शिव महापुराण - २ — पृष्ठ 651–660
शिव महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 651–660
पृष्ठ 651
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ७ ] कैलाससंहिता ६३७
ततः संप्रोक्षयेत्पद्मं सास्त्रशंखोदबिन्दुभिः ।
कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि द यथाक्रमम् ॥ २७
आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदधो भुवि ।
तस्याः पुरस्तादुत्कंठमनन्तं कुंडलाकृतिम् ॥ २८
धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम् ।
तस्योपर्यासनं भद्रं कंठीरवचतुष्पदम् ॥ २ ९
धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च पदानि वै ।
आग्नेयादिश्वेतपीतरक्तश्यामानि वर्णतः ॥ ३०
अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरान्तान्यनुक्रमात् ।
राजावर्तमणिप्रख्यान्यस्य गात्राणि भावयेत् ॥ ३१
अधोर्ध्वच्छदनं पश्चात्कन्दं नालं च कण्ठकान् ।
दलादिकं कर्णिकां च विभाव्य क्रमशोऽर्चयेत् ॥ ३२
दलेषु सिद्धयश्चाष्टौ केसरेषु च शक्तिकाः ।
रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिपरितः क्रमात् ॥ ३३
कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः ।
वामाद्या एव पूर्वादि तदन्ते च मनोन्मनी ॥ ३४
कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम् ।
कर्णिकोपरि वाह्नेयं मण्डलं सौरमैन्दवम् ॥ ३५
आत्मविद्या शिवाख्यं च तत्त्वत्रयमतः परम् ।
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमोज्ज्वलम् ॥ ३६
परव्योमावकाशाख्यविद्ययातीव भास्वरम् ।
परिकल्प्यासनं मूर्त्तेः पुष्पविन्यासपूर्वकम् ॥ ३७
आधारशक्तिमारभ्य शुद्धविद्यासनावधि ।
ॐकारादिचतुर्थ्यन्तं नाममन्त्रं नमोऽन्तकम् ॥ ३८
उच्चार्य पूजयेद्विद्वान्सर्वत्रैवं विधिक्रमः । तत्पश्चात् अस्त्रमन्त्र पढ़कर शंखोदकसे उस पद्मका प्रोक्षण करे । यथाक्रम आधारादि आसनका भी निर्माण करे । पृथ्वीके नीचे श्यामवर्णकी कल्याणकारिणी आधारशक्तिका ध्यान करे । उसके आगे ऊपरकी ओर मुख किये कुण्डलके आकारवाले उन अनन्त भगवान्का ध्यान करे- ॥ २७-२८ ॥ जिनका शरीर धवल वर्णका है, जो पाँच फणवाले हैं और जो मानो आकाशको चाट - से रहे हैं । तत्पश्चात् उस आधारशक्तिके ऊपर चार पादवाला एक श्रेष्ठ सिंहासन स्थापित करे । उस सिंहासनके चारों पादोंके नाम आग्नेय आदि कोणोंके क्रमसे धर्म, ज्ञान, वैराग्य तथा ऐश्वर्य हैं । उनका वर्ण श्वेत, पीत,
रक्त तथा श्याम है ॥। २ ९ -३० ॥
उसके अनन्तर पूर्वादि दिशाओंके क्रमसे उत्तर-दिशापर्यन्त अधर्म आदिका आवाहन करे और लाजावर्त-मणिके समान कान्तिमय उन अनन्तदेवके शरीरकी भावना करे । उसके अनन्तर कमलके अधश्छद, ऊर्ध्वछद, कन्द, नाल, कण्टक, दल और कर्णिकामें इस प्रकार भावनाकर क्रमशः उनका अर्चन करे ॥ ३१-३२ ॥ दलोंमें आठों सिद्धियों तथा केसरोंमें रुद्रा, वामा आदि आठों शक्तियोंकी पूर्व आदिके क्रमसे चतुर्दिक् भावना करे । कर्णिकामें वैराग्य और बीजोंमें नौ शक्तियोंकी भावना करे । इसी प्रकार वामादि शक्तियोंकी पूर्वादि दिशाओंमें कल्पनाकर बादमें मनोन्मनीकी कल्पना करे ॥ ३३-३४ ॥ कन्दमें शिवात्मक धर्म, नालमें शिवाश्रयभूत ज्ञान, कर्णिकाके ऊपर आग्नेयमण्डल, चन्द्रमण्डल तथा सूर्यमण्डलका ध्यान करे ॥ ३५ ॥
आत्मा, विद्या तथा शिव - इन तीन तत्त्वोंकी कल्पना करनेके अनन्तर सभी आसनोंके ऊपर सुखकर, चित्र-विचित्र पुष्पोंसे उद्भासित तथा परव्योमावकाश नामवाली विद्याके द्वारा अत्यन्त प्रकाशमान आसनकी मूर्तिके उद्देश्यसे पुष्प अर्पित करते हुए परिकल्पना करे ॥ ३६-३७ ॥। तत्पश्चात् आधारशक्तिसे आरम्भकर शुद्धविद्या आसन ( विशुद्ध ज्ञानासन ) - पर्यन्त ओंकारसहित चतुर्थी विभक्तिके अन्तमें ' नमः ' लगाकर नाममन्त्रोंका उच्चारण करके विद्वान् साधक पूजन करे, यही विधिक्रम सर्वत्र
पृष्ठ 652
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ७ ६३८ ब्रह्माणि पूर्ववत् ॥ ३ ९ अङ्गवक्त्रकलाभेदात्पञ्च
विन्यसेत्क्रमशो मूर्तौ तत्तन्मुद्राविचक्षणः ।
आवाहयेत्ततो देवं पुष्पाञ्जलिपुटः स्थितः ॥ ४०
सद्योजातं प्रपद्यामीत्यारभ्योमन्तमुच्चरन् ।
आधारोत्थितनादं तु द्वादशग्रन्थिभेदतः ॥ ४१
ब्रह्मरन्ध्रान्तमुच्चार्य ध्यायेदोङ्कारगोचरम् ।
शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निष्कलमक्षरम् ॥४२
कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम् ।
अन्तर्बहिः स्थितं व्याप्य ह्यणोरल्पं महत्तमम् ॥ ४३
भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम् ।
ब्रह्मेन्द्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम् ॥ ४४
वेदसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम् ।
आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम् ॥ ४५
समाहितेन मनसा ध्यात्वैवं परमेश्वरम् ।
आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम् ॥ ४६
नमस्कारं च कुर्वीत बद्ध्वा मुद्राः पृथक्पृथक् ।
ध्यायेत्सदाशिवं साक्षाद्देवं सकलनिष्कलम् ॥ ४७
शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम् ।
विद्युद्वलयसंकाशं जटामुकुटभूषितम् ॥ ४८
शार्दूलचर्मवसनं किञ्चित्स्मितमुखाम्बुजम् ।
रक्तपद्मदलप्रख्यपाणिपादतलाधरम् ॥४ ९
सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वाभरणभूषितम् ।
दिव्यायुधकरैर्युक्तं दिव्यगन्धानुलेपनम् ॥५०
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रखण्डशिखामणिम् ।
अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम् ॥ ५१
त्रिलोचनारविन्दाढ्यं बालेन्दुकृतशेखरम् ।
दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम् ॥ ५२ ।
है । मुद्रावित् पुरुष अंग, मुख तथा कलाके भेदसे उन | सद्योजातादि पाँचों ब्रह्मदेवताओंको पूर्ववत् उनकी
मूर्तिमें क्रमशः विन्यस्त करे, फिर पुष्पांजलि हाथमें ।
लेकर देवताका आवाहन करे ॥ ३८–४० ॥
' सद्योजातं प्रपद्यामि ' से लेकर ' शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ' यहाँतक मन्त्रका उच्चारण करते | हुए मूलाधारसे उठे हुए नादका बारह चक्रोंकी | ग्रन्थियोंको भेदकर ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्त उच्चारणकर ओंकारसे प्रत्यक्ष होनेवाले शिवका इस प्रकार ध्यान करे कि वे सदाशिव शुद्ध स्फटिकके समान वर्णवाले, निष्कल, अक्षर, सभी लोकोंके कारण, सर्वलोकमय, परम तत्त्व, बाहर तथा भीतर सर्वत्र व्याप्त होकर स्थित, अणुसे अणु तथा महान्से महान्, भक्तोंको बिना प्रयत्न दिखायी पड़नेवाले, ईश्वर, अव्यय, ब्रह्मा- इन्द्र - विष्णु-रुद्र आदि देवगणोंको भी दिखायी न देनेवाले, वेदोंके सारस्वरूप, विद्वानोंके द्वारा अगोचर सुने जानेवाले, आदि - मध्य - अन्तरहित और भवरोगियोंके लिये औषधस्वरूप हैं । इस प्रकार एकाग्रचित्त हो परमेश्वरका ध्यान करके पृथक् - पृथक् मुद्राओं का प्रदर्शन करते हुए उनका आवाहन, स्थापन, सन्निरोध, निरीक्षण
तथा नमस्कार करे ।॥ ४१–४६१ / २ ॥
सकल तथा निष्कल दोनों ही स्वरूपोंवाले साक्षात् सदाशिव देवका इस प्रकार ध्यान करे कि वे शुद्ध स्फटिकके समान स्वच्छ, [ सर्वदा ] प्रसन्न, शीतल कान्तिसे युक्त, विद्युत्के वलयके सदृश, जटारूपी मुकुटसे सुशोभित, व्याघ्र चर्मका वस्त्र धारण किये हुए, मन्द हास्यसे युक्त मुखकमलवाले, रक्तकमलकी पंखुड़ीके समान प्रतीत होते हुए करतल-पदतल तथा अधरवाले, सम्पूर्ण लक्षणोंसे सम्पन्न, सभी आभरणोंसे विभूषित, हाथोंमें दिव्य आयुध धारण किये हुए, दिव्य गन्धका लेप लगाये हुए, पाँच मुख तथा दस भुजाओंवाले और सिरपर अर्धचन्द्ररूप मणिको धारण किये हुए हैं ॥ ४७–५०१ / २ ॥ इनका पूर्व दिशाका मुख सौम्य, बालसूर्यके समान कान्तिमान्, कमलके समान तीन नेत्रोंसे युक्त तथा बालचन्द्रसे सुशोभित मस्तकवाला है, इनका दक्षिण - मुख नील मेघके समान सुन्दर कान्तिवाला,
पृष्ठ 653
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ७ ] कैलाससंहिता ६३ ९
भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तत्रिलोचनम् ।
दंष्ट्राकरालं दुष्प्रेक्ष्यं स्फुरिताधरपल्लवम् ॥ ५३
उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् ।
सद्विलासं त्रिनयनं चन्द्रार्धकृतशेखरम् ॥५४
पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम् ।
चन्द्रलेखाधरं सौम्यं मन्दस्मितमनोहरम् ॥ ५५
पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिन्दुरेखासमुज्ज्वलम् ।
अतीव सौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम् ॥ ५६
दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम् ॥ ५७
वामे पिनाकनाराचघण्टापाशाङ्कुशोज्ज्वलम् ।
निवृत्त्या जानुपर्यन्तमानाभि च प्रतिष्ठया ॥ ५८
आकण्ठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शान्तया ।
तदूर्ध्वं शान्त्यतीताख्यकलया परया तथा ॥ ५ ९
पञ्चाध्वव्यापिनं तस्मात्कलापञ्चकविग्रहम् ।
ईशानमुकुटं देवं पुरुषास्यं पुरातनम् ॥ ६०
अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम् ।
सद्यपादं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम् ॥ ६१
मातृकामयमीशानं पञ्चब्रह्ममयं तथा ।
ॐकाराख्यमयं चैव हंसन्यासमयं तथा ॥ ६२
पञ्चाक्षरमयं देवं षडक्षरमयं तथा ।
अङ्गषट्कमयं चैव जातिषट्कसमन्वितम् ॥ ६३
एवं ध्यात्वाथ मद्वामभागे त्वां च मनोन्मनीम् ।
गौरीमिमाय मन्त्रेण प्रणवाद्येन भक्तितः ॥ ६४
आवाह्य पूर्ववत्कुर्यान्नमस्कारान्तमीश्वरि ।
