शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 671–680

शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 671–680

पृष्ठ 671

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 671 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३ ९ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ६५ ९

नागमिष्यन्ति ये त्वत्र मद्विवाहोत्सवे मुने ।

ते स्वकीया न मन्तव्या मया देवादयः खलु ॥ २३

ब्रह्मोवाच

इतीशाज्ञां ततो धृत्वा भवान् शङ्करवल्लभः ।

सर्वान्निमन्त्रयामास तं तं गत्वा द्रुतं मुने ॥ २४

शम्भूपकण्ठमागत्य द्रुतं मुनिवरो भवान् ।

तद् हूत्यात्तत्र सन्तस्थौ तदाज्ञां प्राप्य नारद ॥ २५

शिवोऽपि तस्थौ सोत्कण्ठस्तदागमनलालसः ।

स्वगणैः सोत्सवैः सर्वैर्नृत्यद्भिः सर्वतो दिशम् ॥ २६

एतस्मिन्नेव काले तु रचयित्वा स्ववेषकम् ।

आजगामाच्युतः शीघ्रं कैलासं सपरिच्छदः ॥ २७

शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या सदारः सदलो मुदा ।

तदाज्ञां प्राप्य सन्तस्थौ सुस्थाने प्रीतमानसः ॥ २८

तथाहं स्वगणैराशु कैलासमगमं मुदा ।

प्रभुं प्रणम्यातिष्ठं वै सानन्दः स्वगणान्वितः ॥ २ ९

इन्द्रादयो लोकपाला आययुः सपरिच्छदाः ।

तथैवालंकृतास्सर्वे सोत्सवास्सकलत्रकाः ॥ ३०

तथैवं मुनयो नागास्सिद्धा उपसुरास्तथा ।

आययुश्चापरेऽपीह सोत्सवाः सुनिमन्त्रिताः ॥ ३१

महेश्वरस्तदा तत्रागतानां च पृथक् पृथक् ।

सर्वेषाममराद्यानां सत्कारं व्यदधान्मुदा ॥ ३२

अथोत्सवो महानासीत्कैलासे परमोऽद्भुतः ।

नृत्यादिकं तदा चक्रुर्यथायोग्यं सुरस्त्रियः ॥३३

एतस्मिन्समये देवा विष्ण्वाद्या ये समागताः ।

यात्रां कारयितुं शम्भोस्तत्रोषुस्तेऽखिला मुने ॥ ३४

शिवाज्ञप्तास्तदा सर्वे मदीयमिति यन्त्रिताः ।

शिवकार्यमिदं सर्वं चक्रिरे शिवसेवनम् ॥ ३५

मातरः सप्त तास्तत्र शिवभूषाविधिं परम् ।

चक्रिरे च मुदा युक्ता यथायोग्यं तथा पुनः ॥ ३६

हे मुने! जो इस विवाहोत्सवमें सम्मिलित नहीं होंगे, उन्हें मैं अपना नहीं मानूँगा, चाहे वे देवता ही क्यों न हों ॥ २३ ॥

ब्रह्माजी बोले – हे मुने! ईश्वरकी इस आज्ञाको स्वीकार करके शिवप्रिय आपने शीघ्रतासे उन - उनके यहाँ जाकर सबको निमन्त्रण दे दिया ॥२४ ॥

हे नारद! इस प्रकार शिवजीके दूतका कार्य शीघ्रतासे सम्पन्नकर शिवजी के पास आकर आप मुनिवर उनकी आज्ञासे वहीं बैठ गये । शिवजी भी उन लोगोंके आगमनकी प्रतीक्षा करने लगे । उनके गण सभी जगह नृत्य - गान - पूर्वक उत्सव करने लगे ॥ २५-२६ ॥ इसी समय अत्यन्त सुन्दर वेश - भूषासे सुसज्जित होकर भगवान् विष्णु अपने परिकरोंके साथ कैलास आये ॥ २७ ॥

वे अपनी भार्या तथा पार्षदोंके साथ भक्तिपूर्वक प्रणामकर उनकी आज्ञा प्राप्त करके प्रसन्नचित्त हो बैठ गये । उसके बाद मैं भी अपने गणोंके साथ प्रसन्नतापूर्वक कैलासपर्वतपर गया और प्रभुको प्रणाम करके अपने गणोंसहित आनन्दित हो बैठ गया ॥ २८-२९ ॥ इन्द्र आदि लोकपाल भी अपनी पत्नियों तथा सेवकोंके सहित नाना प्रकारके अलंकारोंसे अलंकृत हो उत्सव मनाते हुए वहाँ आये ॥३० ॥

इसी प्रकार निमन्त्रित मुनि, नाग, सिद्ध तथा उपदेव एवं अन्य दूसरे लोग भी वहाँ आये ॥३१ ॥

उस समय महेश्वरने वहाँ आये उन सभी देवता आदिका प्रसन्नतासे पृथक् - पृथक् सत्कार किया ॥ ३२ ॥

उस समय कैलासपर देवस्त्रियोंने यथायोग्य नृत्य आदि करना प्रारम्भ कर दिया तथा वहाँ अद्भुत एवं महान् उत्सव होने लगा ॥ ३३ ॥

हे मुने! इसी समय जो विष्णु आदि देवगण शिवके यहाँ आये हुए थे, वे सब शिवकी वरयात्राकी तैयारी करानेके लिये प्रसन्नतासे निवास करने लगे ॥३४ ॥

उस समय शिवजीकी आज्ञासे आये हुए सभी लोग शिवजीके कार्यको यह मेरा ही कार्य है - ऐसा समझकर शिवकी सेवा करने लगे ॥ ३५ ॥

सप्तमातृकाओंने शिवजीके विवाहका दूलह वेष । बड़े प्रेमसे शिवजीके अनुरूप सजाया ॥ ३६ ॥

पृष्ठ 672

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 672 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६६० श्रीशिवमहापुराण [ अ ०

तस्य स्वाभाविको वेषो भूषाविधिरभूत्तदा ।

तस्येच्छया मुनिश्रेष्ठ परमेशस्य सुप्रभोः ॥ ३७

चन्द्रश्च मुकुटस्थाने सान्निध्यमकरोत्तदा ।

लोचनं सुन्दरं ह्यासीत्तृतीयं तिलकं शुभम् ॥ ३८

कर्णाभरणरूपौ च यौ हि सप प्रकीर्तितौ ।

कुण्डलेऽभवतां तस्यं नानारत्नान्विते मुने ॥ ३ ९

अन्याङ्गसंस्थिताः सर्पाः तदङ्गाभरणानि च ।

बभूवुरतिरम्याणि नानारत्नमयानि च ॥४०

विभूतिरंगरागोऽभूच्चन्दनादिसमुद्भवः I तद्दुकूलमभूद्दिव्यं गजचर्मादि सुन्दरम् ॥४१

ईदृशं सुन्दरं रूपं जातं वर्णातिदुष्करम् ।

ईश्वरोऽपि स्वयं साक्षादैश्वर्यं लब्धवान् स्वतः ॥ ४२

ततश्च सर्वे सुरपक्षदानवा नागाः पतङ्गाप्सरसो महर्षयः । समेत्य सर्वे शिवसन्निधिं तदा महोत्सवाः प्रोचुरहो मुदान्विताः ॥ ४३ सर्व ऊचुः

