हवन करके एकतन्त्रसे अग्निके उत्तरमें उदीच्यकर्म करे । बुद्धिमान् शिष्यको कुशाके ऊपर मृगचर्म एवं उसके ऊपर कपड़ेके आसनपर बैठकर मौन तथा स्थिरचित्त होकर ब्राह्ममुहूर्तपर्यन्त ५२ । गायत्रीका जप करना चाहिये ॥ ५२ ॥
पृष्ठ 637
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३ ] कैलाससंहिता ६२३ ततः स्नात्वा यथापूर्वं श्रपयित्वा चरुं ततः । इसके बाद प्रात: काल स्नान करके चरुका पौरुषं सूक्तमारभ्य विरजान्तं हुनेद् बुधः ॥ ५३ निर्माणकर पुरुषसूक्तसे आरम्भकर विरजापर्यन्त वामदेव वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा । अथवा शौनकादिके मतानुसार हवन करे । इनमें तत्र मुख्यं वामदेव्यं गर्भयुक्तो यतो मुनिः ॥५४ वामदेवका मत अधिक श्रेष्ठ है, क्योंकि वामदेवमुनि गर्भमें ही योगयुक्त हो गये थे॥५३-५४ ॥ होमशेषं समाप्याथ प्रातरौपासनं हुनेत् । इसके बाद शेष हवनको समाप्तकर प्रातःकालकी ततोऽग्निमात्मन्यारोप्य प्रातः सन्ध्यामुपास्य च ॥ ५५ उपासनाका हवन सम्पन्न करे । तदनन्तर आत्मामें
सवितर्युदिते पश्चात्सावित्रीं प्राविशेत्क्रमात् ।
एषणानां त्रयं त्यक्त्वा प्रैषमुच्चार्य च क्रमात् ॥
शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं ततः ।
विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोऽपि वा ॥
गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने ।
विरक्तश्चेन्न गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे ॥
गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् ।
समुत्थाय ततस्तिष्ठेद् गुरुपादसमीपतः ॥
ततो गुरुः समादाय विरजानलजं सितम् ।
भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धूल्य यथाविधि ॥
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः ।
हृत्पंकजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत् ॥
हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य प्रीतमानसः । ऋष्यादिसहितं तस्य दक्षकर्णे समुच्चरेत् प्रणवं त्रिःप्रकारं तु ततस्तस्यार्थमादिशेत् षड्विधार्थं परिज्ञानसहितं गुरुसत्तमः द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत् अग्निका आरोपणकर प्रात: कालिक सन्ध्योपासन करके सूर्यके उदय हो जानेपर सावित्रीमें क्रमशः प्रवेश ५६ करे और तीनों एषणाओं ( लोकैषणा, पुत्रैषणा तथा धनैषणा ) -का त्यागकर प्रैषोच्चारण करके क्रमसे शिखा, उपवीतका त्याग करके पुनः कटिसूत्र आदिको ५७ भी त्यागकर पूर्व अथवा उत्तरदिशाकी ओर मुख करके गमन करना चाहिये और लोकव्यवहारके लिये उचित दण्ड तथा कौपीन आदि धारण करना चाहिये, ५८ जिसे लोकव्यवहारका ध्यान न हो, वह इन्हें धारण न भी करे ॥ ५५-५८ ॥ गुरुके समीप जाकर तीन बार दण्डवत् प्रणाम ५ ९ करना चाहिये, पुनः उठकर गुरुके चरणोंके समीप बैठना चाहिये ॥ ५ ९ ॥ इसके बाद गुरुको चाहिये कि विरजा ६० अग्निसे उत्पन्न श्वेत भस्म लेकर उससे विधिपूर्वक शिष्यके शरीरपर उद्धूलन करके ' अग्निरिति भस्म ' इत्यादि मन्त्रोंसे त्रिपुण्ड्र धारण कराये और हृदयकमलमें ६१ स्थित पार्वतीसहित मेरा ध्यान कराये । तत्पश्चात् प्रसन्नचित्त होकर श्रेष्ठ गुरु शिष्यके मस्तकपर अपना ॥ ६२ हाथ रखकर उसके दाहिने कानमें ऋषि आदिके सहित तीन बार प्रणवका उच्चारण करे और पुनः । सविस्तार उसके षड्विध अर्थका समग्रतः उपदेश ॥ ६३ करे ॥ ६०–६३ ॥ तदनन्तर वह शिष्य गुरुको बारह प्रकारसे । दण्डवत् करके उनके अधीन रहकर वेदान्तका तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत् ॥ ६४ नित्य भूमिपर अभ्यास करे और अपने निर्विकार एवं विशुद्ध मामेव चिन्तयेन्नित्यं परमात्मानमात्मनि । मनमें सदा मुझ ब्रह्म, साक्षी तथा अव्यय परमात्माका विशुद्धे निर्विकारे वै ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम् ॥ ६५ चिन्तन करे । शम आदि धर्मोंमें निरत, वेदान्तज्ञानमें वेदान्तज्ञानपारगः । पारंगत तथा ईर्ष्यारहित यति ही इस प्रणवका अधिकारी शमादिधर्मनिरतो
स प्रोक्तो यतिर्विगतमत्सरः ॥ ६६ । कहा गया है ॥ ६४–६६ ॥
अत्राधिकारी
पृष्ठ 638
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४ ६२४
हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदं परम् ।
अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शोभितम् ॥ ६७
|
आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्त्वान्तमयं पदम् ।
विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत् ॥ ६८
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मां त्वया सह ।
चिंतयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः ॥ ६ ९
एवंविधोपासकस्य मल्लोकगतिमेव च । ।
मत्तो विज्ञानमासाद्य मत्सायुज्यफलं प्रिये ॥ ७०
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत स्वच्छ, शोकरहित, परम उज्ज्वल, अष्टपत्रयुक्त कर्णिकामें विराजमान मकरन्दयुक्त हृत्कमलके मध्यमें, आधारशक्तिसे आरम्भ करके मणिपूरकपर्यन्त दहर । आकाशमें त्रितत्त्वयुक्त प्रणवकी भावना करे ॥ ६७-६८ ॥ सावधानचित्त होकर ' ओम् ' इस एकाक्षरमन्त्रका | उच्चारण करते हुए उस दहराकाशके मध्य तुम्हारे साथ मेरा स्मरण सदा करता रहे ॥ ६ ९ ॥ हे प्रिये! इस प्रकारके उपासकको मेरा लोक प्राप्त होता है और वह मुझसे ज्ञान पाकर मेरे सायुज्यका फल प्राप्त कर लेता है ॥ ७० ॥
संन्यासपद्धतिवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
छठी कैलाससंहितामें संन्यासपद्धतिवर्णन नामक तीसरा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोऽध्यायः संन्यासदीक्षासे पूर्वकी आह्निकविधि ईश्वर उवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि संन्यासाह्निककर्म च ।
तव स्नेहान्महादेवि संप्रदायानुरोधतः ॥
ब्राह्मे मुहूर्त्त उत्थाय शिरसि श्वेतपंकजे ।
सहस्त्रारे समासीनं गुरुं सञ्चिन्तयेद्यतिः ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं द्विनेत्रं वरदाभये ।