ध्यायेत्ततस्त्वां देवेशि समाहितमना मुनिः ॥ ६५
प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् ।
पूर्णचन्द्राभवदनां नीलकुञ्चितमूर्धजाम् ॥ ६६
टेढ़ी भ्रुकुटीयुक्त, भयानक, लाल तथा गोल तीन नेत्रोंसे युक्त, दाढ़ोंके कारण विकराल प्रतीत होनेवाला, कठिनाईसे देखा जानेयोग्य तथा फड़कते ओठोंसे युक्त है, इनका उत्तरमुख मूँगे समान रक्ताभ, नीलवर्णकी अलकावलीसे सुशोभित, सुन्दर विलासयुक्त, तीन नेत्रोंसे युक्त तथा अर्धचन्द्रसे शोभित मस्तकसे समन्वित है । इनका पश्चिममुख पूर्णचन्द्रके समान मनोहर, तीन नेत्रोंसे उज्ज्वल, चन्द्ररेखाको धारण करनेवाला, सौम्य एवं मन्द हास्यके कारण मनोहर है, इनका पाँचवाँ मुख स्फटिकके समान स्वच्छ, चन्द्ररेखाके द्वारा उद्भासित, अत्यन्त सौम्य तथा खिले हुए तीन नेत्रोंसे भासमान है, इनके दक्षिणका भाग शूल, परशु, वज्र, खड्ग एवं अग्निसे उद्भासित है और वामभाग पिनाक नामक धनुष, बाण, घण्टा, पाश एवं अंकुशसे देदीप्यमान है, वे जानुपर्यन्त निवृत्ति नामक कलासे, नाभिपर्यन्त प्रतिष्ठा नामक कलासे, कण्ठपर्यन्त विद्या नामक कलासे, ललाटपर्यन्त शान्ता नामक कलासे तथा उसके ऊपर शान्त्यतीता नामक परा कलासे युक्त हैं ॥५१–५९ ॥ भगवान् शिवका अड़तीस कलाओंसे समन्वित स्वरूप पंचाध्वव्यापी तथा वैसे ही पंचकलामय विग्रहवाला है । इन पुरातन महेश्वरदेवके मन्त्रात्मक श्रीविग्रहका ईशानमन्त्र शिरोमुकुट, तत्पुरुषमन्त्र मुख, अघोरमन्त्र हृदय, वैसे ही गुह्यदेश वामदेवमन्त्र तथा चरण सद्योजात मन्त्र है । वे मातृकामय, पंच ब्रह्ममय, ओंकारमय तथा हंसन्यासमय हैं; वे पंचाक्षरमय, षडक्षरमय, छ: अंगोंसे युक्त तथा छ: जातियोंसे युक्त हैं ॥ ६०–६३ ॥ हे प्रिये! इस प्रकार मेरा ध्यानकर मेरे वामभागमें मनोन्मनीस्वरूपा आप गौरीका ' गौरीर्मिमाय ' इस मन्त्रके आदिमें ओंकार लगाकर भक्तिपूर्वक आवाहन करके पूर्ववत् नमस्कारपर्यन्त पूजन करे । हे ईश्वरि! हे देवेशि! तब एकाग्रमन हो साधक इस प्रकार तुम्हारा ध्यान करे - खिले हुए कमलके समान कान्तियुक्त एवं विस्तीर्ण तथा दीर्घ जिनके नेत्र हैं, पूर्ण चन्द्रके समान मुख तथा केश नीले एवं घुंघराले हैं, जिनके शरीरका वर्ण नील कमलके समान है, जिनके
पृष्ठ 654
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ७ ६४० | मस्तकपर अर्धचन्द्र विराज रहा है, जिनका वक्षःस्थल नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अत्यन्त उत्तुंग, घन, स्निग्ध तथा वृत्ताकार है, जिनकी अतिवृत्तघनोत्तुङ्गस्निग्धपीनपयोधराम् ॥ ६७ कटि अत्यन्त सूक्ष्म तथा श्रोणिप्रदेश स्थूल है, जो पीत
तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मतराम्बराम् ।
सर्वाभरणसम्पन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम् ॥ ६८
विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् ।
सर्वतोऽनुगुणाकारां किञ्चिल्लज्जानताननाम् ॥ ६ ९
हेमारविन्दं विलसद्दधानां दक्षिणे करे ।
चण्डवच्चामरं हस्ते न्यस्यासीनां सुखासने ॥ ७०
एवं मां त्वां च देवेशि ध्यात्वा नियतमानसः ।
स्नापयेच्छंखतोयेन प्रणवप्रोक्षणक्रमात् ॥७१
भवे भवे नातिभव इति पाद्यं प्रकल्पयेत् ।
वामाय नम इत्युक्त्वा दद्यादाचमनीयकम् ॥ ७२
ज्येष्ठाय नम इत्युक्त्वा शुभ्रवस्त्रं प्रकल्पयेत् ।
श्रेष्ठाय नम इत्युक्त्वा दद्याद्यज्ञोपवीतकम् ॥ ७३
रुद्राय नम इत्युक्त्वा पुनराचमनीयकम् ।
कालाय नम इत्युक्त्वा गन्धं दद्यात्सुसंस्कृतम् ॥ ७४
कलविकरणाय नमोऽक्षतं च परिकल्पयेत् ।
बलविकरणाय नम इति पुष्पाणि दापयेत् ॥ ७५
बलाय नम इत्युक्त्वा धूपं दद्यात्प्रयत्नतः ।
बलप्रमथनायेति सुदीपं चैव दापयेत् ॥ ७६
ब्रह्मभिश्च षडङ्गैश्च ततो मातृकया सह ।
प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात् ॥ ७७
मुद्राः प्रदर्शयेन्मह्यं तुभ्यं च वरवर्णिनि ।
मयि प्रकल्पयेत्पूर्वमुपचारांस्ततस्त्वयि ॥ ७८
यदा त्वयि प्रकुर्वीत स्त्रीलिंगं योजयेत्तदा ।
इयानेव हि भेदोऽस्ति नान्यः पार्वति कश्चन ॥ ७ ९
एवं ध्यानं पूजनं च कृत्वा सम्यग्विधानतः ।
ममावरणपूजां च प्रारभेत विचक्षणः ॥ ८०