गच्छ गच्छ महादेव विवाहार्थं महेश्वर ।

गिरिजाया महादेव्याः सहास्माभिः कृपां कुरु ॥ ४४

ततो विष्णुरुवाचेदं प्रस्तावसदृशं वचः ।

प्रणम्य शंकरं भक्त्या विज्ञानप्रीतमानसः ॥ ४५

विष्णुरुवाच

देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।

कार्यकर्ता स्वभक्तानां विज्ञप्तिं शृणु मे प्रभो ॥ ४६ ।

गृह्येोक्तविधिना शम्भो स्वविवाहस्य शंकर ।

गिरीशसुतया देव्या कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ ४७

|

त्वया च क्रियमाणे तु विवाहस्य विधौ हर ।

स एव हि तथा लोके सर्वः सुख्यातिमाप्नुयात् ॥ ४८ ।

मण्डपस्थापनं नान्दीमुखं तत्कुलधर्मतः । ।

कारय प्रीतितो नाथ लोके स्वं ख्यापयन् यशः ॥ ४ ९ ।

३ ९ मुनिश्रेष्ठ! परमेश्वर प्रभुकी इच्छासे ही उनके स्वाभाविक वेषको भूषणोंसे सजाया गया ॥३७ सप्तमातृकाओंने मुकुटके स्थानपर चन्द्रमाको ॥ । बाँध दिया । उनके ललाटमें रहनेवाला तीसरा तिलकरूपसे शोभित किया गया ॥ ३८ ॥ नेत्र

हे मुने! नाना रत्नोंसे देदीप्यमान दो सर्प दोनों कानोंको अलंकृत करनेवाले कुण्डलके रूपमें शोभित हुए ॥३ ९ ॥ उनके अंगमें निवास करनेवाले अन्य सर्प अनेक रत्नोंसे युक्त आभूषणोंके समान सुशोभित हुए ॥४० ॥

उनके शरीरमें लगी हुई विभूति चन्दनादि पदार्थोंसे उत्पन्न उत्तम अंगराग हो गया । उनका परम सुन्दा गजचर्म दिव्य दुकूलके समान हो गया ॥ ४१ ॥

उस समय शिवजीका ऐसा सुन्दर रूप हो गया, जो अवर्णनीय था । वे साक्षात् ईश्वर हैं, अतः उन्होंने सभी ऐश्वर्य धारण कर लिया था । उस समय सभी देवता, दानव, नाग, पन्नग, अप्सराएँ तथा महर्षिगण उत्सवसे युक्त होकर शिवजीके समीप जाकर प्रसन्न हो कहने लगे ॥ ४२-४३ ॥ सभी लोग कहने लगे – हे महादेव! हे महेश्वर! हिमालयपुत्री महादेवी पार्वतीसे विवाह करनेके लिये आप हम सभीके साथ कृपापूर्वक प्रस्थान करें ॥ ४४ ॥

तदुपरान्त शिवतत्त्वको जाननेके कारण प्रसन्न चित्तवाले विष्णुने भक्तिपूर्वक शिवजीको प्रणामकर । उस प्रस्तावके अनुरूप कहना प्रारम्भ किया ॥४५ ॥

विष्णु बोले — हे देवदेव! हे महादेव! हे शरणागतवत्सल! आप अपने भक्तोंका मनोरथ पूर्ण करनेवाले हैं । अतः हे प्रभो! मेरा निवेदन सुनें ॥ ४६ ॥

हे शम्भो! हे शंकर! आप गृह्यसूत्रकी विधि गिरीशसुता देवी पार्वतीके साथ अपने विवाहका कर्म कीजिये । हे हर! यदि आप गृह्यसूत्रकी विधिसे विवाहकर्म करेंगे, तो सारे लोकमें इसी प्रकार विवाहकी विधि प्रसिद्ध हो जायगी । हे नाथ! इस स लोकमें आप अपने यशकी घोषणा करते हुए कुलधर्म अनुसार मण्डपस्थापन तथा नान्दीमुख कृत्य प्रसन्नतापूर्वक कीजिये ॥ ४७–४९ ॥

पृष्ठ 673

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 673 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ३ ९ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ६६१ ब्रह्मोवाच