दधानं शिवसद्भावमेवात्मनि मनोहरम् ॥
भावोपनीतैः संपूज्य गन्धादिभिरनुक्रमात् ।
बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा नमस्कुर्याद् गुरुं ततः ॥
प्रातः प्रभृति सायान्ते सायादि प्रातरन्ततः ।
यत्करोमि महादेव तदस्तु तव पूजनम् ॥
प्रतिविज्ञाप्य गुरवे लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः ।
निरुद्धप्राण आसीनो विजितात्मा जितेन्द्रियः ॥
मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं षट्चक्रं परिचिन्तयेत् ।
विद्युत्कोटिसमप्रख्यं सर्वतेजोमयं परम् ॥
तन्मध्ये चिंतयेन्मां च सच्चिदानन्दविग्रहम् ।
निर्गुणं परमं ब्रह्म सदाशिवमनामयम् ॥
शिवजी बोले- हे महादेवि! अब मैं आपके ऊपर स्नेहके कारण सम्प्रदायोंके अनुसार संन्यास १ लेनेसे पूर्वके आह्निक कर्मका वर्णन करूँगा ॥१ ॥
हे महादेवि! ब्राह्ममुहूर्तमें उठकर यति अपने सिरमें सहस्र दलवाले श्वेत कमलपर बैठे हुए, शुद्ध २ स्फटिकके समान अत्यन्त निर्मल, दो नेत्रोंवाले, वरद एवं अभयमुद्राको धारण किये हुए शिवके समान ३ कल्याणकारी एवं अत्यन्त मनोहर स्वरूपवाले गुरुका ध्यान करे । उसके अनन्तर मानसिक भावोंसे लाये गये ४ गन्ध आदिसे क्रमशः पूजन करके हाथ जोड़कर गुरुको नमस्कार करे ॥ २–४ ॥ हे महादेव! प्रात: कालसे सन्ध्यापर्यन्त तथा ५ सन्ध्यासे प्रात: कालपर्यन्त मैं जो कुछ भी करता हूँ, वह सब आपका ही पूजन हो । इस प्रकार गुरुसे ६ निवेदनकर उनसे आज्ञा लेकर प्राणोंको रोक करके मन एवं इन्द्रियोंको वशमें रखकर आसनपर बैठे और मूलाधारसे ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्त छः चक्रोंका ध्यान करे । ७ उनके मध्यमें करोड़ों विद्युत्के समान कान्ति - वाले, सर्वतेजोमय, सच्चिदानन्दस्वरूप, निर्गुण, निर्विकार, ८ परब्रह्मरूप मुझ सदाशिवका चिन्तन करे ॥ ५–८ ॥
पृष्ठ 639
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४ ] कैलाससंहिता ६२५ सोऽहमस्मीति मतिमान्मदैक्यमनुभूय च । उसके अनन्तर उस बुद्धिमान्को चाहिये कि ‘ वह बहिर्निर्गत्य च ततो दूरं गच्छेद्यथासुखम् ॥ ९ मैं ही हूँ ' – इस प्रकार मेरे साथ एकताका अनुभव करके बाहर निकलकर सुविधानुरूप दूर चला जाय ॥ ९ ॥
वस्त्रेणाच्छाद्य मतिमाञ्छिरो नासिकया सह । वह बुद्धिमान् [ शिष्य ] वस्त्रसे नासिका तथा विशोध्य देहं विधिवत्तृणमाधाय भूतले ॥ १० सिरको ढँककर पृथ्वीपर तृण रखकर विधिवत् शौच उत्थाय ततो गच्छेज्जलाशयम् । करके वहाँसे उठकर शिश्नको हाथसे पकड़े हुए गृहीतशिश्न जलाशयकी ओर जाय और उचित रीतिसे जल लेकर उद्धृत्य वार्यथान्यायं शौचं कुर्यादतन्द्रितः ॥ ११ | सावधान हो विधिपूर्वक शुद्धि करे । पुनः हाथ - पैर हस्तौ पादौ च संशोध्य द्विराचम्योमिति स्मरन् । धोकर ‘ ॐ ' इस मन्त्रका स्मरण करता हुआ दो बार उत्तराभिमुखो मौनी दन्तधावनमाचरेत् ॥ १२ आचमन करके मौन धारणकर उत्तराभिमुख हो दन्तधावन करे ॥ १०–१२ ॥ तृणपर्णैः सदा कुर्यादमामेकादशीं विना । एकादशी तथा अमावास्याको छोड़कर तृण तथा अपां द्वादशगण्डूषैर्मुखं संशोधयेत्ततः ॥ १३ पत्ते ( डण्ठल आदि ) - से सदा दन्तधावन करे, इसके
