लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 171–180

लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 171–180

पृष्ठ 171

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 171 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३८ ] विष्णुद्वारा महेश्वरके माहात्म्यका कथन तथा नारायणद्वारा सृष्टिका वर्णन १६ ९ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६

एवमाहुर्महादेवमावयोरपि कारणम् ।

ईशं सर्वस्य जगतः प्रभुमव्ययमीश्वरम् ॥ ५

सोऽपि तस्यामरेशस्य वचनाद्वारिजोद्भवः ।

वरेण्यं वरदं रुद्रमस्तुवत्प्रणनाम च ॥ ६

अथाम्भसा प्लुतां भूमिं समादाय जनार्दनः ।

पूर्ववत्स्थापयामास वाराहं रूपमास्थितः ॥ ७

नदीनदसमुद्रांश्च पूर्ववच्चाकरोत्प्रभुः ।

कृत्वा चोर्वी प्रयत्नेन निम्नोन्नतविवर्जिताम् ॥ ८

धरायां सोऽचिनोत्सर्वान् भूधरान् भूधराकृतिः ।

भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत् ॥ ९

स्रष्टुं च भगवान् चक्रे मतिं मतिमतां वरः ।

मुख्यं च तैर्यग्योन्यं च दैविकं मानुषं तथा ॥ १०

विभुश्चानुग्रहं तत्र कौमारकमदीनधीः ।

पुरस्तादसृजद्देवः सनन्दं सनकं तथा ॥ ११

सनातनं सतां श्रेष्ठं नैष्कर्म्येण गताः परम् ।

मरीचिभृग्वङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ १२

दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सोऽसृजद्योगविद्यया ।

सङ्कल्पं चैव धर्मं च ह्यधर्मं भगवान् प्रभुः ॥ १३

द्वादशैव प्रजास्त्वेता ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ।

ऋभुं सनत्कुमारं च ससर्जादौ सनातनः ॥ १४

तौ चोर्ध्वरेतसौ दिव्यौ चाग्रजौ ब्रह्मवादिनौ ।

कुमारौ ब्रह्मणस्तुल्यौ सर्वज्ञौ सर्वभाविनौ ॥ १५

एवं मुख्यादिकान् सृष्ट्वा पद्मयोनिः शिलाशन ।

युगधर्मानशेषांश्च कल्पयामास विश्वसृक् ॥ १६

६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ इस प्रकार अविनाशी ईश्वर महादेवको हम दोनोंका भी कारण तथा सम्पूर्ण जगत्का स्वामी कहा गया है ॥ ५ ॥

उन देवेश विष्णुका वचन सुनकर उन पद्मयोनि | ब्रह्माने भी वर प्रदान करनेवाले पूज्य महादेवको बार-बार प्रणाम किया तथा उनकी स्तुति की ॥ ६ ॥

इसके अनन्तर वाराहरूप धारणकर जनार्दन विष्णुने जलसे व्याप्त भूमिको लाकर पुनः पूर्वकी भाँति स्थापित किया ॥ ७ ॥

तत्पश्चात् भगवान् विष्णुने नदियों, नदों तथा समुद्रोंको पहलेकी भाँति कर दिया । पुनः पृथ्वीको ऊँचाई एवं निचाईसे रहितकर भूधरकी आकृतिवाले उन भगवान्ने उस समतल धरापर समस्त पर्वत स्थापित किये, भूलोक आदि चार लोक पूर्वकी भाँति रचे ॥ ८ - ९ ॥ पुनः बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ, प्रखर प्रतिभावाले तथा ऐश्वर्यसम्पन्न भगवान् विष्णुने मुख्य सर्ग, तिर्यक् सर्ग ( पशुसर्ग ), देवसर्ग, मनुष्यसर्ग, अनुग्रहसर्ग एवं कौमारसर्ग रचनेका विचार किया ॥ १०१/२ 11 उन विष्णुने आरम्भमें सनन्द, सनक तथा महात्माओंमें श्रेष्ठ सनातनका सृजन किया, जो निष्काम ज्ञानयोगमें प्रवृत्त होकर ब्रह्मस्वरूपको प्राप्त हुए ॥१११ / २ ॥ इसके बाद सबके स्वामी भगवान् विष्णुने मरीचि, भृगु, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि, वसिष्ठ, संकल्प, धर्म तथा अधर्मको योगविद्यासे रचा । अव्यक्तजन्मा ब्रह्माकी ये ही बारह संतानें हैं ॥ १२-१३ १/२ ॥ शाश्वत विष्णुने आरम्भमें ऋभु तथा सनत्कुमारका सृजन किया । पूर्वमें उत्पन्न वे दोनों कुमार ऊर्ध्वरेता, दिव्य, ब्रह्मवादी, सर्वज्ञ, सभी प्रकारके भावोंसे सम्पन्न तथा ब्रह्माजीके ही सदृश थे ॥१४-१५ ॥ शिलाद! इस प्रकार मुख्य आदि सर्गोंकी सृष्टि करके विश्वकी रचना करनेवाले पद्मयोनि ( विष्णु ) - ने । समस्त युगधर्मोंको प्रतिष्ठित किया ॥१६ ॥

॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वैष्णवकथनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' वैष्णवकथन ' नामक अड़तीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३८ ॥

पृष्ठ 172

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 172 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७० श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग उनतालीसवाँ अध्याय सत्ययुग, त्रेतायुग तथा द्वापरयुगका वर्णन, द्वापरमें वेदसंहिताके विभाजनका एवं कल्पभेदसे विविध पुराणोंके अनुक्रमका वर्णन शैलादिरुवाच