एवमुक्तस्तदा शम्भुर्विष्णुना परमेश्वरः ।

लौकिकाचारनिरतो विधिना तच्चकार सः ॥

अहं ह्यधिकृतस्तेन सर्वमभ्युदयोचितम् ।

अकुर्वं मुनिभिः प्रीत्या तत्र तत्कर्म चादरात् ॥

कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमो भागुरिर्गुरुः ।

कण्वो बृहस्पतिः शक्तिर्जमदग्निः पराशरः ॥

मार्कण्डेयश्शिलापाकोऽरुणपालोऽकृतश्रमः ।

अगस्त्यश्च्यवनो गर्गश्शिलादोऽथ महामुने ॥

दधीचिरुपमन्युश्च भरद्वाजोऽकृतव्रणः ।

पिप्पलादोऽथ कुशिकः कौत्सो व्यासः सशिष्यकः ॥

एते चान्ये च बहव आगताश्शिवसन्निधिम् ।

मया सुनोदितास्तत्र चक्रुस्ते विधिवत्क्रियाम् ॥

वेदोक्तविधिना सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ।

रक्षां चक्रुर्महेशस्य कृत्वा कौतुकमङ्गलम् ॥

ऋग्यजुस्सामसूक्तैस्तु तथा नानाविधैः परैः ।

मङ्गलानि च भूरीणि चक्रुः प्रीत्यर्षयोऽखिलाः ॥

ग्रहाणां पूजनं प्रीत्या चक्रुस्ते शम्भुना मया ।

मण्डलस्थसुराणां च सर्वेषां विघ्नशान्तये ॥

ततश्शिवः सुसन्तुष्टः कृत्वा सर्वं यथोचितम् ।

लौकिकं वैदिकं कर्म ननाम च मुदा द्विजान् ॥

अथ सर्वेश्वरो विप्रान्देवान्कृत्वा पुरस्सरान् ।

निस्ससार मुदा तस्मात्कैलासात्पर्वतोत्तमात् ॥

बहिः कैलासकुधराच्छम्भुस्तस्थौ मुदान्वितः ।

देवैः सह द्विजैश्चैव नानास्वीकारकः प्रभुः ॥

तदोत्सवो महानासीत्तत्र देवादिभिः कृतः ।

सन्तुष्ट्यर्थं महेशस्य गानवाद्यसुनृत्यकः ॥

ब्रह्माजी बोले- विष्णुके द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर परमेश्वर शंकरजीने समस्त लौकिकाचार मुझ ५० ब्रह्माके द्वारा सम्पन्न करवाया । [ हे नारद! ] उन्होंने सारे अभ्युदयका कार्यभार मेरे ऊपर सौंप दिया और मैंने भी मुनियोंके साथ प्रेमपूर्वक सभी कृत्योंको पूरा ५१ किया ॥ ५०-५१ ॥ हे महामुने! कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, गौतम, ५२ भागुरि, गुरु, कण्व, बृहस्पति, शक्ति, जमदग्नि, पराशर, मार्कण्डेय, शिलापाक, अरुणपाल, अकृतश्रम, ५३ अगस्त्य, च्यवन, गर्ग, शिलाद, दधीचि, उपमन्यु, भरद्वाज, अकृतव्रण, पिप्पलाद, कुशिक, कौत्स, शिष्योंके ५४ सहित व्यास - ये तथा अन्य बहुत - से ऋषिगण शिवजीके समीप आये और मेरी प्रेरणासे उन्होंने ५५ विधिवत् क्रिया सम्पन्न की॥५२–५५ ॥ वेद - वेदांगके पारगामी उन ऋषियोंने शिवजीका ५६ समस्त कौतुक - मंगलकर वेदरीतिके अनुसार उनकी रक्षाका विधान किया । उन सम्पूर्ण ऋषियोंने ऋक्, यजुः, साम एवं अन्य नाना प्रकारके रक्षोघ्नसूक्तोंसे ५७ अनेक प्रकारसे मंगलपाठ किये । उन्होंने विघ्नशान्तिके लिये मुझसे तथा श्रीशिवजीसे मण्डपस्थ देवताओं ५८ तथा समस्त ग्रहोंका पूजन करवाया॥५६–५८ ॥ इस प्रकार शिवजीने प्रसन्न होकर समस्त ५ ९ लौकिक कुलाचार तथा वैदिक विधिका सम्पादनकर प्रसन्नतापूर्वक ब्राह्मणोंको प्रणाम किया । उसके बाद देवताओं और ब्राह्मणोंको आगेकर सर्वेश्वर ६० शिवजी अपने पर्वतोत्तम कैलाससे प्रसन्नतापूर्वक चले ॥ ५ ९ -६० ॥ लीला करनेमें प्रवीण वे शिवजी उन देवताओं ६१ तथा ब्राह्मणोंके साथ कैलासके बहिर्भागमें आकर प्रेमसे स्थित हो गये ॥ ६१ ॥

देवताओंने उस समय महेशकी प्रसन्नताके लिये अनेक प्रकारके गाने - बजाने तथा नृत्य - सम्बन्धी अनेक ६२ । प्रकारके उत्सव किये ॥ ६२ ॥

द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे देवनिमन्त्रणदेवागमनशिवयात्रावर्णनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३ ९ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीय रुद्रसंहिताके तृतीय पार्वतीखण्डमें देवनिमन्त्रण, ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत नामक उनतालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३ ९ ॥ देवागमन, शिवयात्रावर्णन

पृष्ठ 674

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 674 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६६२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४० अथ चत्वारिंशोऽध्यायः शिवबरातकी शोभा, भगवान् शिवका ब्रह्मोवाच

अथ शम्भुः समाहूय नन्द्यादीन् सकलान्गणान् ।

आज्ञापयामास मुदा गन्तुं स्वेन च तत्र वै ॥ १

शिव उवाच

अपि यूयं सह मया सङ्गच्छध्वं गिरेः पुरम् ।

कियद्गणानिहास्थाप्य महोत्सवपुरस्सरम् ॥ २

ब्रह्मोवाच

अथ ते समनुज्ञप्ता गणेशा निर्ययुर्मुदा ।

स्वं स्वं बलमुपादाय तान् कथंचिद्वदाम्यहम् ॥ ३

अभ्यगाच्छंखकर्णश्च गणकोट्या गणेश्वरः ।

शिवेन सार्धं सङ्गन्तुं हिमाचलपुरं प्रति ॥ ४

दशकोट्या केकराक्षो गणानां स महोत्सवः ।

अष्टकोट्या च विकृतो गणानां गणनायकः ॥ ५

चतुष्कोट्या विशाखश्च गणानां गणनायकः ।

पारिजातश्च नवभिः कोटिभिर्गणपुङ्गवः ॥ ६

षष्टिः सर्वान्तकः श्रीमान् तथैव विकृताननः ।

गणानां दुन्दुभोऽष्टाभिः कोटिभिर्गणनायकः ॥ ७

पञ्चभिश्च कपालाख्यो गणेशः कोटिभिस्तथा ।

षड्भिस्सन्दारको वीरो गणानां कोटिभिर्मुने ॥ ८

कोटिकोटिभिरेवेह कन्दुकः कुण्डकस्तथा ।

विष्टम्भो गणपोऽष्टाभिर्गणानां कोटिभिस्तथा ॥ ९

सहस्रकोट्या गणपः पिप्पलो मुदितो ययौ ।

तथा सनादको वीरो गणेशो मुनिसत्तम ॥ १०

आवेशनस्तथाष्टाभिः कोटिभिर्गणनायकः ।

महाकेशः सहस्त्रेण कोटीनां गणपो ययौ ॥ ११

कुण्डो द्वादशकोट्या हि तथा पर्वतको मुने ।

अष्टाभिः कोटिभिर्वीरः समगाच्चन्द्रतापनः ॥ १२

कालश्च कालकश्चैव महाकालः शतेन वै ।

कोटीनां गणनाथो हि तथैवाग्निकनामकः ॥ १३ ।

बरात लेकर हिमालयपुरीकी ओर प्रस्थान ब्रह्माजी बोले — तदनन्तर भगवान् शम्भुने नन्दी | आदि सब गणोंको बुलाकर अपने साथ उन्हें वहाँ चलनेकी आज्ञा दी ॥१ ॥

शिवजी बोले- तुमलोग कुछ गणोंको यहाँ रोककर महोत्सव करते हुए मेरे साथ हिमाचलपुरीको | चलो ॥२ ॥

ब्रह्माजी बोले- शिवजीकी आज्ञा पाकर सभी गणेश्वर अपनी - अपनी टोली लेकर प्रसन्नतापूर्वक चलने लगे, मैं कुछ अंशमें उनका वर्णन करता हूँ- ॥ ३ ॥