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत और सूक्ष्म वस्त्र धारण की हुई हैं, जो सर्वाभरणभूषित हैं तथा मस्तकपर उज्ज्वल तिलकसे युक्त हैं, जिनके | केशपाश सुन्दर पुष्पसे ग्रथित हैं, जो सभी गुणों सम्पन्न हैं, कुछ - कुछ लज्जासे जिनका मुख नीचेकी ओर झुका हुआ है, जो अपने दाहिने हाथमें सुवर्ण कमल धारण की हुई हैं और जो हाथमें चामरदण्ड लेकर सुखासनपर विराजमान हैं ॥ ६४–७० ॥ हे देवेशि! इस प्रकार स्थिरचित्त होकर मेरा तथा | तुम्हारा ध्यान करके ओंकारसे प्रोक्षणादिपूर्वक शंखके जलसे स्नान कराये।‘भवे भवे नातिभवे ' इस मन्त्रसे पाद्य अर्पित करे, ‘ वामदेवाय नमः ' - इस मन्त्रको पढ़कर आचमन प्रदान करे, ‘ ज्येष्ठाय नमः ' - ऐसा कहकर शुभ वस्त्र प्रदान करे तथा ' श्रेष्ठाय नमः ' - ऐसा कहकर यज्ञोपवीत प्रदान करे ॥ ७१–७३ ॥ इसके बाद ‘ रुद्राय नमः ' इस प्रकार कहकर पुनः आचमन कराये, ' कालाय नमः ' – ऐसा कहकर भलीभाँति निर्मित उत्तम गन्ध प्रदान करे । ' कलविकरणाय नमः ' ऐसा कहकर अक्षत प्रदान करे तथा ' बलविकरणाय नमः ' ऐसा उच्चारणकर पुष्प अर्पित करे । ' बलाय नमः ' ऐसा बोलकर यत्नपूर्वक धूप दे और ' बलप्रमथनाय नमः ' ऐसा कहकर उत्तम दीप प्रदान करे॥७४–७६ ॥ षडंग ब्रह्म मन्त्रों, मातृकासहित प्रणव, शिव और शक्तिसहित क्रमसे मुझे तथा आपको मुद्रा दिखाये । हे सुन्दरि! उसके बाद पहले मेरा पूजन करे तथा बादमें तुम्हारा पूजन करे । जब तुम्हारी पूजा करे, तब स्त्रीलिंग पदोंका प्रयोग करे । हे पार्वति! मात्र इतना ही भेद है और कुछ नहीं ॥७७–७९ ॥ इस प्रकार भलीभाँति विधिके अनुसार ध्यान और पूजनकर बुद्धिमान् पुरुष मेरी आवरणपूजा | आरम्भ करे ॥८० ॥
शिवध्यानपूजनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७ ॥
छठी कैलाससंहितामें शिवध्यानपूजनवर्णन नामक सातवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ७ ॥
पृष्ठ 655
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ८ ] कैलाससंहिता ६४१ अथाष्टमोऽध्यायः आवरणपूजा - विधि - वर्णन ईश्वर उवाच
अत्रास्ति च महादेवि खल्वावरणपञ्चकम् ।
पञ्चावरणपूजां तु प्रारभेत यथाक्रमम् ॥ १
प्रथमं पूजितौ यत्र तत्रैव क्रमशः सुधीः ।
गन्धाद्यैरर्चयेत्पूर्वं देवौ हेरम्बषण्मुखौ ॥ २
पञ्च ब्रह्माणि परितो वृत्तं सम्पूजयेत्क्रमात् ।
ईशानदेशे पूर्वे च दक्षिणे चोत्तरे तथा ॥ ३
पश्चिमे च ततस्तस्मिन्षडङ्गानि समर्चयेत् ।
आग्नेये च तथैशाने नैर्ऋते वायुदेशके ॥ ४
मध्ये नेत्रं तद्वदस्त्रं पूर्वादिपरितः क्रमात् ।
प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शृणु ॥ ५
अनन्तं पूर्वदिक्पत्रे सूक्ष्मं दक्षिणतस्तथा ।
शिवोत्तमं पश्चिमत एकनेत्रं तथोत्तरे ॥ ६
एकरुद्रं तथैशाने त्रिमूर्तिं वह्निदिग्दले ।
श्रीकण्ठं नैर्ऋते वायौ शिखण्डीशं समर्चयेत् ॥ ७
द्वितीयावरणे चैव पूज्यास्ते चक्रवर्तिनः ।
पूर्वद्वारस्य मध्ये तु वृषेशानं प्रपूजयेत् ॥ ८
तद्दक्षिणे नन्दिनं च महाकालं तदुत्तरे ।
भृंगीशं दक्षिणद्वारपश्चिमे सम्प्रपूजयेत् ॥ ९
तत्पूर्वकोष्ठे गन्धाद्यैः सम्प्रपूज्य विनायकम् ।
पश्चिमोत्तरकोष्ठे च वृषभं दक्षिणे गुहम् ॥ १०
उत्तरद्वारपूर्वे तु प्रदक्षिणविधानतः ।
नामाष्टकविधानेन पूजयेदुच्यते हि तत् ॥ ११
भवं शर्वं तथेशानं रुद्रं पशुपतिं पुनः ।
उग्रं भीमं महादेवं तृतीयावरणं त्विदम् ॥ १२
यो वेदादौ स्वर इति समावाह्य महेश्वरम् ।
पूजयेत्पूर्वदिग्भागे कमले कणिकोपरि ॥१३
ईश्वरं पूर्वदिक्पत्रे विश्वेशं दक्षिणे ततः । ईश्वर बोले — हे महादेवि! मेरी पूजाके पाँच आवरण हैं । अतः क्रमके अनुसार पाँचों आवरणोंकी पूजा करनी चाहिये । जहाँसे दोनोंकी पूजा की गयी है, उसी क्रमसे बुद्धिमान् पुरुष गणेश एवं कार्तिकेयका गन्धादिसे पूजन करे ॥ १-२ ॥ मण्डलमें स्थित वृत्तमें चारों ओर [ सद्योजातादि ] पंचब्रह्म देवताओंका क्रमसे पूजन करे । ईशानभागमें, पूर्वमें, दक्षिण, उत्तर तथा पश्चिममें छः अंगोंकी पूजा करे | आग्नेय, ईशान, नैर्ऋत्य, वायव्य एवं मध्यमें नेत्र एवं अस्त्र आदिकी पूर्वादि क्रमसे प्रतिष्ठाकर पूजा करे । इस प्रकार मैंने प्रथम आवरण [ का पूजाक्रम ] कहा, अब दूसरा आवरण सुनिये - ॥ ३५ ॥
पूर्व दिशाके पत्रमें अनन्तकी, दक्षिण पत्रमें सूक्ष्मकी, पश्चिम दिशामें शिवोत्तमकी एवं उत्तर दिशामें एकनेत्रकी, एकरुद्रकी ईशानमें, त्रिमूर्तिकी आग्नेयमें, श्रीकण्ठकी नैर्ऋत्यमें तथा शिखण्डीशकी वायव्यमें स्थापनाकर पूजन करे॥६-७ ॥ इस प्रकार द्वितीयावरणके चक्रमें निवास करनेवालोंकी पूजा करे । पूर्व द्वारके मध्यमें वृषेशानकी पूजा करे ॥ ८ ॥
दक्षिण द्वारपर नन्दीश्वरका, उत्तरद्वारपर महाकालका तथा भृंगीशका दक्षिणद्वारके पृष्ठभागमें पूजन करे । उसके पूर्ववाले कोष्ठकपर विनायककी गन्धादिसे पूजाकर पश्चिमोत्तर कोष्ठमें वृषभकी और दक्षिणमें स्कन्दकी पूजा करे॥९ -१० ॥ अब उत्तरद्वारके पूर्व भागमें प्रदक्षिणक्रमसे जिन आठ नामोंद्वारा पूजा करे, उसे कह रहा हूँ । वे भव, शर्व, ईशान, रुद्र, पशुपति, उग्र, भीम और महादेव हैं, यह तृतीय आवरण है ॥ ११-१२ ॥ ' यो वेदादौ स्वर ' – इत्यादि मन्त्रसे पूर्वदिग्भागकी कमलकर्णिकापर महादेवका आवाहन करके उनका पूजन करे ॥ १३ ॥
ईश्वरकी पूर्व दिशाके पत्रपर, विश्वेशकी दक्षिणदिशाके पत्रपर, परमेशानकी उत्तरदिशाके पत्रपर परमेशानं सर्वेशं पश्चिमे यजेत् ॥ १४ | तथा सर्वेशकी पश्चिमदिशाके पत्रपर पूजा करे ॥ १४ ॥