श्रुत्वा शक्रेण कथितं पिता मम महामुनिः ।

पुनः पप्रच्छ देवेशं प्रणम्य रचिताञ्जलिः ॥

शिलाद उवाच

भगवन् शक्र सर्वज्ञ देवदेवनमस्कृत ।

शचीपते जगन्नाथ सहस्त्राक्ष महेश्वर ॥

युगधर्मान् कथं चक्रे भगवान् पद्मसम्भवः ।

वक्तुमर्हसि मे सर्वं साम्प्रतं प्रणताय मे ॥

शैलादिरुवाच

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिलादस्य महात्मनः ।

व्याजहार यथादृष्टं युगधर्मं सुविस्तरम् ॥

शक्र उवाच

आद्यं कृतयुगं विद्धि ततस्त्रेतायुगं मुने ।

द्वापरं तिष्यमित्येते चत्वारस्तु समासतः ॥

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः ।

कलिस्तमश्च विज्ञेयं युगवृत्तिर्युगेषु च ॥

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते ।

भजनं द्वापरे शुद्धं दानमेव कलौ युगे ॥

चत्वारि च सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।

तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

चत्वारि च सहस्राणि मानुषाणि शिलाशन ।

आयुः कृतयुगे विद्धि प्रजानामिह सुव्रत ॥

ततः कृतयुगे तस्मिन् सन्ध्यांशे च गते तु वै ।

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वतः ॥

चतुर्भागैकहीनं तु त्रेतायुगमनुत्तमम् ।

कृतार्धं द्वापरं विद्धि तदर्थं तिष्यमुच्यते ॥

नन्दीश्वर बोले- [ हे सनत्कुमार! ] इन्द्रका कथन सुनकर मेरे पिता महामुनि शिलादने दोनों हाथ जोड़कर १ । देवेश इन्द्रको प्रणाम करके उनसे पुनः पूछा ॥ १ ॥

शिलाद बोले - हे भगवन्! हे शक्र! हे सर्वज्ञ! हे सर्वदेवनमस्कृत! हे शचीपते! हे जगन्नाथ! हे सहस्राक्ष! हे महेश्वर! भगवान् पद्मयोनिने युगधर्म किस २ प्रकार कल्पित किये? आप इस विषयमें सब कुछ मुझ शरणागतको बतानेकी कृपा करें ॥ २-३ ॥ ३ शैलादि बोले - [ हे सनत्कुमार! ] महात्मा शिलादका वह वचन सुनकर इन्द्रने जैसा देखा था, उन युगधर्मोका विस्तारसे वर्णन करना प्रारम्भ किया ॥४ ॥

इन्द्र बोले - हे मुने! आदिमें सत्ययुग, फिर ४ त्रेतायुग, द्वापर तथा कलियुग – ये ही चार युग होते हैं; ऐसा आप संक्षेपमें जान लीजिये ॥ ५ ॥

सत्ययुगको सत्त्वगुणरूप, त्रेतायुगको रजोगुणरूप, ५ द्वापरयुगको रज - तमगुणरूप और कलियुगको तमोगुणरूप जानना चाहिये । इस प्रकार विभिन्न युगोंमें अलग-६ अलग युग - वृत्ति होती है ॥६ ॥

सत्ययुगमें ध्यान, त्रेतायुगमें यज्ञ, द्वापरमें भजन तथा कलियुगमें विशुद्ध दानको श्रेष्ठ कहा गया है ॥ ७ ॥

७ वह सत्ययुग चार हजार दिव्य वर्षोंके प्रमाणवाला | उसकी सन्ध्या चार सौ दिव्य वर्षोंकी होती है तथा ८ उसका सन्ध्यांश भी उसी प्रकार चार सौ दिव्य वर्षोंका होता है ॥८ ॥

हे शिलाद! हे सुव्रत! इस सत्ययुगमें प्रजाओंकी ९ आयु चार हजार मनुष्य वर्षके बराबर जानिये॥९ ॥

सत्ययुग तथा इसके सन्ध्यांश बीत जानेपर समग्र युग - धर्मका एक चरण घट जाता है । पुन: उत्तम त्रेतायुग १० प्रवृत्त होता है, जो तीन हजार दिव्य वर्षोंका होता है । सत्ययुगके आधे प्रमाणके बराबर द्वापरको जानिये तथा ११ | उसके ( द्वापरके ) आधेके बराबर कलियुगका प्रमाण

पृष्ठ 173

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 173 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३ ९ ] सत्ययुग, त्रेतायुग तथा द्वापरयुगका वर्णन " विविध पुराणोंके अनुक्रमका वर्णन १७१

त्रिशती द्विशती सन्ध्या तथा चैकशती मुने ।

सन्ध्यांशकं तथाप्येवं कल्पेष्वेवं युगे युगे ॥ १२

आद्ये कृतयुगे धर्मश्चतुष्पादः सनातनः ।

त्रेतायुगे त्रिपादस्तु द्विपादो द्वापरे स्थितः ॥ १३

त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण धिष्ठितः ।

कृते तु मिथुनोत्पत्तिः वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा ॥ १४