शंखकर्ण नामक गणेश्वर अपने एक करोड़ गणोंसहित शिवजीके साथ हिमालयपुरीको चलनेके लिये उद्यत हुआ । केकराक्ष नामक गणराज दस करोड़ गणोंके साथ महान् उत्सवसे चला । इसी प्रकार विकृत नामक गणराज भी आठ करोड़ गणोंके साथ चला ॥ ४-५ ॥ गणनायक विशाख चार करोड़ गणोंके साथ तथा गणश्रेष्ठ पारिजात नौ करोड़ गणोंके साथ चले ॥६ ॥

श्रीमान् सर्वान्तक तथा विकृतानन साठ - साठ करोड़ गण लेकर चले । दुन्दुभ नामक गणनायक आठ करोड़ गणोंके साथ चला । हे मुने! कपाल नाम गणेश्वर पाँच करोड़ गणोंके साथ और वीर सन्दारक छः करोड़ गणोंको साथ लेकर चले॥७-८ ॥ कन्दुक तथा कुण्डक एक - एक करोड़ गणोंके साथ और गणेश्वर विष्टम्भ आठ करोड़ गणोंके साथ चले॥९॥

हे मुनिसत्तम! पिप्पल नामक गणेश्वर एक सहस्रकोटि गणोंके साथ और इतने ही गणोंके साथ वीर गणेश्वर सनादक प्रसन्नतापूर्वक चले ॥ १० ॥

गणेश्वर आवेशन आठ करोड़ गणोंके साथ तथा गणाधीश महाकेश सहस्र कोटि गणोंके साथ चले ॥ ११ ॥

हे मुने! इसी प्रकार कुण्ड और पर्वतक बारह करोड़ गणोंको तथा वीर चन्द्रतापन आठ करोड़ गणोंको साथ लेकर चले ॥ १२ ॥

काल, कालक, महाकाल तथा अग्निक नामक ॥ गणनायक सौ - सौ करोड़ गणोंको साथ लेकर चले ॥ १३

पृष्ठ 675

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 675 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ४० ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ६६३

कोट्यग्निमुख एवागाद् गणानां गणनायकः ।

आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव घनावहः ॥ १४

सन्नाहः शतकोट्या हि कुमुदो गणपस्तथा ।

अमोघः कोकिलश्चैव शतकोट्या गणाधिपः ॥ १५

सुमन्त्रः कोटिकोट्या च गणानां गणनायकः ।

काकपादोदरः कोटिषष्ट्या सन्तानकस्तथा ॥ १६

महाबलश्च नवभिर्मधुपिङ्गश्च कोकिलः ।

नीलो नवत्या कोटीनां पूर्णभद्रस्तथैव च ॥ १७

सप्तकोट्या चतुर्वक्त्रः करणो विंशकोटिभिः ।

ययौ नवतिकोट्यातु गणेशानोऽहिरोमकः ॥ १८

यज्वाक्षः शतमन्युश्च मेघमन्युश्च नारद ।

तावत्कोट्या ययुः सर्वे गणेशा हि पृथक् पृथक् ॥ १ ९

काष्ठा‌ङ्गुष्ठश्चतुःषष्ट्या कोटीनां गणनायकः ।

विरूपाक्षः सुकेशश्च वृषभश्च सनातनः ॥ २०

तालकेतुः षडास्यश्च चञ्च्वास्यश्च सनातनः ।

संवर्तकस्तथा चैत्रो लकुलीशः स्वयम्प्रभुः ॥ २१

लोकान्तकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने ।

देवो भृंगिरिटिः श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा ॥ २२

अशनिर्भानुकश्चैव चतुःषष्ट्या सहस्रशः ।

ययुः शिवविवाहार्थं शिवेन सहसोत्सवाः ॥ २३

भूतकोटिसहस्त्रेण प्रमथाः कोटिभिस्त्रिभिः ।

वीरभद्रश्चतुःषष्ट्या रोमजानान्त्रिकोटिभिः ॥ २४

कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृताः ।

तत्र जग्मुश्च नन्द्याद्या गणपाः शंकरोत्सवे ॥ २५

क्षेत्रपालो भैरवश्च कोटिकोटिगणैर्युतः ।

उद्वाहः शंकरस्येत्याययौ प्रीत्या महोत्सवः ॥ २६

एते चान्ये च गणपा असङ्ख्याता महाबलाः ।

तत्र जग्मुर्महाप्रीत्या सोत्साहाः शंकरोत्सवे ॥२७

सर्वे सहस्त्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः ।

चन्द्ररेखावतंसाश्च नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः ॥ २८

इसी प्रकार अग्निमुख, आदित्यमूर्धा तथा घनावह एक - एक करोड़ गणोंको साथ लेकर चले ॥ १४ ॥

सन्नाह, कुमुद, अमोघ और कोकिल नामक गणराज सौ - सौ करोड़ गण लेकर चले । गणाध्यक्ष सुमन्त्र करोड़ों - करोड़ों गणोंको लेकर तथा काकपादोदर एवं सन्तानक साठ करोड़ गणोंको लेकर चले ॥ १५-१६ ॥ महाबल नौ करोड़ और मधुपिंग, कोकिल, नील तथा पूर्णभद्र नब्बे करोड़ गणोंके साथ चले ॥१७ ॥

चतुर्वक्त्र सात करोड़, करण बीस करोड़ तथा गणेश्वर नब्बे करोड़ गणोंके साथ चले ॥१८ ॥

इसी प्रकार हे नारद! यज्वाक्ष, शतमन्यु एवं मेघमन्यु- ये सभी गणेश्वर नब्बे - नब्बे करोड़ गणोंके साथ पृथक् - पृथक् चले ॥१ ९ ॥ गणनायक काष्ठांगुष्ठ, विरूपाक्ष, सुकेश, सनातन और वृषभ चौंसठ करोड़ गणोंके साथ चले ॥२० ॥

हे मुने! तालकेतु, षण्मुख, चंचुमुख, सनातन, संवर्तक, चैत्र, लकुलीश, स्वयंप्रभु, लोकान्तक, दीप्तात्मा, दैत्यान्तक, देव भृंगिरिटि, श्रीमान्, देवदेवप्रिय, अशनि, भानुक आदि चौंसठ हजार गणोंके साथ बड़े उत्साहसे शिवजीके विवाहके लिये उनके साथ चले ॥ २१ - २३ ॥ प्रमथगण सहस्रों भूतगणोंके साथ तथा तीन करोड़ अपने गणोंके साथ चले । वीरभद्र चौंसठ करोड़ गणोंके साथ तथा तीन करोड़ रोमज प्रेतगणोंको | साथ लेकर चले ॥ २४ ॥

इसी प्रकार नन्दी आदि गणेश्वर भी एक सौ बीस हजार करोड़ गणोंसे युक्त होकर शंकरके उत्सवमें चले ॥ २५ ॥