उत्तरे 2224 Shirimobosaran IInd Part Section 22 1 Front
पृष्ठ 656
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ८ ६४२
दक्षिणे तु यजेद् रुद्रमावोराजानमित्यृचा ।
आवाह्य गन्धपुष्पाद्यैः कर्णिकायां दलेषु च ॥ १५
शिवः पूर्वे दक्षिणतो हर उत्तरतो मृडः ।
भवः पश्चिमदिक्पत्रे पूज्या एते यथाक्रमम् ॥ १६
उत्तरे विष्णुमावाह्य गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।
प्रतद्विष्णुरिति प्रोच्य कर्णिकायां दलेषु च ॥ १७
वासुदेवं पूर्वभागे दक्षिणे चानिरुद्धकम् ।
सौम्ये संकर्षणं चैव प्रद्युम्नं पश्चिमे यजेत् ॥ १८
ब्रह्माणं पश्चिमे पद्मे समावाह्य समर्चयेत् ।
हिरण्यगर्भः समवर्तत इति मन्त्रेण मन्त्रवित् ॥ १ ९
हिरण्यगर्भं पूर्वस्यां विराजं दक्षिणे ततः ।
उत्तरे पुष्करञ्चैव कालं पश्चिमतो यजेत् ॥ २०
सर्वोर्ध्वपङ्क्तौ पूर्वादिप्रदक्षिणविधानतः ।
तत्तत्स्थानेषु संपूज्य लोकपालाननुक्रमात् ॥ २१
रान्तं मान्तं तथा क्षान्तं लान्तं वान्तमपूर्वकम् ।
सान्तं हान्तं च वेदाद्यं श्रीबीजं च दश क्रमात् ॥ २२
बीजानि लोकपालानामेतैरेतान्समर्चयेत् ।
नैर्ऋत्ये चोत्तरे तद्वदीशानस्य च दक्षिणे ॥ २३
ब्रह्मविष्णू च विधिना पूजयेदुपचारकैः ।
बाह्यरेखासु देवेशि पञ्चमावरणे यजेत् ॥ २४
श्रीमत्रिशूलमीशाने वज्रं माहेन्द्रदिङ्मुखे ।
परशुं वह्निदिग्भागे याम्ये सायकमर्चयेत् ॥ २५
नैर्ऋते तु यजेत्खड्गं पाशं वरुणगोचरे ।
अंकुशं मारुते भागे पिनाकं चोत्तरे यजेत् ॥ २६
पश्चिमाभिमुखं रौद्रं क्षेत्रपालं समर्चयेत् ।
यथाविधि विधानज्ञः शिवप्रीत्यर्थमेव च ॥ २७
कृताञ्जलिपुटाः सर्वे चिन्त्याः स्मितमुखाम्बुजाः ।
सादरं प्रेक्षमाणाश्च देवं देवीं च सर्वदा ॥ २८ ।
दक्षिणके पत्रपर ' आवो राजानम् - इस ऋचासे / रुद्रका पूजन करे । उसके अनन्तर कर्णिकाओंमें एवं | दलोंमें देवताओंको आवाहितकर गन्ध, पुष्प आदिसे । उनका पूजन करे । शिवको पूर्वमें, हरको दक्षिणमें | मृडको उत्तरमें तथा भवको पश्चिम पत्रमें यथाक्रम, आवाहित करके पूजन करे ॥ १५-१६ ॥ उत्तरमें विष्णुका आवाहनकर गन्ध, पुष्पादिसे ‘ प्रतद्विष्णु ' – इस प्रकार मन्त्र पढ़कर कर्णिकामें तथा दलोंमें पूजन करे ॥ १७ ॥
पूर्वभागमें वासुदेवकी, दक्षिणमें अनिरुद्धकी, उत्तरमें संकर्षणकी और पश्चिम दिशामें प्रद्युम्नकी पूजा करे ॥ १८ ॥
पश्चिमके कमलमें ब्रह्माजीका आवाहनकर पूजन करे । मन्त्रमर्मज्ञ ' हिरण्यगर्भः समवर्तत ' – इस मन्त्रसे हिरण्यगर्भका पूर्वमें, विराट्पुरुषका दक्षिणमें, पुष्करका उत्तरमें एवं कालपुरुषका पश्चिम दिशामें पूजन करे ॥ १ ९ -२० ॥ पूर्वादि प्रदक्षिणविधिसे सबसे ऊपरकी पंक्तिमें उन - उन स्थानोंपर क्रमानुसार लोकपालोंकी पूजा करे ॥ २१ ॥
ॐ रां, ॐ मां, ॐ क्षां, ॐ लां, ॐ वां, ॐ शां, ॐ सां, ॐ हां, ॐ ॐ, ॐ श्रीं – यही दस लोकपालोंके दस बीजमन्त्र हैं, इनका उद्धारकर क्रमसे उनकी पूजा करे । नैर्ऋत्य और उत्तरदिशामें ब्रह्मदेव एवं विष्णुका तथा दक्षिणमें ईशानका षोडशोपचारसे पूजन करे और पाँचवें आवरणकी बाह्य रेखाओंमें देवेशकी पूजा करे ॥ २२–२४ ॥ ईशानमें ऐश्वर्यमय त्रिशूल, पूर्वमें वज्र, आग्नेयकोणमें परशु, दक्षिणमें बाण, नैर्ऋत्यकोणमें खड्ग, पश्चिममें पाश, वायव्यमें अंकुश और उत्तरभागमें पिनाकका पूजन करे ॥ २५-२६ ॥ विधिवेत्ता पुरुषको चाहिये कि वह यथाविधि शिवजीकी प्रसन्नताके निमित्त रौद्र स्वरूपवाले पश्चिमाभिमुख क्षेत्रपालका पूजन करे । ऐसी भावना करे कि हास्ययुक्त मुखकमलवाले सभी देवता हाथ जोड़कर सादर देवाधिदेव महादेव तथा देवीकी ओर सतत देख रहे हैं ॥ २७-२८ ॥ 2224 Shivmahapuran_IInd Part_Section_22_1_Back
पृष्ठ 657
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ९ ] कैलाससंहिता ६४३
इत्थमावरणाभ्यर्चां कृत्वा विक्षेपशान्तये ।
पुनरभ्यर्च्य देवेशं प्रणवं च शिवं वदेत् ॥
एवमभ्यर्च्य विधिवद् गन्धाद्यैरुपचारकैः ।
उपचर्य ततो दद्यान्नैवेद्यं विधिसाधितम् ॥
पुनराचमनीयं च दद्यादर्घ्यं यथा पुरा ।
ततो निवेद्य पानीयं ताम्बूलं चोपदेशतः ॥
नीराजनादिकं कृत्वा पूजाशेषं समापयेत् ।
ध्यात्वा देवं च देवीं च मनुमष्टोत्तरं जपेत् ॥
तत उत्थाय रचितपुष्पाञ्जलिपुटः स्थितः ।
जपेद् ध्यात्वा महादेवं यो देवानामिति क्रमात् ॥
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्त इत्यन्तं परमेश्वरि ।
पुष्पाञ्जलिं ततो दत्त्वा त्रिःप्रदक्षिणमाचरेत् ॥
साष्टाङ्गं प्रणमेत्तं च भक्त्या परमयान्वितः ।
पुनः प्रदक्षिणां कृत्वा प्रणमेत्पुनरेकधा ॥
स्थित्वासने समभ्यर्च्य देवं नामाष्टकेन च ।
साधु वासाधु वा कर्म यद्यदाचरितं मया ॥