प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वा: सर्वानन्दाश्च भोगिनः ।

अधमोत्तमता तासां न विशेषाः प्रजाः शुभाः ॥ १५

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन् कृते युगे ।

तासां प्रीतिर्न च द्वन्द्वं न द्वेषो नास्ति च क्लमः ॥ १६

पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः ।

विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास्तथा ॥ १७

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः ।

अप्रवृत्तिः कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः ॥ १८

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न च सङ्करः ।

रसोल्लासः कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते द्विज ॥ १ ९

तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिः प्रजायते ।

अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु वै ॥ २०

मेघेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् ।

सकृदेव तया वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले ॥२१

प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ।

सर्ववृत्त्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते ॥ २२

५६५६ कहा जाता है । हे मुने! उसी तरह त्रेतायुगकी सन्ध्या तीन सौ दिव्य वर्ष, द्वापरकी सन्ध्या दो सौ दिव्य वर्ष तथा कलियुगकी सन्ध्या एक सौ दिव्य वर्षकी होती है । सभीका सन्ध्यांश भी सन्ध्याकालके समान ही जानना चाहिये । प्रत्येक कल्पमें आनेवाले युगोंमें यही स्थिति

होती है । १० - १२ ॥

सनातन धर्म आरम्भके सत्ययुगमें चार चरणोंवाला, त्रेता में तीन चरणोंवाला, द्वापरमें दो चरणोंवाला तथा कलियुगमें मात्र एक चरणवाला होकर अधिष्ठित रहता है ॥ १३१/२ ॥ सत्ययुगमें स्त्री - पुरुषके संयोगसे उत्पत्ति होती है तथा उनकी वृत्ति मधुर रसोंसे सम्पन्न होती है । उस युगमें समस्त प्रजाएँ सभी प्रकारके आनन्दों एवं भोगोंसे पूर्ण तृप्त रहती हैं । उनमें अधमता तथा उत्तमताका कोई भेद नहीं रहता है और सभी प्रजाएँ शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न रहती हैं ॥ १४-१५ ॥ उस सत्ययुगमें वे प्रजाएँ समान आयु, सुख तथा रूपवाली होती हैं । उनमें परस्पर द्वेष, द्वन्द्व एवं अवसाद नहीं रहता है, अपितु वे एक - दूसरेसे प्रेम करती हैं ॥ १६ ॥

सत्ययुगमें वे प्रजाएँ घरका आश्रय न लेकर पर्वतों तथा समुद्रोंके सान्निध्यमें निवास करती हैं । सभी लोग शोकरहित, पराक्रमसम्पन्न एवं एकान्तप्रिय होते हैं ॥ १७ ॥

कृतयुगमें वे प्रजाएँ निष्काम कर्मोंमें प्रवृत्त रहनेवाली तथा सदा प्रसन्न मनवाली होती हैं । वे कर्मोंके पाप और पुण्यकी भावनासे रहित होती हैं । उस समय वर्णाश्रम-व्यवस्था रहती है, किंतु वर्णसंकर दोष विद्यमान नहीं रहता है ॥१८ ९ / २ ॥ हे द्विज! कालयोगसे त्रेतायुगमें रसोंका प्रादुर्भाव समाप्त होने लगता है । उस युगमें सिद्धिके नष्ट हो जानेपर अन्य सिद्धि उत्पन्न होती है ॥ १ ९९ / २ ॥ जलकी अल्पता हो जानेपर भगवान् मेघात्मा गर्जनयुक्त मेघोंके माध्यमसे जल बरसाते हैं और एक बारमें ही उस वृष्टिसे पृथ्वीतलके संयुक्त हो जानेपर | वृक्ष उत्पन्न हो जाते हैं; इस प्रकार वे वृक्ष ही प्रजाओंके

पृष्ठ 174

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 174 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग १७२ वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः । गृहरूप बन जाते हैं । उन प्रजाओंकी सम्पूर्ण वृत्ति कालेन महता तासामेव विपर्ययात् ॥ २३ तथा उपभोग उन्हीं वृक्षोंपर आश्रित रहता है । इस ततः रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिकोऽभवत् । विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना

प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ।

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः ॥

अपि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा ।

प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ॥

वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च ।

तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम् ॥

अमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु ।

तेन ता वर्तयन्ति स्म सुखमायुः सदैव हि ॥

हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः ।

ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तु ताः ॥

वृक्षांस्तान् पर्यगृह्णन्ति मधु वा माक्षिकं बलात् ।

तासां तेनोपचारेण पुनर्लोभकृतेन वै ॥

प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित् ।

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा ॥

आवर्तनात्तु त्रेतायां द्वन्द्वान्यभ्युत्थितानि वै ।

शीतवर्षातपैस्तीव्रैस्ततस्ता दुःखिता भृशम् ॥

द्वन्द्वैः सम्पीड्यमानाश्च चक्रुरावरणानि तु ।

कृतद्वन्द्वप्रतीघाताः केतनानि गिरौ ततः ॥

प्रकार त्रेतायुगके आरम्भमें प्रजाएँ जीवनयापन - सम्बन्धी सभी व्यवहार उन्हीं वृक्षोंपर आश्रित होकर करती हैं ॥ २०–२२१२ ॥ ॥ २४ तत्पश्चात् अधिक समय बीतनेपर उनके [ बुद्धि ] -विपर्ययसे उन प्रजाओंमें अकस्मात् राग तथा लोभसे युक्त भाव उत्पन्न हो जाते हैं ॥२३१ / २ ॥ २५ उन प्रजाओंमें उस समय उत्पन्न उस विपर्ययके कारण उनके गृहसंज्ञक सभी वृक्ष नष्ट हो जाते हैं ॥ २४२ ॥

२६ तब उन वृक्षोंके नष्ट हो जानेपर मैथुनसे उत्पन्न वे प्रजाएँ भ्रमित हो जाती हैं । इसके बाद सत्यका चिन्तन करनेवाले वे प्रजागण उस सिद्धिका फिरसे ध्यान २७ करते हैं ॥ २५१/२ ॥ इस प्रकार ध्यानके फलस्वरूप उनके गृहसंज्ञक वे वृक्ष फिरसे उत्पन्न हो जाते हैं । वे वृक्ष प्रजाओंके लिये वस्त्र, भूषण तथा नानाविध फल उत्पन्न करते हैं ॥ २६२ ॥