यह शंकरका विवाह - महोत्सव है - ऐसा जानकर क्षेत्रपाल, भैरव करोड़ करोड़ गणोंके साथ प्रीतिपूर्वक आये । ये गण तथा शिवके असंख्य गण जो अत्यन्त बलवान् थे, वे उत्साह तथा प्रीतिसे युक्त हो शिवजीके विवाहोत्सवमें वहाँ गये ॥ २६-२७ ॥ इन सभी गणेश्वरोंके हजारों हाथ थे तथा वे सिरपर जटामुकुट धारण किये हुए थे । वे मस्तकपर चन्द्ररेखा धारण किये हुए थे, नीले । कण्ठसे युक्त थे तथा तीन नेत्रोंवाले थे । वे सब

पृष्ठ 676

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 676 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६६४ रुद्राक्षाभरणाः सर्वे तथा सद्भस्मधारिणः हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसंकाशा अणिमादिगुणैर्युताः सूर्यकोटिप्रतीकाशास्तत्र रेजुर्गणेश्वराः पृथिवीचारिणः केचित् केचित्पातालचारिणः श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४० । आभूषणके रूपमें रुद्राक्ष धारण किये हुए थे । ॥२ ९ । भस्म लगाये हुए थे । हार, कुण्डल केयूर । उत्तम , तथा । मुकुटसे अलंकृत थे । इस प्रकार ब्रह्मा, विष्णु तथा | इन्द्रके समान अणिमादि गुणोंसे अलंकृत कोटि ॥ ३० । समान देदीप्यमान वे सभी गणेश्वर शोभासे सूर्यके समन्वि थे ॥ २८-३० ॥ । हे मुने! इनमें कुछ पृथिवीपर, कुछ केचिद्व्योमचराः केचित्सप्तस्वर्गचरा मुने ॥ ३१ पातालमें चलनेवाले तथा कोई आकाशगामी तथा किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वलोकनिवासिनः आययुः स्वगणाः शम्भोः प्रीत्या वै शङ्करोत्सवे

इत्थं देवैर्गणैश्चान्यैः सहितः शङ्करः प्रभुः ।

ययौ हिमगिरिपुरं विवाहार्थं निजस्य वै ॥

यदा जगाम सर्वेशो विवाहार्थं सुरादिभिः ।

तदा तत्र ह्यभूद् वृत्तं तच्छृणु त्वं मुनीश्वर ॥

रुद्रस्य भगिनी भूत्वा चण्डी सूत्सवसंयुता ।

तत्राजगाम सुप्रीत्या परेषां सुभयावहा ॥

प्रेतासनसमारूढा सर्पाभरणभूषिता ।

पूर्णं कलशमादाय हैमं मूर्ध्नि महाप्रभम् ॥

स्वपरीवारसंयुक्ता दीप्तास्या दीप्तलोचना ।

कुतूहलं प्रकुर्वन्ती जातहर्षा महाबला ॥

तत्र भूतगणा दिव्या विरूपाः कोटिशो मुने ।

विराजन्ते स्म बहुशः तथा नानाविधास्तदा ॥

तैः समेताग्रतश्चण्डी जगाम विकृतानना ।

कुतूहलान्विता प्रीता प्रीत्युपद्रवकारिणी ॥

चण्ड्या सर्वे रुद्रगणाः पृष्ठतश्च कृतास्तदा ।

कोट्येकादशसंख्याका रौद्रारुद्रप्रियाश्च ते ॥

तदा डमरुनिर्घोषैर्व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम् ।

भेरीझंकारशब्देन शंखानां निनदेन च ॥

कोई सप्तस्वर्गमें विचरण करनेवाले थे । हे देवर्षे! मैं । बहुत वर्णन क्या करूँ, सभी लोकोंमें रहनेवाले वे ॥ ३२ सभी गणेश्वर शिवके विवाहका महोत्सव देखनेके लिये बड़े प्रेमसे आये ॥ ३१-३२ ॥ इस प्रकार इन देवताओं तथा गणोंसे युक्त भगवान् ३३ सदाशिवने अपना विवाह करनेके लिये हिमालयके नगरको प्रस्थान किया । हे मुनीश्वर! जिस समय ३४ सर्वेश्वर शिवजी देवताओं एवं गणोंके साथ विवाहके लिये चले, उस समयका वृत्तान्त सुनिये ॥ ३३-३४ ॥ शत्रुओंको भय देनेवाली चण्डी रुद्रकी भगिनी ३५ बनकर उत्सव मनाती हुई बड़े प्रेमके साथ वहाँ आयी ॥ ३५ ॥

वह चण्डी प्रेतके आसनपर सवार थी; सर्पका ३६ आभूषण पहने हुई थी और सिरपर महादेदीप्यमान जलपूर्ण कलश धारण किये हुई थी । वह अपने । परिवारसे युक्त थी । उसके मुख तथा नेत्रसे अग्निकी ३७ ज्वाला निकल रही थी । वह बलशालिनी हर्षसे युक्त । होकर नाना प्रकारके कुतूहल कर रही थी ॥ ३६-३७ ॥ हे मुने! वहाँ विकृत वेष धारण किये हुए ३८ अनेक प्रकारके करोड़ों दिव्य भूतगण शोभित हो रहे थे ॥ ३८ ॥

इन भूतगणोंको साथ लेकर भयानक ३ ९ मुखवाली उपद्रवकारिणी वह चण्डी कुतूहल करती हुई प्रसन्नतापूर्वक वहाँ गयी ॥३ ९ ॥ उस चण्डीने रुद्रमें अनन्य प्रीति करनेवाले ४० ग्यारह हजार करोड़ रुद्रगणोंको अपने पीछे कर लिया ॥ ४० ॥

उस समय डमरूके शब्द, भेरियोंकी गड़गड़ाहट ४१ । और शंखोंके नादसे तीनों लोक गूँज रहे थे ॥ ४१ ॥

पृष्ठ 677

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 677 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ४० ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ६६५ तदा दुन्दुभिनिर्घोषैः शब्दः कोलाहलोऽ ऽभवत्