द्विराचम्य मृदा तोयैः कटिशौचं विधाय च ।
अरुणोदयकाले तु स्नानं कुर्यान्मृदा सह ॥
गुरुं संस्मृत्य मां चैव स्नानसंध्याद्यमाचरेत् ।
विस्तारभयतो नोक्तमत्र द्रष्टव्यमन्यतः ॥
आबध्य शंखमुद्रां च प्रणवेनाभिषेचयेत् ।
शिरसि द्वादशावृत्त्या तदर्धं वा तदर्धकम् ॥
तीरमागत्य कौपीनं प्रक्षाल्याचम्य च द्विधा ।
प्रोक्षयेत्प्रणवेनैव वस्त्रमङ्गोपमार्जनम् ॥
मुखं प्रथमतो मृज्य शिर आरभ्य सर्वतः ।
तेनैव मार्जयेद्देहं स्थित्वा च गुरुसन्निधौ ॥
आबध्याद् वामतः शुद्धं कौपीनं च सडोरकम् ।
ततः संधारयेद्भस्म तद्विधिः प्रोच्यतेऽद्रिजे ॥
द्विराचम्य समादाय भस्म सद्यादिमन्त्रतः अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैरभिमन्त्र्य स्पृशेत्तनुम् आपोवेत्यभिमन्त्र्याथ जलं तेनैव सेचयेत् ओमापोज्योतिरित्युक्त्वा मानस्तोकेति मन्त्रतः बाद जलसे बारह कुल्लाकर मुखको शुद्ध करे, पुनः दो बार आचमनकर मिट्टी तथा जलसे कटिपर्यन्त १४ शरीरभागको शुद्ध करके सूर्योदयके समय मिट्टीका लेपनकर स्नान करे ॥ १३-१४ ॥ गुरुका तथा मेरा स्मरण करते हुए स्नान - सन्ध्या १५ आदि करना चाहिये । इस विषयमें विस्तारके भयसे अधिक नहीं कहा गया है, इसे अन्यत्र देख लेना चाहिये ॥ १५ ॥
शंखमुद्रा बाँधकर प्रणवसे सिरपर बारह बार, १६ उसका आधा छः बार अथवा उसका भी आधा तीन बार जल छिड़के । उसके अनन्तर किनारेपर आकर कौपीनका प्रक्षालनकर दो बार आचमन करके प्रणवसे ही वस्त्रपर जल छिड़के तथा अंगोंका मार्जन १७ करे ॥ १६-१७ ॥ सबसे पहले अँगोछेसे मुख पोंछकर बादमें १८ सिरसे लेकर सम्पूर्ण देहको पोंछे । इसके बाद गुरुके समीप ही स्थित हो शुद्ध कौपीन धारणकर डोरेसे बाँध ले । पुनः भस्म धारण करे, हे प्रिये! उसकी १ ९ विधि कह रहा हूँ ॥ १८-१९ ॥ । दो बार आचमन करके सद्योजात ० इस आद्य ॥ २० मन्त्रसे भस्म ग्रहण करके अग्निरिति ० इत्यादि मन्त्रोंसे उसे अभिमन्त्रित करते हुए शरीरका स्पर्श । करे । इसके बाद ' आपो वा ' इस मन्त्रसे भस्ममें जल ॥ २१ । मिलाये । पुनः ॐ आपो ज्योतिः – इस मन्त्रको
पृष्ठ 640
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४ ६२६
सम्मर्द्य कवलद्वन्द्वं कुर्यादेकं तु पञ्चधा ।
शिरोवदनहृद्गुह्यपादेषु परमेश्वरि ॥
ईशानादि समारभ्य सद्यान्तं पञ्चभिः क्रमात् ।
उद्धूल्य कवलं पश्चात्प्रणवेनाभिषेचयेत् ॥
सर्वाङ्गं च ततो हस्तौ प्रक्षाल्यान्यत्समाहरेत् ।
सम्मर्द्य पूर्ववत्तत्तु त्रिपुण्ड्रांस्तेन धारयेत् ॥
त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैश्च प्रणवेन शिवेन च ।
शिरस्यथ ललाटे च वक्षसि स्कन्ध एव च ॥
नाभौ बाह्वोः संधिषु च पृष्ठे चैव यथाक्रमम् ।
प्रक्षाल्य हस्तौ च ततो द्विराचम्य यथाविधि ॥
पञ्चीकरणमुच्चार्य भावयेत्स्वगुरुं बुधः ।