२८ उनके लिये उन वृक्षोंके पत्ते - पत्तेमें गन्ध - वर्ण-रससे युक्त, शक्तिवर्धक तथा अमाक्षिक ( मक्षिकारहित ) मधु पैदा होता है ॥ २७१/२ ॥ २ ९ उसी मधुसे प्रजाएँ सुखपूर्वक सदा जीवनयापन करती हैं और वे उसी सिद्धिसे सन्तापरहित होकर सर्वदा हृष्ट - पुष्ट रहती हैं ॥ २८१/२ ॥ ३० तत्पश्चात् कालान्तरमें वे प्रजाएँ पुनः लोभके वशीभूत होकर बलपूर्वक उन वृक्षों अथवा माक्षिक मधुका हरण करती हैं ॥ २ ९ २ ॥ लोभमें पड़कर उनके द्वारा किये गये इस अनाचारपूर्ण ३१ कृत्यसे मधुके साथ - साथ कहीं - कहीं वे कल्पवृक्ष भी नष्ट हो जाते हैं ॥ ३० ९ / २ ॥ पुनः उस त्रेतामें कालयोगसे अवशिष्ट सिद्धियोंमें ३२ आवर्तन हो जानेसे द्वन्द्व उत्पन्न होने लगते हैं ॥ ३१२ ॥

पुनः तीव्र शीत, वर्षा तथा आतपसे प्रजाएँ अत्यन्त दु: खित हो जाती हैं और इन द्वन्द्वोंसे पीड़ित प्रजाएँ ३३ । अपने आवरणका उपाय करने लगती हैं ॥ ३२५ ॥

पृष्ठ 175

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 175 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३ ९ ] सत्ययुग, त्रेतायुग तथा द्वापरयुगका वर्णन " विविध पुराणोंके अनुक्रमका वर्णन १७३ * पूर्वं निकामचारास्ता ह्यनिकेता अथावसन् । 99999995363636363 यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन् पुनः ॥

कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वृत्त्युपायमचिन्तयन् ।

नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा ॥

विवादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः ।

ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः ॥

वार्तायाः साधिकाप्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः ।

तासां वृष्ट्युदकादीनि ह्यभवन्निम्नगानि तु ॥

अभवन् वृष्टिसन्तत्या स्त्रोतस्थानानि निम्नगाः ।

एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने ॥

ये पुनस्तदपां स्तोकाः पतिताः पृथिवीतले ।

अपां भूमेश्च संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् ॥

अथाल्पकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ।

ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे ॥

प्रादुर्भूतानि चैतानि वृक्षजात्यौषधानि च ।

नौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा ॥

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वशः ।

अवश्यं भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च ॥

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् ।

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम् ॥

विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टास्ताश्चतुर्दश ।

मत्वा धरां प्रविष्टास्ता इत्यौषध्यः पितामहः ॥

दुदोह गां प्रयत्नेन सर्वभूतहिताय वै । तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टास्त्वितस्ततः YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA द्वन्द्वोंसे निरन्तर प्रतिहत प्रजाएँ पर्वतोंपर घर बनाने ३४ लगती हैं । इसलिये पूर्वमें स्वेच्छाचारितापूर्ण वे प्रजाएँ, जो बिना घरके रहती थीं, पुनः अपने अनुकूल तथा सुविधाजनक घरोंमें रहने लगती हैं । ३३-३४ ॥ ३५ मधुके साथ उन कल्पवृक्षोंके भी नष्ट हो जानेपर पुनः उन द्वन्द्वोंके प्रति उपघात करती ££££££££££ हुई वे प्रजाएँ जीविकोपार्जनका उपाय सोचने लगती हैं ॥ ३५ ॥

३६ वे प्रजाएँ पुनः जब विवादसे व्याकुल तथा भूख एवं प्याससे पीड़ित हो जाती हैं, तब त्रेतायुगमें उनमें सिद्धिका प्रादुर्भाव पुनः होता है ॥ ३६ ॥

३७ उनके लिये कृषि - कार्यको पूर्णतः सिद्ध करनेवाली दूसरी अन्य वृष्टि होती है । वृष्टिजनित वे जल आदि नदियोंके रूपमें परिवर्तित हो जाते हैं ॥ ३७ ॥

३८ सतत वृष्टि होनेसे नदियाँ तथा जलके अन्य उद्गमस्थान हो गये । इस प्रकार दूसरे वृष्टि - सर्जनमें नदियोंका प्रादुर्भाव हो गया ॥ ३८ ॥