१ ।

कुर्वञ्जगन्मङ्गलं च नाशयेन्मङ्गलेतरत् ॥

गणानां पृष्ठतो भूत्वा सर्वे देवाः समुत्सुकाः ।

अन्वयुः सर्वसिद्धाश्च लोकपालादिका मुने ॥

मध्ये व्रजन् रमेशोऽथ गरुडासनमाश्रितः ।

शुशुभे ध्रियमाणेन छत्रेण महता मुने ॥

चामरैर्वीज्यमानोऽसौ स्वगणैः परिवारितः ।

पार्षदैर्विलसद्भिश्च स्वभूषाविधिभूषितः ॥

तथाहमप्यशोभं वै व्रजन्मार्गे विराजितः ।

वेदैर्मूर्तिधरैः शास्त्रैः पुराणैरागमैस्तथा ॥

सनकादिमहासिद्धैः सप्रजापतिभिः सुतैः ।

परिवारैः संयुतो हि शिवसेवनतत्परः ॥

स्वसैन्यमध्यगः शक्र ऐरावतगजस्थितः ।

नानाविभूषितोऽत्यन्तं व्रजन् रेजे सुरेश्वरः ॥

तदा तु व्रजमानास्ते ऋषयो बहवश्च ते ।

विरेजुरतिसोत्कण्ठाः शिवस्योद्वाहनं प्रति ॥

शाकिन्यो यातुधानाश्च वेतालाब्रह्मराक्षसाः ।

भूतप्रेतपिशाचाश्च तथान्ये प्रमथादयः ॥

तुम्बुरुर्नारदो हाहाहूहूश्चेत्यादयो वराः ।

गन्धर्वाः किन्नरा जग्मुर्वाद्यानाध्याय हर्षिताः ॥

जगतो मातरः सर्वा देवकन्याश्च सर्वशः । गायत्री चैव सावित्री लक्ष्मीरन्याः सुरस्त्रियः एताश्चान्याश्च देवानां पत्नयो भवमातरः । उद्वाहः शंकरस्येति जग्मुः सर्वा मुदान्विताः शुद्धस्फटिकसंकाशो वृषभः सर्वसुन्दरः । यो धर्म उच्यते वेदैः शास्त्रैः सिद्धैर्महर्षिभिः

तमारूढो महादेवो वृषभं धर्मवत्सलः ।

शुशुभेऽतीव देवर्षिसेवितः सकलैर्व्रजन् ॥

एभिः समेतैः सकलैर्महर्षिभि-र्बभौ महेशो बहुशोऽत्यलंकृतः हिमालयाह्वस्य धरस्य संव्रजन् पाणिग्रहार्थं सदनं शिवायाः इसी प्रकार दुन्दुभिके निर्घोषसे बहुत बड़ा ४२ कोलाहल हुआ, जो जगत्‌में मंगल करनेवाला तथा अमंगलका विनाशक था । मुने! बरातमें गणोंके पीछे ४३ होकर सभी देवता, सिद्धगण तथा लोकपाल अत्यन्त उत्कण्ठाके साथ चलने लगे ॥ ४२-४३ ॥ हे मुने! बरातके मध्यभागमें बहुत बड़े छत्रसे ४४ शोभित गरुड़ासनपर बैठे हुए भगवान् वैकुण्ठनाथ विष्णु विविध प्रकारके आभूषणोंसे विभूषित होकर चल रहे थे । उनके अगल - बगल पार्षद घेरे हुए थे तथा ४५ उनके दोनों ओर चँवर डुलाये जा रहे थे ॥ ४४-४५ ॥ विग्रहधारी वेदों, शास्त्रों, पुराणों, आगमों तथा ४६ सनक आदि महासिद्धों, प्रजापतियों, पुत्रों और परिवारके साथ मैं भी शिवजीकी सेवामें तत्पर हो मार्गमें । शोभासम्पन्न होकर चल रहा था । ऐरावत हाथीपर ४७ आरूढ़ देवराज इन्द्र अनेक प्रकारके आभूषणोंसे विभूषित होकर सेनाके मध्यमें चलते हुए शोभा पा ४८ रहे थे ॥ ४६–४८ ॥ उस समय विवाह देखनेकी उत्कण्ठासे ४ ९ बहुत - से ऋषिगण भी मार्गमें जाते हुए शोभा पा रहे थे ॥४ ९ ॥ इसी प्रकार शाकिनी, यातुधान, वेताल, ५० | ब्रह्मराक्षस, भूत, प्रेत, पिशाच, प्रमथ, तुम्बुरु, नारद, हाहा, हूहू आदि श्रेष्ठ गन्धर्व एवं किन्नरगण हर्षित ५१ होकर बाजा बजाते हुए चले ॥ ५०-५१ ॥ सम्पूर्ण जगत्की माताएँ, देवकन्याएँ, गायत्री, ॥ ५२ सावित्री, लक्ष्मी, अन्य देवस्त्रियाँ – ये सब तथा अन्य देवपत्नियाँ और जगन्माताएँ शंकरजीका विवाह हो रहा है — ऐसा जानकर प्रसन्नतापूर्वक वहाँ ॥ ५३ गयीं ॥ ५२-५३ ॥ शुद्ध स्फटिकके समान सर्वसुन्दर वृषभ, जिसे ॥ ५४ वेदों, शास्त्रों तथा महर्षियोंने धर्म कहा है, उसपर सवार होकर धर्मवत्सल भगवान् शिवजी सम्पूर्ण ५५ देवगणों तथा ऋषियोंसे सेवित हो मार्गमें चलते हुए अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे । इन सभी देवगणों, महर्षियों तथा गणोंके साथ अलंकृत हुए शिवजी । पार्वतीसे विवाह करनेके लिये हिमाचलके घर जाते ॥ ५६ हुए मार्गमें अत्यन्त सुशोभित हो रहे थे॥५४–५६ ॥

पृष्ठ 678

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 678 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६६६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४१ इत्युक्तं शम्भुचरितं गमनं परमोत्सवम् । हे नारद! इस प्रकार मैंने शिवजीके | वरयात्रा - प्रस्थानका आपसे वर्णन किया | हिमालयके नगरमें जो शिवचरित्र, अब हिमालयपुरोद्भूतं सद्वृत्तं शृणु नारद ॥ ५७ वृत्तान्तको सुनिये ॥५७ ॥ हुआ, उस

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवयात्रावर्णनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके तृतीय पार्वतीखण्डमें ॥ ४० ॥ ॥

शिवयात्रावर्णन नामक चालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४० ॥

अथैकचत्वारिंशोऽध्यायः नारदद्वारा हिमालयगृहमें जाकर विश्वकर्माद्वारा बनाये गये विवाहमण्डपका दर्शनकर मोहित होना और वापस आकर उस विचित्र रचनाका वर्णन करना ब्रह्मोवाच