वक्ष्यमाणप्रकारेण प्राणायामान्षडाचरेत् ॥
दक्षहस्तेन सङ्गृह्य जलं वामेन पाणिना ।
समाच्छाद्य द्विषड्वारं प्रणवेनाभिमन्त्रयेत् ॥
एवं त्रिवारं संप्रोक्ष्य शिरसि त्रिः पिबेत्ततः ।
समाहितेन मनसा ध्यायन्नोङ्कारमीश्वरम् ॥
सौरमण्डलमध्यस्थं सर्वतेजोमयं परम् ।
अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्द्धनारीकमद्भुतम् ॥
सर्वाश्चर्यगुणोपेतं सर्वालंकारशोभितम् ।
एवं ध्यात्वाथ विधिवद्दद्यादर्घ्यत्रयं ततः ॥
अष्टोत्तरशतं जप्त्वा द्विषड्वारं तु तर्पयेत् ।
पुनराचम्य विधिवत्प्राणायामत्रयं चरेत् ॥
पूजासदनमागच्छेन्मनसा संस्मरन् शिवम् ।
द्वारमासाद्य प्रक्षाल्य पादौ मौनी द्विराचमेत् ॥
प्रविशेद्विधिना तत्र दक्षपादपुरःसरम् ।
मण्डपान्तः सुधीस्तत्र मण्डलं रचयेत्क्रमात् ॥
| पढ़कर मानस्तोके - इस मन्त्रसे [ भस्मको ] मसलकर कवलके आकारके दो पिण्ड बनाये । फिर एकके पाँच २२ / । भाग करे । हे परमेश्वरि! उसे सिर, मुख हृदय तथा चरणमें ईशानसे लेकर सद्योजातपर्यन्त ,, | गुह्यस्थान २३ पाँच मन्त्रोंसे क्रमशः लगाकर बादमें प्रणवसे अभिषेक । करे । इसके साथ सभी अंगोंको तथा तत्पश्चात् दोनों २४ हाथोंको धोकर दूसरा पिण्ड ग्रहण करे और पहलेकी तरह मसलकर उससे त्रिपुण्डू धारण करे, ' त्र्यायुषं जमदग्नेः ', ' त्र्यम्बकं यजामहे ', प्रणव अथवा अन्य २५ शिवमन्त्रके द्वारा सिर, ललाट, वक्षःस्थल, कन्धा, नाभि, दोनों बाहुओं, सन्धियों तथा पीठपर क्रमश: २६ भस्म लगाये । इसके बाद दोनों हाथ धोकर यथाविधि दो बार आचमन करके पंचाक्षर मन्त्रका उच्चारणकर वह विद्वान् [ शिष्य ] अपने गुरुका ध्यान करे और २७ आगे कही जानेवाली विधिके अनुसार छ: प्राणायाम करे ॥ २०–२७ ॥ दाहिने हाथमें जल लेकर उसे बायें हाथसे ढँककर २८ बारह बार प्रणवमन्त्र पढ़कर उसे अभिमन्त्रित करे । इसके बाद तीन बार उसे अपने सिरपर छिड़ककर तीन बार उसका पान करे और एकाग्र मनसे सूर्यमण्डलमें २ ९ स्थित, सर्वतेजोमय, आठ भुजावाले, चार मुखसे युक्त, अर्धनारीश्वर, अद्भुत स्वरूपवाले, सम्पूर्ण आश्चर्यमय ३० गुणोंसे युक्त तथा सभी अलंकारोंसे सुशोभित ओंकाररूपी ईश्वरका ध्यान करे ॥ २८–३०१ / २ ॥ ३१ इस प्रकार ध्यान करके विधिपूर्वक तीन बार अर्घ्य दे । इसके बाद एक सौ आठ बार [ शिवमन्त्रका ] जप करके बारह बार तर्पण करे, पुनः विधिवत् ३२ आचमनकर तीन प्रणायाम करे ॥ ३१-३२ ॥ तदनन्तर मनसे शिवजीका स्मरण करते हुए ३३ पूजास्थानमें आये, वहाँ द्वारपर दोनों पैर धो करके मौन होकर दो बार आचमन करे । बुद्धिमान्को चाहिये कि दाहिना चरण आगे करके पूजामण्डपमें विधिवत् प्रवेश ३४ । करे और वहाँ क्रमसे मण्डलकी रचना करे ॥ ३३-३४ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासाचारवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत छठी कैलाससंहितामें संन्यासाचारवर्णन नामक चौथा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४ ॥