३ ९ इस प्रकार पृथ्वीतलपर जो जल - बिन्दु गिरे; उन जलों तथा भूमिके संयोगसे अल्प - कृष्ट एवं बिना बोये चौदह प्रकारकी वन्य तथा ग्राम्य ( वन एवं ग्रामीण ४० क्षेत्रों में उगनेवाली ) औषधियाँ उत्पन्न हो गयीं । ऋतुसम्बन्धी विभिन्न पुष्प, फल, वृक्ष एवं पौधे उग गये । इस प्रकार ये विभिन्न जातिके वृक्ष तथा औषध उत्पन्न हो गये और ४१ उस त्रेतायुगमें प्रजाएँ उन्हीं औषधियोंसे ही अपना जीवन - निर्वाह करने लगीं ॥ ३ ९ -४१ ॥ इसके बाद उन प्रजाओंमें हर प्रकारसे राग तथा ४२ लोभका उदय हुआ और त्रेतायुगके प्रभावसे होनेवाली अवश्यम्भाविताके कारण वे प्रजाएँ नदीक्षेत्रों तथा पर्वतोंका अतिक्रमण करने लगीं और वृक्ष, गुल्मों एवं ४३ औषधियोंका बलपूर्वक पुनः हरण करने लगीं । उनके इस विपरीत आचरणसे चौदहों प्रकारकी औषधियाँ विनष्ट हो गयीं ॥ ४२-४३१ / २ ॥ ४४ अब वे औषधियाँ पृथ्वीमें समा गयीं - ऐसा मानकर भगवान् विष्णुने राजा पृथुके रूपमें होकर सभी प्राणियोंके कल्याणार्थ पृथ्वीरूप गायका दोहन किया । ॥ ४५ । उसी समयसे हलके फालसे जुती हुई भूमिमें यहाँ - वहाँ

पृष्ठ 176

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 176 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग

वार्ता कृषिं समायाता वर्तुकामाः प्रयत्नतः । औषधियाँ उत्पन्न होने लगीं ॥ ४४-४५ ॥

वार्तावृत्तिः समाख्याता कृषिकामप्रयत्नतः अन्यथा जीवितं तासां नास्ति त्रेतायुगात्यये हस्तोद्भवा ह्यपश्चैव भवन्ति बहुशस्तदा तत्रापि जगृहुः सर्वे चान्योन्यं क्रोधमूर्च्छिताः सुतदारधनाद्यांस्तु बलाद्युगबलेन तु मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वा तदखिलं विभुः ससर्ज क्षत्रियांस्त्रातुं क्षतात्कमलसम्भवः वर्णाश्रमप्रतिष्ठां च चकार स्वेन तेजसा वृत्तेन वृत्तिना वृत्तं विश्वात्मा निर्ममे स्वयम् ॥ यज्ञप्रवर्तनं चैव त्रेतायामभवत्क्रमात् पशुयज्ञं न सेवन्ते केचित्तत्रापि सुव्रताः बलाद्विष्णुस्तदा यज्ञमकरोत्सर्वदृक् क्रमात् । द्विजास्तदा प्रशंसन्ति ततस्त्वाहिंसकं मुने

द्वापरेष्वपि वर्तन्ते मतिभेदास्तदा नृणाम् ।

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति ॥

तदा तु सर्वभूतानां कायक्लेशवशात्क्रमात् ।

लोभो भृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ॥

वेदशाखाप्रणयनं धर्माणां सङ्करस्तथा ।

वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च ॥

॥ ४६ इस तरह अब जीनेकी इच्छा रखनेवाली प्रजाएँ प्रयत्नपूर्वक कृषि कार्य करने लग गयीं । कृषिमें | प्रयत्नपूर्वक इच्छा रखनेके कारण इसे ' वार्तावृत्ति ' कहा । गया ॥ ४६ ॥

॥ ४७ त्रेतायुगके उस अन्तिम कालमें इस कृषिको छोड़कर आजीविकाका कोई अन्य उपाय नहीं था । उस समय [ खनित्र आदिके उपयोग बिना ही ] हाथसे ही

खोदकर पर्याप्त जल प्राप्त हो जाता था ॥ ४७ ॥

॥ ४८

उस समय सभी लोग युग - प्रभावके कारण क्रोधके वशीभूत होकर बलपूर्वक एक - दूसरेके पुत्र, स्त्री, धन । आदिका हरण कर लेते थे ॥ ४८ ॥

॥ ४ ९ वह सम्पूर्ण स्थिति देखकर मर्यादाकी प्रतिष्ठा करनेके लिये तथा दुःखसे रक्षा करनेके लिये भगवान् कमलयोनिने क्षत्रियोंकी उत्पत्ति की ॥ ४ ९ ॥ । विश्वात्मा भगवान्ने अपने तेजसे वर्णाश्रम व्यवस्था ५० स्थापित की तथा उन्होंने स्वधर्मानुसार जीविकाद्वारा जीवनका निर्माण ( परिपालन ) स्वयं किया ॥ ५० ॥

। इसी प्रकार त्रेतायुगमें क्रमसे यज्ञ - अनुष्ठान आदि आरम्भ हुआ । सभीकी व्रतोंमें निष्ठा थी तथा कोई भी ॥ ५१ मनुष्य पशु - यज्ञ नहीं करते थे ॥ ५१ ॥

उस समय व्यापक दृष्टिवाले भगवान् विष्णुने अपने सामर्थ्यसे क्रमपूर्वक यज्ञ सम्पन्न किये । हे मुने! ॥ ५२ उस समय द्विज लोग हिंसा न करनेवालेकी प्रशंसा करते थे ॥ ५२ ॥

द्वापरमें भी लोगोंमें मन - वचन - कर्मसे बुद्धि-भेद उत्पन्न होते हैं । कष्टपूर्वक कृषिकार्य भी सम्पन्न ५३ होते हैं ॥५३ ॥

उस समय शारीरिक क्लेशवश सभी लोगोंमें लोभ, भृति, वाणिज्य कर्मोंमें विवाद तथा चित्त-५४ कालुष्यके कारण यथार्थ वस्तुओंके प्रति सन्देह उत्पन्न होने लगता है ॥ ५४ ॥

उस समय शाखाओंके रूपमें वेदोंका विभाग होता है तथा धर्मोके संकर अर्थात् अन्य धर्मकी प्रवृत्ति ५५ । होने लगती है । उस द्वापरमें ब्राह्मण आदि वर्णों एवं