ततः सम्मन्त्र्य च मिथः प्राप्याज्ञां शांकरीं हरिः ।

मुने त्वां प्रेषयामास प्रथमं कुधरालयम् ॥

अथ प्रणम्य सर्वेशं गतस्त्वं नारदाग्रतः ।

हरिणा नोदितः प्रीत्या हिमाचलगृहं प्रति ॥

त्वं मुनेऽपश्य आत्मानं गत्वा तद्व्रीडयान्वितम् ।

कृत्रिमं रचितं तत्र विस्मितो विश्वकर्मणा ॥

श्रान्तस्त्वमात्मना तेन कृत्रिमेण महामुने ।

अवलोकपरः सोऽभूच्चरितं विश्वकर्मणः ॥

प्रविष्टो मण्डपं तस्य हिमाद्रे रत्नचित्रितम् ।

सुवर्णकलशैर्जुष्टं रम्भादिबहुशोभितम् ॥

सहस्त्रस्तम्भसंयुक्तं विचित्रं परमाद्भुतम् ।

वेदिकां च तथा दृष्ट्वा विस्मयं त्वं मुने ह्ययाः ॥

तदावोचश्च स मुने नारद त्वं नगेश्वरम् ।

विस्मितोऽतीव मनसि नष्टज्ञानो विमूढधीः ॥

आगतास्ते किमधुना देवा विष्णुपुरोगमाः ।

तथा महर्षयः सर्वे सिद्धा उपसुरास्तथा ॥

महादेवो वृषारूढो गणैश्च परिवारितः ।

आगतः किं विवाहार्थं वद तथ्यं नगेश्वर ॥

ब्रह्माजी बोले- हे मुने! उसके बाद आपसमें विचार - विमर्शकर शंकरजीकी आज्ञा लेकर भगवान् १ विष्णुने पहले आपको हिमालयके घर भेजा । हे नारद! भगवान् श्रीहरिकी प्रेमपूर्ण प्रेरणासे सर्वेश्वर शिवको प्रणामकर आप बरातसे आगे हिमालयके २ नगरको चले॥१-२ ॥ हे मुने! वहाँ जाकर आपने विश्वकर्माद्वारा ३ रचित लज्जाकी मुद्रासे युक्त अपनी कृत्रिम मूर्ति देखी और उसे देखते ही आप विस्मित हो गये । हे महामुने! विश्वकर्माद्वारा बनायी गयी अपनी मूर्तिको ४ देखकर तथा विश्वकर्माका सारा चरित्र जानकर आप श्रान्त हो गये । तत्पश्चात् आपने स्वर्णकलशोंसे एवं

५ । केलेके खम्भोंसे अत्यन्त मण्डित रत्नचित्रित हिमालयके ।

मण्डपमें प्रवेश किया ॥ ३–५ ॥

वह मण्डप अति अद्भुत, नाना प्रकारके चित्रोंसे ६ अलंकृत तथा हजारों खम्भोंसे युक्त था । उसमें बनी । हुई वेदी देखकर आप आश्चर्यमें पड गये ॥६ ॥

आहे मुने! हे नारद! उस विस्मयके कारण आपका ७ ज्ञान एवं बुद्धि नष्ट हो गयी, पुनः आपने हिमालयसे पूछा -॥७ ॥

हे हिमालय! क्या इस समय विष्णु आदि सभी ८ देवता, महर्षि, सिद्ध एवं गन्धर्व यहाँ पहँच गये हैं? | हे पर्वतराज! क्या विवाहहेतु श्वेत बैलपर सवार | होकर गणेश्वरोंसे युक्त सदाशिव पधार चुके हैं? यह ९ । बात आप सत्य - सत्य कहिये ॥ ८ - ९ ॥

पृष्ठ 679

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 679 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ४१ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ६६७ ब्रह्मोवाच

इत्येवं वचनं श्रुत्वा तव विस्मितचेतसः ।

उवाच त्वां मुने तथ्यं वाक्यं स हिमवान् गिरिः ॥ १०

हिमवानुवाच

हे नारद महाप्राज्ञागतो नैवाधुना शिवः ।

विवाहार्थं च पार्वत्याः सगणः सवरातकः ॥ ११

विश्वकर्मकृतं चित्रं विद्धि नारद सद्धिया ।

विस्मयं त्यज देवर्षे स्वस्थो भव शिवं स्मर ॥ १२

भुक्त्वा विश्रम्य सुप्रीतः कृपां कृत्वा ममोपरि ।

मैनाकादिधरैः सार्धं गच्छ त्वं शंकरान्तिकम् ॥ १३

एभिसमेत गिरिभिर्महामते संप्रार्थ्य शीघ्रं शिवमत्र चानय । देवैः समेतं च महर्षिसंघैः सुरासुरैरर्चितपादपल्लवम् ॥१४ । ब्रह्मोवाच तथेति चोक्त्वागम आशु हि त्वं तदैव तैः शैलसुतादिभिश्च । तत्रत्यकृत्यं सुविधाय भुक्त्वा महामनास्त्वं शिवसन्निधानम् ॥ १५

तत्र दृष्टो महादेवो देवादिपरिवारितः ।

नमस्कृतस्त्वया दीप्तः शैलैस्तैर्भक्तितश्च वै ॥ १६

तदा मया विष्णुना च सर्वे देवाः सवासवाः ।

पप्रच्छ्रुस्त्वां मुने सर्वे रुद्रस्यानुचरास्तथा ॥ १७

विस्मिताः पर्वतान्दृष्ट्वा सन्देहाकुलमानसाः ।

मैनाकसह्यमेर्वाद्यान्नानालंकारसंयुतान् ॥१८ ।

देवा ऊचुः

हे नारद महाप्राज्ञ विस्मितस्त्वं हि दृश्यसे ।

सत्कृतोऽसि हिमागेन किं न वा वद विस्तरात् ॥ १ ९

एते कस्मात्समायाताः पर्वता इह सत्तमाः ।

मैनाकसह्यमेर्वाद्याः सुप्रतापाः स्वलंकृताः ॥ २०

कन्यां दास्यति शैलोऽसौ शंभवे वा न नारद ।

हिमालयगृहे तात किं भवत्यद्य तद्वद ॥ २१

ब्रह्माजी बोले – हे मुने! विस्मितचित्त हुए आपके इस प्रकारके वचनको सुनकर पर्वत हिमालय आपसे तथ्ययुक्त वचन कहने लगे —॥१० ॥

हिमवान् बोले – हे नारद! हे महाप्राज्ञ! अभी पार्वतीके विवाहके लिये अपने गणों तथा बरातियोंको लेकर शिवजी नहीं आये हैं ॥११ ॥

हे नारद! आप उत्तम बुद्धिसे विश्वकर्माके द्वारा रचित चित्र जानिये । हे देवर्षे! आप आश्चर्यका त्याग कीजिये, स्वस्थ हो जाइये और शिवका स्मरण कीजिये ॥ १२ ॥

आप मुझपर कृपाकर भोजन तथा विश्राम करके मैनाक आदि पर्वतोंके साथ शंकरके समीप जाना ॥ १३ ॥

हे महामते! जिनके चरणकमलकी अर्चना देवता तथा असुर भी किया करते हैं, उन शिवकी प्रार्थनाकर आप इन पर्वतोंको साथ लेकर देवताओं तथा महर्षियोंसहित उन्हें यहाँ शीघ्र ले आइये ॥१४ ॥