तत्सर्वं भगवञ्छम्भो भवदाराधनं परम् ।
इति शंखोदकेनैव सपुष्पेण समर्पयेत् ॥
पूज्यं पुनः समभ्यर्च्य सार्थं नामाष्टकं जपेत् तदेव शृणु देवेशि संब्रुवे तव भक्तितः इस तरह आवरणकी पूजाकर विघ्नकी शान्तिके २ ९ लिये पुनः देवेशकी अर्चना करके प्रणवसे युक्त शिवका ‘ ॐ शिव ' इस प्रकार स्मरण करे ॥ २ ९ ॥ इस प्रकार गन्धादि उपचारोंसे विधिपूर्वक शिवकी ३० पूजा करनेके पश्चात् [ शास्त्रीय ] विधिसे बनाया हुआ नैवेद्य उन्हें समर्पित करे । इसके बाद पहलेकी तरह ३१ आचमनीय तथा अर्घ्य प्रदान करे, फिर जल तथा ताम्बूल निवेदनकर नीराजन आदि करके शेष पूजा सम्पन्न करे । तदनन्तर देवाधिदेव शिव तथा शिवाका ध्यानकर एक ३२ सौ आठ बार उनके मन्त्रका जप करे ॥ ३०–३२ ॥ तत्पश्चात् उठकर हाथमें पुष्पांजलि लेकर ३३ स्थित हो जाय और महादेवका ध्यान करके ‘ यो देवानाम् ' से लेकर ' यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तः ' पर्यन्त जप करे । हे परमेश्वरि! पुनः पुष्पांजलि देकर ३४ तीन बार प्रदक्षिणा करे ॥ ३३-३४ ॥ इसके पश्चात् अत्यन्त भक्तिभावसे युक्त हो ३५ साष्टांग प्रणाम करे, पुनः प्रदक्षिणा करके एक बार नमस्कार करे ॥ ३५ ॥
तदनन्तर आसनपर बैठकर शिवके आठ नामोंके ३६ द्वारा पूजनकर उनकी प्रार्थना करके ऐसा कहे— हे भगवन्! हे शम्भो! मैंने जो कुछ भी विधियुक्त या विधिहीन कर्मानुष्ठान किया है, वह सब आपकी ही आराधना हो जाय, इस प्रकार कहकर पुष्पसहित ३७ शंख - जलसे पूजा उन्हींको समर्पितकर पुन: पूज्यकी पूजा करके उनके आठ नामोंका अर्थसहित जप करे ॥ देवेशि! आपकी भक्तिसे [ प्रसन्न होकर ] अब मैं ॥ ३८ । उसीको कह रहा हूँ, आप सुनें॥३६–३८ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायामावरणपूजावर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत छठी कैलाससंहितामें आवरणपूजावर्णन नामक आठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ८ ॥
अथ नवमोऽध्यायः प्रणवोपासनाकी विधि ईश्वर उवाच ईश्वर बोले- परमात्मा शिवजीके मुख्य नाम शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । हैं – शिव, महेश्वर, रुद्र, विष्णु, पितामह, संसारवैद्य, संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः ॥ १ | सर्वज्ञ और परमात्मा । ये आठ नाम शिवजीके प्रतिपादक 2224 Shivmahapuran_IInd Part_Section_22_2_Front
पृष्ठ 658
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ९ ६४४
नामाष्टकमिदं नित्यं शिवस्य प्रतिपादकम् ।
आद्यन्तपञ्चकं तत्र शान्त्यतीताद्यनुक्रमात् ॥ २
संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् ।
उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते ॥ ३
पदमेव हि तं नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः ।
पदानां परिवृत्तिः स्यान्मुच्यन्ते पदिनो यतः ॥ ४
परिवृत्त्यन्तरे त्वेवं भूयस्तस्याप्युपाधिना ।
आत्मान्तराभिधानं स्यात्यादाद्यं नामपञ्चकम् ॥ ५
अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादिभेदतः ।
त्रिविधोपाधिरचनाच्छिव एव तु वर्तते ॥ ६
अनादिमलसंश्लेषप्रागभावात्स्वभावतः अत्यन्तपरिशुद्धात्मेत्यतोऽयं शिव उच्यते ॥ ७
अथवाशेषकल्याणगुणैकघन ईश्वरः ।
शिव इत्युच्यते सद्भिः शिवतत्त्वार्थवेदिभिः ॥ ८
त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः परा प्रकृतिरुच्यते ।
प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम् ॥ ९
यद्वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः ।
वेदैकवेद्यं याथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितम् ॥ १०
स एव प्रकृतौ लीनो भोक्ता यः प्रकृतेर्यतः ।
तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ॥ ११
तदधीनप्रवृत्तित्त्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च च ॥
अथवा त्रिगुणं तत्त्वं मायेयमिदमव्ययम् ॥ १२
मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ।
मायाविमोचकोऽनन्तो महेश्वरसमन्वयात् ॥ १३
रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद् द्रावयति यः प्रभुः ।
रुद्र इत्युच्यते तस्माच्छिवः परमकारणम् ॥ १४
शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं शरीरादि घटादि च ।
व्याप्याधितिष्ठति शिवस्तस्माद्विष्णुरुदाहृतः ॥ १५ ।
| हैं, इनमें आदिसे पितामहपर्यन्त पाँच नामोंमें शान्त्यतीतादि पाँच उपाधियोंके ग्रहणक्रमसे शिवादि संज्ञाएँ ग्रहण । की गयी हैं । उपाधिके निवृत्त हो जानेपर संज्ञाकी भी निवृत्ति हो जाती है; क्योंकि पद तो नित्य है किंतु । पदपर रहनेवाले अनित्य हैं । पदोंकी परिवृत्ति होती रहती है, जिससे पदपर रहनेवाले हटते रहते हैं ॥ १–४ ॥ पदोंकी परिवृत्तिके मध्यमें इसी प्रकार वैसी ही उपाधिसे युक्त इन्हीं पाँच नामोंसे दूसरी - दूसरी आत्माएँ पदस्थ होती रहती हैं ॥५ ॥