पृष्ठ 177

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 177 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३ ९ ] सत्ययुग, त्रेतायुग तथा द्वापरयुगका वर्णन " विविध पुराणोंके अनुक्रमका वर्णन १७५

द्वापरे तु प्रवर्तन्ते रागो लोभो मदस्तथा ।

वेदो व्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ॥

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते ।

सङ्क्षयादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु सः ॥

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः । मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः संहिता ऋग्यजुः साम्नां संहन्यन्ते मनीषिभिः । सामान्या वैकृताश्चैव दृष्टिभिस्तैः पृथक्पृथक् ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च अन्ये तु प्रस्थितास्तान् वै केचित्तान् प्रत्यवस्थिताः इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते कालगौरवात् ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम् आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च वामनाख्यं ततः कूर्मं मात्स्यं गारुडमेव च स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं तेषां भेदः प्रकथ्यते लैङ्गमेकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम् मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ शातातपो वसिष्ठश्च एवमाद्यैः सहस्रशः अवृष्टिर्मरणं चैव तथा व्याध्याद्युपद्रवाः वाङ्मनःकर्मजैर्दुःखैर्निर्वेदो जायते ततः निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा ब्रह्मचर्य आदि आश्रमोंका लगभग विनाश हो जाता है । ५६ लोगोंमें वासना, द्वेष, राग, लोभ तथा मद प्रवृत्त हो जाते हैं । द्वापर आदि कालोंमें व्यासोंके द्वारा एक वेद चार भागोंमें विभक्त किया जाता है । ऋक् आदि चार ५७ पादोंसे युक्त एक वेद - संहिताका इस भूलोकमें त्रेता आदि कालोंमें अध्ययन किया जाता है; वही वेद द्वापर आदि कालोंमें आयुसंक्षयके कारण विभाजित कर ॥ ५८ दिया जाता है ॥ ५५-५७ ॥ इसके आगे ऋषिपुत्रोंके द्वारा अपनी दृष्टिसे विभाजन पुनः किया जाता है । दृष्टिविभ्रम ( अलग-॥ ५ ९ अलग विचार रखनेवाले ) मनीषियोंने समानरूपसे विभाजित की गयी ऋक्, यजुः तथा साम नामक संहिताओं को । स्वर - वर्णोंके भेदसे मन्त्र और ब्राह्मणभागके स्वरूपमें ॥ ६० पुनः अलग - अलग विभाजित किया॥५८-५९ ॥ इस प्रकार मनीषियोंने ब्राह्मणभाग, कल्पसूत्र तथा । मीमांसा- न्यायके सूत्रोंकी रचना की । कुछ मनीषी इतने ॥ ६१ विभाजनको पर्याप्त मानकर इसीपर स्थिरमति हो गये, किंतु अन्य मनीषी इस विभाजनको न्यून मानकर इसके । विस्तारमें प्रवृत्त हुए ॥ ६० ॥

॥ ६२ अनेक कल्पोंके भेदसे इतिहास, पुराण आदिके भी विशिष्ट भेद होते हैं । ब्रह्मपुराण, पद्मपुराण, विष्णुपुराण, । शिवपुराण, भागवतपुराण, भविष्यपुराण, नारदपुराण, ॥ ६३ मार्कण्डेयपुराण, अग्निपुराण, ब्रह्मवैवर्तपुराण, लिङ्गपुराण, वाराहपुराण, वामनपुराण, कूर्मपुराण, मत्स्यपुराण, गरुड़पुराण, । स्कन्दपुराण तथा ब्रह्माण्डपुराण - ये उन पुराणोंके भेद ॥ ६४ । कहे जाते हैं । इनमें ग्यारहवाँ पवित्र लिङ्गपुराण द्वापरमें विभक्त किया गया है ॥ ६१–६३१२ ॥ । मनु, अत्रि, विष्णु, हारीत, याज्ञवल्क्य, उशना, ॥ ६५ अंगिरा, यम, आपस्तम्ब, संवर्त, कात्यायन, बृहस्पति, पराशर, व्यास, शंख, लिखित, दक्ष, गौतम, शातातप तथा । वसिष्ठ आदि बहुत - से मुनि धर्मशास्त्रोंका विस्तार करनेवाले ॥ ६६ | हैं ॥ ६४-६५२ ॥ अवृष्टि, अकालमरण, रोग, विघ्न एवं मन-। वचन - कर्मजनित दुःखोंसे निर्वेद उत्पन्न होता है । ॥ ६७ । निर्वेदसे उन प्रजाओंके मनमें दुःखोंसे छूटनेका विचार

पृष्ठ 178

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 178 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७६ ५ विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसम्भवः

एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर्वै द्वापरे स्मृता ।

आद्ये कृते तु धर्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते ॥

द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग ॥ पैदा होता है । उस विचारसे वैराग्य तथा वैराग्यसे ॥ ६८ सांसारिक क्रियाकलापोंमें दोष दिखायी देने लगते हैं और उन दोषोंके दर्शनसे द्वापरमें ज्ञान उत्पन्न हो जाता है ॥ ६६-६८ ॥ द्वापरमें रजोगुण तथा तमोगुणसे युक्त इस प्रकारकी ६ ९ | वृत्ति कही गयी | आदि सत्ययुगमें एकमात्र धर्म ही सर्वत्र रहता है, वह त्रेतामें प्रेरणासे प्रवृत्त होता है वह धर्म द्वापरमें व्याकुल होकर स्थित रहता है तथा फिर ७० । कलियुगमें नष्ट हो जाता है ॥ ६ ९ -७० ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ' चतुर्युगधर्माणां वर्णनं ' नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' चतुर्युगधर्मवर्णन ' नामक उनतालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३ ९ ॥ चालीसवाँ अध्याय कलियुगके धर्मोका वर्णन, कलियुगमें धर्म आदिका ह्रास तथा स्वल्प भी धर्माचरणका महत्फल एवं कलियुगके अन्तमें पुनः सत्ययुगकी प्रवृत्ति शक्र उवाच

तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् ।

साधयन्ति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः ॥ १

कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्धयानि च ।

अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः ॥ २

न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् ।

अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः ॥ ३

अनृतं ब्रुवते लुब्धास्तिष्ये जाताश्च दुष्प्रजाः ।

दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः ॥ ४

विप्राणां कर्मदोषेण प्रजानां जायते भयम् ।

नाधीयन्ते तदा वेदान्न यजन्ति द्विजातयः ॥ ५

उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात् ।

शूद्राणां मन्त्रयोगेन सम्बन्धो ब्राह्मणैः सह ॥६

भवतीह कलौ तस्मिन् शयनासनभोजनैः ।

राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते ॥ ७ ।

इन्द्र बोले - [ हे शिलाद! ] कलियुगमें तमोगुणसे व्याकुल इन्द्रियोंवाले मनुष्य माया रचेंगे, दूसरोंका दोष देखेंगे तथा तपस्वियोंका वध करेंगे ॥१ ॥

कलियुगमें प्रमाद, रोग, निरन्तर क्षुधाका भय, अनावृष्टिरूप घोर भय तथा देशोंका विपर्यय ( विनाश ) — ये सब होंगे ॥२ ॥

लोग वेदोंकी प्रामाणिकता स्वीकार नहीं करेंगे तथा अधर्मका आचरण करेंगे । मनुष्य धर्मच्युत होकर अनाचारमें रत रहेंगे और महान् क्रोधी तथा मन्द बुद्धिवाले होंगे ॥ ३ ॥

कलियुगमें प्रजाएँ मिथ्या भाषण करेंगी, लोभ-परायण होंगी तथा मलिन आचार - विचारवाली होंगी । ब्राह्मणोंके दूषित यज्ञ, दूषित पठन, दूषित आचार एवं दूषित शास्त्रोंके सेवनरूपी कर्मदोषसे प्रजाओंमें भय । उत्पन्न होगा । द्विजातिगण न तो वेदोंका अध्ययन करेंगे और न तो यज्ञ - अनुष्ठान करेंगे ॥४-५ ॥ क्षत्रिय, वैश्य आदि सभी मनुष्य क्रमशः विनष्ट हो जायँगे । कलियुगमें ब्राह्मण लोग शूद्रोंको मन्त्रोपदेश देंगे तथा उनके साथ शयन, आसन, भोजन आदिका व्यवहार

पृष्ठ 179

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 179 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ४० ] कलियुगके धर्मोका वर्णन, कलियुगमें धर्म

भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै ।

शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः ॥ ८

राजवृत्तिस्थिताश्चौराश्चौराचाराश्च पार्थिवाः ।

एकपल्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्त्यभिसारिकाः ॥ ९

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा नो जायते नृषु सर्वतः ।

तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला ॥ १०

अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश्च शिलाशन ।

शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवन्दिताः ॥ ११

अक्षत्रियाश्च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः ।

आसनस्था द्विजान् दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः ॥ १२

ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश्च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः ।

आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः ॥ १३

नीचस्येव तदा वाक्यं वदन्ति विनयेन तम् ।

उच्चासनस्थान् शूद्रांश्च द्विजमध्ये द्विजर्षभ ॥ १४

ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु ।

पुष्पैश्च वासितैश्चैव तथान्यैर्मङ्गलैः शुभैः ॥ १५

शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः ।

न प्रेक्षन्ते गर्विताश्च शूद्रा द्विजवरान् द्विज ॥ १६

सेवावसरमालोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः ।

वाहनस्थान् समावृत्य शूद्रान् शूद्रोपजीविनः ॥ १७

सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ ।

तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः ॥ १८ ।

आदिका ह्रास " पुनः सत्ययुगकी प्रवृत्ति १७७ करके उनसे सम्बन्ध बनायेंगे । राजा लोग शूद्रवत् आचरण करते हुए ब्राह्मणोंको सन्ताप देंगे ॥ ६-७ ॥ प्रजाओंमें भ्रूणहत्या तथा वीरोंकी हत्याकी प्रवृत्ति व्याप्त रहेगी । शूद्र लोग ब्राह्मणोंका आचरण करेंगे एवं ब्राह्मण शूद्रोंका आचरण करेंगे ॥ ८ ॥

चोर लोग राजाओंके तुल्य व्यवहार करेंगे और राजा लोग चोरों- जैसा व्यवहार करेंगे । स्त्रियाँ पातिव्रत्य धर्मका पालन नहीं करेंगी और व्यभिचारिणी स्त्रियोंका बाहुल्य होगा ॥ ९ ॥

मनुष्यों में वर्ण तथा आश्रमसम्बन्धी समस्त व्यवहार समाप्त हो जायगा । उस समय पृथ्वी कहीं कम और कहीं अधिक फल देनेवाली होगी ॥१० ॥

हे शिलाद! राजागण प्रजाओंके रक्षक न होकर उनके विनाशक हो जायेंगे । सभी शूद्र ज्ञानी बनकर ब्राह्मणोंसे वन्दित होंगे ॥११ ॥