ब्रह्माजी बोले- [ हे नारद! ] तब आपने ' तथास्तु ' कहा और वहाँका सारा कृत्य अच्छी तरह सम्पन्नकर भोजन करके महामनस्वी आप हिमालयके पुत्रोंसहित बड़ी प्रसन्नतासे शीघ्र शिवजीके समीप गये ॥ १५ ॥

वहाँ आपने देवताओंसे घिरे हुए महादेवजीको देखा । आपने तथा उन पर्वतोंने भक्तिसे उन कान्तिमान् शिवको प्रणाम किया ॥१६ ॥

तत्पश्चात् हे मुने! अनेक प्रकारके अलंकारोंसे युक्त मैनाक, सह्य, मेरु आदि पर्वतोंको देखकर सन्देहसे आकुल मनवाले मैंने, विष्णुने तथा इन्द्रसे युक्त देवताओं एवं रुद्रानुचरोंने विस्मित होकर आपसे पूछा— ॥ १७-१८ ॥ देवता बोले- हे नारद! हे महाप्राज्ञ! आप तो आश्चर्यसे चकित दिखायी पड़ते हैं, हिमालयने आपका सत्कार किया या नहीं । हमलोगोंको यह विस्तारपूर्वक बताइये । ये महाबली मैनाक, सह्य तथा मेरु आदि पर्वत अनेक अलंकार धारणकर यहाँ किस उद्देश्यसे आये हैं । हे नारद! आप यह भी बताइये कि पर्वतराज हिमालयका विचार शिवजीको कन्या देनेका है या नहीं? हे तात! इस समय हिमालयके यहाँ क्या हो रहा है, यह सब विस्तारसे कहिये ॥ १ ९ –२१ ॥

पृष्ठ 680

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 680 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

६६८

इति सन्दिग्धमनसामस्माकं च दिवौकसाम् ।

वद त्वं पृच्छमानानां सन्देहं हर सुव्रत ॥

ब्रह्मोवाच इत्याकर्ण्य वचस्तेषां विष्ण्वादीनान्दिवौकसाम् । अवोचस्तान्मुने त्वं हि विस्मितस्त्वाष्ट्रमायया एकान्तमाश्रित्य च मां हि विष्णु-मभाषथा वाक्यमिदं मुने त्वम् । शचीपतिं सर्वसुरेश्वरं वै पक्षच्छिदं पूर्वरिपुं धराणाम् ॥ नारद उवाच त्वष्ट्रा कृतं तद्विकृतं विचित्रं विमोहनं सर्वदिवौकसां हि । येनैव सर्वान्स विमोहितुं सुरान् समिच्छति प्रेमत एव युक्त्या ॥ पुरा कृतं तस्य विमोहनं त्वया सुविस्मृतं तत् सकलं शचीपते । तस्मादसौ त्वां विजिगीषुरेव गृहे ध्रुवं तस्य गिरेर्महात्मनः ॥

अहं विमोहितस्तेन प्रतिरूपेण भास्वता ।

तथा विष्णुः कृतस्तेन ब्रह्मा शक्रोऽपि तादृशः ॥

किं बहूक्तेन देवेश सर्वदेवगणाः कृताः ।

कृत्रिमाश्चित्ररूपेण न किंचिदवशेषितम् ॥

विमोहनार्थं सर्वेषां देवानां च विशेषतः ।

कृता माया चित्रमयी परिहासविकारिणी ॥

ब्रह्मोवाच

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवेन्द्रो वाक्यमब्रवीत् ।

विष्णुं प्रति तदा शीघ्रं भयाकुलतनुर्हरिम्॥

देवेन्द्र उवाच

देवदेव रमानाथ त्वष्टा मां निहनिष्यति ।

पुत्रशोकेन तप्तोऽसौ व्याजेनानेन नान्यथा ॥

ब्रह्मोवाच

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः ।

उवाच प्रहसन् वाक्यं शक्रमाश्वासयंस्तदा ॥

श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४१ हे सुव्रत! हम देवताओंका मन अनेक प्रकारके २२ | सन्देहसे ग्रस्त हो रहा है, इसलिये हमलोग आपसे पूछ रहे हैं, आप हमारा सन्देह दूर करें ॥ २२ ॥

ब्रह्माजी बोले- हे मुने! उन विष्णुआदि | देवताओंका वचन सुनकर विश्वकर्माकी मायासे ॥ २३ विस्मित हुए आपने उनसे कहा- ॥ २३ ॥

हे मुने! आप मुझ विष्णुको और सभी देवताओंके ईश्वर शचीके पति, पर्वतोंके पूर्व शत्रु तथा पर्वतोंके पक्षको काटनेवाले इन्द्रको एकान्तमें बुलाकर कहने २४ लगे —॥२४ ॥

नारदजी बोले - विश्वकर्माने हिमालयके घर जैसी कारीगरी की है, उसे देखते ही सभी देवगण मोहित हो जायँगे । वे हिमालय तो उस कारीगरीके कौशलसे सारे देवताओंको प्रेमपूर्वक युक्तिसे मोहित २५ करना चाहते हैं ॥ २५ ॥

हे शचीपते! आपने पूर्वकालमें विश्वकर्माको भुलावेमें डाल दिया था, क्या उसे आप भूल गये हैं? इसलिये वे आज आपको जीतनेकी इच्छासे हिमालयके २६ घरमें विराजमान हैं । उन्होंने मेरा ऐसा चित्र बनाया है कि उसे देखकर मैं तो मोहित हो गया हूँ । इसी २७ प्रकार उन्होंने विष्णु, ब्रह्मा तथा इन्द्र आदि देवताओंके चित्रका भी निर्माण किया है ॥ २६-२७ ॥ हे देवेश! अधिक कहनेसे क्या! उन विश्वकर्माने २८ सभी देवगणोंका चित्र इतनी कुशलतासे बनाया है कि वह यथार्थ देवताओंके रूपसे किंचिन्मात्र भी भिन्न । नहीं जान पड़ता । उन्होंने परिहास करनेके लिये सभी २ ९ देवताओंकी यह मायामयी चित्ररचना की है, जिससे । देवताओंको मोह उत्पन्न हो जाय ॥ २८-२९ ॥ ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार नारदके वचनको | सुनकर भयसे व्याकुल शरीरवाले देवेन्द्रने विष्णुकी ३० और देखकर शीघ्रतासे कहा —॥३० ॥ देवेन्द्र बोले – हे देवदेव! हे रमानाथ! त्वष्टापुत्र । विश्वकर्मा शोकसे व्याकुल हो मुझसे द्रोह करता है । कहीं ३१ ऐसा न हो कि वह इसी बहाने मेरा वध कर दे || ३१ कर ब्रह्माजी बोले- उनका यह वचन सुनकर देवाधिदेव जनार्दन उन्हें समझाते हुए कहने ३२ लगे - ॥ ३२ ॥