इन पाँच नामोंके अतिरिक्त शेष जो तीन नाम हैं, वे जगत्के उपादान आदिके भेदसे तीन प्रकारकी । उपाधिके कारण शिव ही हैं ॥ ६ ॥
उन शिवमें अनादि मलके संश्लेषका पूर्वसे ही अभाव होनेसे वे अत्यन्त परिशुद्ध आत्मावाले हैं, इसीलिये उन्हें शिव नामसे जाना जाता है अथवा सभी कल्याणकारी गुणोंका घनीभूत एकमात्र आधार होनेसे ही ईश्वरको शिवतत्त्वके ज्ञाता पुरुष शिव कहते हैं ॥ ७-८ ॥ तेईस तत्त्वोंके अतिरिक्त चौबीसवाँ तत्त्व पराप्रकृति है और इस चौबीसवें प्रकृतितत्त्वसे परे पचीसवें तत्त्वको पुरुष कहा जाता है, जिसको वेद आदिमें वाच्य - वाचकभावसे स्वर कहा जाता है, जो केवल वेदके द्वारा ज्ञेय है और जो वेदान्त अर्थात् दो उपनिषदोंमें प्रतिष्ठित है । वही प्रकृतिमें लीन होकर प्रकृतिका भोग करता है । उस प्रकृतिलीन पुरुषसे जो परे हैं, वही महेश्वर जाने जाते हैं; क्योंकि पुरुष और प्रकृतिकी प्रवृत्ति उसके अधीन है अथवा अव्यय त्रिगुणतत्त्व ही माया है, माया ही प्रकृति है और जिसकी वह माया है, उसी मायीको महेश्वर जानना चाहिये, क्योंकि उन अनन्त महेश्वरको प्राप्त कर लेनेपर वे मायासे मुक्त कर देते हैं । रुत्को दुःख अथवा दुःखका कारण कहा जाता है, उसे वे प्रभावसम्पन्न तथा जगत्के परमकारण भगवान् शंकर विनष्ट कर देते हैं, अतः उनको ' रुद्र ' कहा जाता है॥९ -१४ ॥ शिवतत्त्वसे लेकर पृथ्वीतत्त्वपर्यन्त समस्त शरीरोंमें घटाकाशवत् शिवजी व्याप्त होकर स्थित हैं, अतः उन्हें ' विष्णु ' कहा जाता है ॥ १५ ॥
2224 Shivmahapuran_IInd Part_Section_22_2_Back
पृष्ठ 659
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ९ ] कैलाससंहिता. ६४५ जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि । संसारको उत्पन्न करनेवाले पितृस्थानीय पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः ॥ १६ समस्त शरीरधारी ब्रह्मादिकोंके भी पिता होनेसे
निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः ।
उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारकः ॥
संसारस्येश्वरो नित्यं स्थूलस्य विनिवर्तकः 5: । 1
संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः ॥
दशार्द्धज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेषु च सत्स्वपि ।
त्रिकाल भाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः ॥
अणवो नैव जानन्ति मायार्णवमलावृताः ।
असत्स्वपि च सर्वेषु सिद्धसर्वार्थवेदिषु ॥
यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः ।
अयनेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते ॥
सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् ।
स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम् ॥
इति स्तुत्वा महादेवं प्रणवात्मानमव्ययम् ।
अर्घ्यं पाद्यं पुरो दत्त्वा पश्चादीशानमस्तके ॥
पुनरभ्यर्च्य देवेशं प्रणवेन समाहितः ।
हस्तेन बद्धाञ्जलिना पूजापुष्पं प्रगृह्य च ॥
उन्मन्यन्तं शिवं नीत्वा वामनासापुटाध्वना ।
देवीमुद्वास्य च ततो दक्षनासापुटाध्वना ॥
शिव एवाहमस्मीति तदैक्यमनुभूय च । सर्वावरणदेवांश्च पुनरुद्वासयेद् हृदि विद्यापूजां गुरोः पूजां कृत्वा पश्चाद्यथाक्रमम् पितामह कहे गये हैं । जिस प्रकार निदान जाननेवाला वैद्य चिकित्सकीय उपायों तथा ओषधियोंसे रोगको १७ नष्ट कर देता है, उसी प्रकार मोक्ष तथा भोग देकर स्थूल संसारसे सर्वथा मुक्त कर देनेवाले उन १८ जगदीश्वरको समस्त तत्त्वार्थविदोंने संसारका वैद्य कहा है ॥ १६–१८ ॥ शब्दादि पंचविषयोंके ज्ञानके लिये यद्यपि जीवको १ ९ इन्द्रियाँ प्राप्त हैं तथापि तीनों कालोंमें होनेवाली स्थूल तथा सूक्ष्म क्रियाओंको मायार्णवमलसे आवृत मलिन वह जीव समग्रतया जाननेमें समर्थ नहीं होता । सिद्ध, २० साध्यादि सभी पदार्थोंका ज्ञान करानेवाली इन्द्रियोंसे रहित होकर भी सदाशिव जो वस्तु जिस रूपमें स्थित २१ है, उसे उसी रूपमें बिना यत्नके ही जान लेते हैं, इसलिये उन्हें सर्वज्ञ कहा जाता है ॥ १ ९ -२१ ॥ वे इन सर्वज्ञत्वादि गुणोंसे नित्य युक्त हैं, २२ सर्वात्मस्वरूप हैं, उनमें अपनी आत्मा तथा परमात्माका भेद नहीं रहता, इसलिये वे शिव स्वयं परमात्मा हैं ॥ २२ ॥