क्षत्रियसे इतर वर्णवाले राजा होंगे, ब्राह्मण आजीविकाके लिये शूद्रोंपर निर्भर रहेंगे और अल्प बुद्धिवाले वे शूद्र ब्राह्मणोंको देखकर अपने आसनसे नहीं उठेंगे । स्वल्प बुद्धिवाले शूद्र श्रेष्ठ द्विजोंको भी दण्डित ( अपमानित ) करेंगे । द्विज अपने मुखपर हाथ रखकर शूद्रके कानमें विनयपूर्वक नीच व्यक्तिके समान वाक्य बोलेंगे ॥ १२-१३१ / २ ॥ हे द्विजश्रेष्ठ! कलियुगमें कालके वशमें होकर राजा ब्राह्मणोंके बीच उच्च आसनपर बैठे हुए शूद्रको देखकर उसे दण्डित नहीं करेंगे । वे पुष्पों, सुगन्धित पदार्थों तथा अन्य मंगल- द्रव्योंसे शूद्रोंकी पूजा करेंगे । हे द्विज! अल्प शास्त्र - ज्ञान, खोटे भाग्य एवं बलसे युक्त शूद्र लोग गर्वित होकर श्रेष्ठसे श्रेष्ठ द्विजोंकी और

देखनातक पसन्द नहीं करेंगे । १४ - १६ ॥

अपनी आजीविकाके लिये शूद्रोंपर आश्रित रहनेवाले ब्राह्मण सेवाका अवसर देखकर वाहनोंपर स्थित शूद्रोंको घेरकर उनके द्वारपर खड़े होकर उनकी सेवा करेंगे । कलियुगमें ब्राह्मण अनेकविध स्तुतियोंसे शूद्रोंका स्तवन करेंगे । उस समय उत्तम विप्रगण अपने तपों तथा यज्ञोंके फलका विक्रय करेंगे ॥ १७-१८ ॥

पृष्ठ 180

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 180 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७८ यतयश्च भविष्यन्ति बहवोऽस्मिन् कलौ युगे पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः

प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः ।

ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनापि शङ्करम् ॥

कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् ।

श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः ॥

साधूनां विनिवृत्तिश्च वेद्या तस्मिन् युगक्षये ।

तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान् ॥

चातुराश्रमशैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति ।

अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः ॥

युगान्तेषु भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः ।

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः ॥

प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे ।

चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम् ॥

सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यन्त्यधमे युगे ।

कुशीलचर्याः पाखण्डैर्वृथारूपैः समावृताः ॥

बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् ।

नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः ॥

न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति ।

निन्दकाश्चैव पतिता युगान्तस्य च लक्षणम् ॥

श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । उस कलियुगमें बहुत लोग संन्यासीका रूप धारण ॥ १ ९ । कर लेंगे । उस युगान्तके उपस्थित होनेपर पुरुष तो कम होंगे, किंतु स्त्रियाँ अधिक होंगी । कलियुगमें ब्राह्मण । वेद - विद्या तथा वैदिक कर्मोंकी निन्दा करेंगे ॥ १ ९ १२ ॥ तब उस कलियुगमें नीललोहित महादेव शिव धर्मकी ॥ २० प्रतिष्ठाके लिये अपनी विकृत आकृति अर्थात् उच्छिन्नभिन्न लिङ्गस्वरूपवाले होकर प्रकट होंगे ॥२०१ / २ ॥ उस समय जो विप्रगण जिस किसी भी तरहसे २१ उन विकृत वेषवाले शिवकी आराधना करेंगे, वे कलियुगके दोषोंपर विजय प्राप्तकर परमपदको प्राप्त होंगे ॥ २११/२ ॥ २२ उस कलियुगके अन्तमें हिंसक पशुओंकी प्रबलता तथा गायोंका ह्रास होगा और उत्तम साधुओंका अभाव हो जायगा ॥२२२ ॥

२३ उस समय दानके मूलवाला सूक्ष्म ऐश्वर्यका रूप भी दुर्लभ जायगा, ब्रह्मचर्य आदि चारों आश्रमोंकी शिथिलता हो जानेपर धर्म विनष्ट हो जायगा ॥ २३२ ॥

उस युगान्तमें राजा लोग प्रजाजनोंकी रक्षा न २४ करके मात्र अपनी रक्षामें तत्पर रहेंगे और बलिभाग [ कर ] -के हर्ता बन जायँगे ॥ २४ ९ / २ ॥ कलियुगमें समस्त प्राणी अन्न तथा कन्याओंका २५ विक्रय करनेवाले एवं ब्राह्मण वेद बेचनेवाले होंगे और स्त्रियाँ व्यभिचारपरायण हो जायँगी । जब युगक्षय होता है, उस समय वर्षाके देवता इन्द्र कहीं - कहींपर वृष्टि २६ करनेवाले कहे जाते हैं ॥ २५-२६ ॥ उस अधम कलियुगमें सभी वणिक् जन भी कुत्सित आचरणवाले, दम्भ करनेवाले तथा पाखण्डी २७ अर्थात् अवैदिक मार्गोंपर चलनेवाले होंगे ॥ २७ ॥

कलियुगमें सभी लोग ग्रामयाजक ( पात्र - अपात्रका विचार किये बिना सबका यज्ञ आदि करानेवाले ) हो जायँगे । कोई भी मृदु वचन बोलनेवाला, सरल २८ स्वभाववाला, ईर्ष्यारहित तथा प्रत्युपकारी अर्थात् अपने लिये किये गये उपकारको माननेवाला नहीं होगा और सभी लोग निन्दक एवं पतित हो जायँगे । यह सब २ ९ । युगान्त कलियुगका लक्षण है ॥ २८-२९ ॥