इस प्रकार प्रणवस्वरूप अव्यय परमात्माकी २३ स्तुतिकर उनके सम्मुख अर्घ्य तथा पाद्य प्रदान करके बादमें ईशानके मस्तकपर एकाग्रचित्त हो ॐकारमन्त्रसे देवेशका अर्चन करे और पूजाके पुष्पोंको लेकर २४ अंजलि बाँधकर बायीं ओरकी नासिकाके मार्गसे उन्मनी नाड़ीपर्यन्त शिवको ले जाकर दाहिने नासापुटके २५ मार्गसे देवीको ले जाकर ' मैं ही शिव हूँ ' – इस प्रकारकी भावनाकर शिवजीसे तादात्म्य स्थापित करके ॥ २६ । सभी आवरण देवगणोंका हृदयमें ध्यान करे और इसके बाद क्रमसे गुरु तथा विद्याकी पूजाकर शंखरूप । अर्घ्यपात्रसे अर्घ्यपाद्यादि प्रदान करके मन्त्रद्वारा हृदयमें शङ्खार्घपात्रमन्त्रांश्च हृदये विन्यसेत्क्रमात् ॥ २७ न्यास करे । तत्पश्चात् निर्माल्यको सदाशिवके समक्ष निर्माल्यं च समर्प्यथ चण्डीशायेशगोचरे पुनश्च संयतप्राण ऋष्यादिकमथोच्चरेत् कैलासप्रस्तरो नाम मण्डलं परिभाषितम् अर्चयेन्नित्यमेवैतत्पक्षे वा मासि मासि वा षण्मासे वत्सरे वापि चातुर्मास्यादिपर्वणि अवश्यं च समभ्यर्चेन्नित्यं मल्लिङ्गमास्तिकः । ही चण्डेश्वरको अर्पितकर पुनः प्राणायाम करके ॥ २८ ऋषि आदिका उच्चारण करे ॥ २३–२८ ॥ । इस प्रकार मैंने कैलासप्रस्तर नामक मण्डलका ॥ २ ९ वर्णन किया, इसी प्रक्रियासे नित्य, पक्षमें, महीने - महीने, । छः मासपर, वर्षमें या चातुर्मास्य आदि पर्वमें आस्तिकपुरुष ॥ ३० । मेरे लिंगकी पूजा अवश्य करे ॥ २ ९ -३० ॥
पृष्ठ 660
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६४६ तस्मिन्क्रमे महादेवि विशेषः कोऽपि कथ्यते उपदेशदिने लिंगं पूजितं गुरुणा सह गृह्णीयादर्चयिष्यामि शिवमाप्राणसंक्षयम् एवं त्रिवारमुच्चार्य शपथं गुरुसन्निधौ
ततः समर्चयेन्नित्यं पूर्वोक्तविधिना प्रिये ।
अर्घं समर्पयेल्लिंगमूर्द्धन्यर्य्योदकेन च ॥
प्रणवेन समभ्यर्च्य धूपदीपौ समर्पयेत् ।
ऐशान्यां चण्डमाराध्य निर्माल्यं च निवेदयेत् ॥
प्रक्षाल्य लिङ्गं वेदीं च वस्त्रपूतैर्जलैस्ततः ।
निःक्षिप्य पुष्पं शिरसि लिंगस्य प्रणवेन तु ॥
आधारशक्तिमारभ्य शुद्धविद्यासनावधि ।
विभाव्य सर्वं मनसा स्नापयेत्परमेश्वरम् ॥
पञ्चगव्यादिभिर्द्रव्यैर्यथाविभवसम्भृतैः 1 केवलैर्वा जलैः शुद्धैः सुरभिद्रव्यवासितैः ॥
पावमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च ।
ऋग्भिश्च सामभिर्वापि ब्रह्मभिश्चैव पञ्चभिः ॥
स्नापयेद्देवदेवेशं प्रणवेन शिवेन च ।
विशेषार्य्योदकेनापि प्रणवेनाभिषेचयेत् ॥
विशोध्य वाससा पुष्पं लिङ्गमूर्धनि विन्यसेत् ।
पीठे लिङ्गं समारोप्य सूर्याद्यर्चां समाचरेत् ॥
आधारशक्त्यनन्तौ द्वौ पीठाधस्तात्समर्चयेत् ।
सिंहासनं तदूर्ध्वं तु समभ्यर्च्य यथाक्रमम् ॥
अथोर्ध्वच्छदनम्पीठपादे स्कन्दं समर्चयेत् ।
लिङ्गे मूर्तिं समाकल्प्य मां त्वया सह पूजयेत् ॥
सम्यग् भक्त्या विधानेन यतिर्मद्ध्यानतत्परः । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ९ । हे महादेवि! इस विषयमें कुछ लोगोंका विशेष ॥ / विचार यह भी है कि दीक्षाके दिन गुरुके साथ पूजित ३१ | लिंगको हाथमें ग्रहण करे और कहे कि मैं प्राणक्षयपर्यन्त । निरन्तर शिवजीकी पूजा करता रहूंगा - इस प्रकार ॥ ३२ तीन बार गुरुके निकट प्रतिज्ञाकर हे प्रिये! पूर्वोक्त । विधिसे शिवजीका नित्य पूजन करे । अर्थ्योदकके द्वारा ३३ लिंगके मस्तकपर अर्घ्य समर्पित करे और प्रणवसे पूजनकर धूप, दीप [ तथा अन्य उपचार ] अर्पित ३४ करे । ईशान दिशामें चण्डकी पूजाकर उन्हें निर्माल्य निवेदित करे ॥ ३१-३४ ॥ वस्त्रद्वारा छाने गये जलसे लिंग और वेदीका ३५ प्रक्षालन करे । फिर लिंगके मस्तकपर ॐकारका उच्चारणकर पुष्प अर्पित करके आधारशक्तिसे आरम्भकर ३६ शुद्ध विद्यासनपर्यन्त शक्तियोंका मनमें स्मरणकर परमेश्वरको स्नान कराये । अपने ऐश्वर्यानुसार पंचगव्यादि द्रव्योंसे अथवा सुगन्धित द्रव्यसे वासित शुद्ध जलसे ३७ ‘ पवमानसूक्त ' द्वारा अथवा रुद्रसूक्तके द्वारा अथवा नीलसूक्तसे या त्वरित सूक्तसे अथवा सामवेदके ३८ मन्त्रोंसे अथवा सद्योजातादि पाँच मन्त्रोंसे अथवा ' ॐ नमः शिवाय ' - इस मन्त्रसे या प्रणवसे शिवजीको ३ ९ स्नान कराये । प्रणवके द्वारा विशेषार्घ्यके जलसे शिवजीको स्नान कराये ॥ ३५–३९ ॥ इसके पश्चात् वस्त्रके द्वारा लिंगका प्रोक्षणकर ४० सुगन्धित पुष्पोंको लिंगके ऊपर चढ़ाये तथा पीठपर लिंगको स्थापितकर सूर्य आदिका अर्चन करे ॥ ४० ॥
पीठके नीचे आधारशक्ति तथा अनन्तकी पूजा ४१ करे । इसके पश्चात् उसके ऊपर सिंहासन रखकर यथाक्रम उसका भी पूजन करे ॥ ४१ ॥
ऊर्ध्वच्छदनकी [ पूजा ] तथा पीठपादमें स्कन्दकी ४२ पूजा करनेके अनन्तर लिंगमें मूर्तिकी कल्पनाकर तुम्हारे साथ मेरी पूजा करे ॥४२ ॥
यह सब कार्य यति मेरे ध्यानमें तत्पर हो एवं मया ते कथितमतिगुह्यमिदं प्रिये ॥ ४३ भक्तिपूर्वक करे । हे प्रिये! पूजाकी यह अतिगुह्य विधि मैंने तुमसे कही । इसे यत्नपूर्वक गुप्त रखना गोपनीयं प्रयत्नेन न चाहिये और जिस किसीको नहीं दे देना चाहिये । देयं यस्य कस्यचित् । मेरे भक्त तथा रागरहित यतिको ही इसे प्रदान
मम भक्ताय दातव्यं यतये वीतरागिणे ॥ ४४ । करे ॥ ४३-४४ ॥