लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 221–230
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 221–230
पृष्ठ 221
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ५१ ] दिव्य भूतवनमें महादेवके I
दीप्तास्यैर्दीप्तचरितैर्नन्दीश्वरमुखैः शुभैः ।
ब्रह्मेन्द्रविष्णुसङ्काशैरणिमादिगुणान्वितैः ॥ १५
अशून्यममरैर्नित्यं महापरिषदैस्तथा ।
तत्र भूतपतेर्देवाः पूजां नित्यं प्रयुञ्जते ॥ १६
झर्झरैः शङ्खपटहैर्भेरीडिण्डिमगोमुखैः ।
ललितावसितोद्गीतैर्वृत्तवल्गितगर्जितैः ॥ १७
पूजितो वै महादेवः प्रमथैः प्रमथेश्वरः ।
सिद्धर्षिदेवगन्धर्वैर्ब्रह्मणा च महात्मना ॥ १८ ।
उपेन्द्रप्रमुखैश्चान्यैः विभक्तचारुशिखरं कैलासो यक्षराजस्य निवासः कोटियक्षाणां तत्रापि देवदेवस्य तस्मिन्नायतने सोमः यत्र मन्दाकिनी नाम सुवर्णमणिसोपाना
पूजितस्तत्र शङ्करः ।
यत्र तच्छङ्घवर्चसम् ॥ १ ९
कुबेरस्य महात्मनः ।
तथान्येषां महात्मनाम् ॥ २०
भवस्यायतनं महत् ।
सदास्ते सगणो हरः ॥ २१
नलिनी विपुलोदका ।
कुबेरशिखरे शुभे ॥ २२
जाम्बूनदमयैः पद्मैर्गन्धस्पर्शगुणान्वितैः ।
नीलवैडूर्यपत्रैश्च गन्धोपेतैर्महोत्पलैः ॥ २३
तथा कुमुदखण्डैश्च महापद्यैरलङ्कृता ।
यक्षगन्धर्वनारीभिरप्सरोभिश्च सेविता ॥ २४ ।
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसकिन्नरैः उपस्पृष्टजला पुण्या नदी मन्दाकिनी शुभा ॥ २५
तस्याश्चोत्तरपार्श्वे तु भवस्यायतनं शुभम् ।
वैडूर्यमणिसम्पन्नं तत्रास्ते शङ्करोऽव्ययः ॥ २६
द्विजाः कनकनन्दायास्तीरे वै प्राचिदक्षिणे ।
वनं द्विजसहस्राढ्यं मृगपक्षिसमाकुलम् ॥ २७
तत्रापि सगणः साम्बः क्रीडतेऽद्रिसमे गृहे ।
नन्दायाः पश्चिमे तीरे किञ्चिद्वै दक्षिणाश्रिते ॥ २८
निवासस्थानका वर्णन २१ ९ KKKKKKK तथा आकारवाले, विभिन्न आसनोंसे बैठे हुए प्रभामय मुखवाले, भव्य चरितवाले, ब्रह्मा - इन्द्र - विष्णुके तुल्य प्रतीत होनेवाले तथा अणिमा आदि गुणोंसे समन्वित नन्दीश्वर आदि विविध प्रमथोंसे सुशोभित; देवताओं तथा महापरिषदोंसे नित्य परिपूर्ण रहता है । वहाँ देवतालोग भूतपति शिवकी नित्य पूजा करते हैं ॥ ८- १६ ॥ प्रमथगण झाँझ, शंख, पटह, भेरी, डिण्डिम तथा गोमुख ( वाद्ययन्त्रों ) - द्वारा, ललित तथा मधुरगानोंके द्वारा, नाचने - कूदने तथा गर्जन - ध्वनिके द्वारा प्रमथपति महादेवकी पूजा करते हैं । वहाँ सिद्ध, ऋषि, देवता, गन्धर्व, महात्मा ब्रह्मा, उपेन्द्र आदि तथा अन्य लोग शंकरकी पूजा करते हैं । जहाँ शंकरकी पूजा होती है, वह सुन्दर शिखर दो भागोंमें बँटा हुआ तथा शंखके समान कान्तिमान् प्रतीत होता है ॥१७- १ ९ ॥ कैलास यक्षोंके राजा महात्मा कुबेरका, करोड़ों यक्षोंका तथा अन्य महात्माओंका निवासस्थान है । वहाँ देवाधिदेव शिवका विशाल भवन है । शिवजी उस भवनमें उमा तथा [ अपने ] गणोंके साथ सदा विराजमान रहते हैं । वहाँ कुबेरके सुन्दर शिखरपर बहुत जलसे भरी हुई सोने तथा मणियोंसे निर्मित सीढ़ियोंवाली और कुमुदपुष्पोंसे युक्त मन्दाकिनी नामक नदी है । वह पुण्यदायिनी तथा पवित्र मन्दाकिनी नदी गन्ध - स्पर्शगुणोंसे युक्त सुवर्णमय कमलों, नील वैदूर्यके पत्तों, गन्धयुक्त विशाल उत्पलों और कुमुदों तथा महापद्मोंसे अलंकृत; यक्षों तथा गन्धर्वोंकी स्त्रियों और अप्सराओंसे सेवित एवं देवता - दानव - गन्धर्व - यक्ष - राक्षस - किन्नरोंके द्वारा उपस्पृष्ट ( स्नान - पानके लिये उपयुक्त ) जलवाली है । २० - २५ ॥ उसके उत्तरभागमें शिवजीका वैदूर्यमणिनिर्मित सुन्दर भवन है, वहाँ अविनाशी शंकर निवास करते हैं । हे द्विजो! उसके पूर्व - दक्षिणमें कनकनन्दाके तटपर हजारों द्विजोंसे सेवित और पशुओं तथा पक्षियोंसे भरा हुआ एक वन है । वहाँ भी कैलासतुल्य भवनमें शिवजी उमा तथा गणोंके साथ क्रीड़ा करते हैं ॥ २६ - २७१/२ ॥ नन्दाके पश्चिमी तटपर थोड़ी दूर दक्षिणमें अनेक
पृष्ठ 222
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग २२०
पुरं रुद्रपुरी नाम नानाप्रासादसङ्कुलम् । ।
तत्रापि शतधा कृत्वा ह्यात्मानं चाम्बया सह ॥ २ ९
क्रीडते सगणः साम्बस्तच्छिवालयमुच्यते ।
एवं शतसहस्त्राणि शर्वस्यायतनानि तु ॥ ३०
प्रतिद्वीपे मुनिश्रेष्ठाः पर्वतेषु वनेषु च ।
नदीनदतटाकानां तीरेष्वर्णवसन्धिषु ॥ ३१ ।
महलोंसे युक्त रुद्रपुरी नामक नगर है । वहाँ भी शिवजी सैकड़ों रूप धारण करके उमा तथा गणोंके साथ क्रीडा करते हैं, उसे शिवालय कहा जाता है । इस प्रकार है । मुनिश्रेष्ठो! प्रत्येक द्वीपमें पर्वतोंपर, वनोंमें, नदी – नद-सरोवरोंके तटोंपर और समुद्रोंके संगमोंपर भगवान् शिवके सैकड़ों - हजारों निवासस्थान हैं ॥ २८-३१ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे विविधद्वीपशोभावर्णनं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' विविधद्वीपशोभावर्णन ' नामक इक्यावनवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ५१ ॥
बावनवाँ अध्याय विभिन्न द्वीपोंकी नदियोंका वर्णन, केतुमाल, कुरुवर्ष, भारतवर्ष, किम्पुरुष आदि वर्षोंमें रहनेवाले लोगों तथा उनकी लोकवृत्तिका वर्णन सूत उवाच
नद्यश्च बहवः प्रोक्ताः सदा बहुजलाः शुभाः ।
सरोवरेभ्यः सम्भूतास्त्वसंख्याता द्विजोत्तमाः ॥ १
प्राङ्मुखा दक्षिणास्यास्तु चोत्तरप्रभवाः शुभाः ।
पश्चिमाग्राः पवित्राश्च प्रतिवर्षं प्रकीर्तिताः ॥ २
आकाशाम्भोनिधिर्योऽसौ सोम इत्यभिधीयते ।
आधारः सर्वभूतानां देवानाममृताकरः ॥ ३
अस्मात्प्रवृत्ता पुण्योदा नदी त्वाकाशगामिनी ।
सप्तमेनानिलपथा प्रवृत्ता चामृतोदका ॥ ४
सा ज्योतींष्यनुवर्तन्ती ज्योतिर्गणनिषेविता ।
ताराकोटिसहस्राणां नभसश्च समायुता ॥ ५
परिवर्तत्यहरहो यथा सोमस्तथैव सा ।
चत्वार्यशीतिश्च तथा सहस्त्राणां समुच्छ्रितः ॥ ६
योजनानां महामेरुः श्रीकण्ठाक्रीडकोमलः ।
तत्रासीनो यतः शर्वः साम्बः सह गणेश्वरैः ॥ ७
क्रीडते सुचिरं कालं तस्मात्पुण्यजला शिवा ।
गिरिं मेरुं नदी पुण्या सा प्रयाति प्रदक्षिणम् ॥ ८
विभज्यमानसलिला सा जवेनानिलेन च ।
मेरोरन्तरकूटेषु निपपात चतुर्ष्वपि ॥ ९
सूतजी बोले – हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! प्रत्येक वर्ष में सदा विपुल जलसे भरी हुई बहुत - सी असंख्य पवित्र नदियाँ बतायी गयी हैं, वे सरोवरोंसे निकली हुई हैं । वे पवित्र नदियाँ पूर्वकी ओर, दक्षिणकी ओर, उत्तरकी ओर तथा पश्चिमकी ओर प्रवाहित होनेवाली कही गयी हैं॥१-२ ॥ आकाशमें जो जलसागर है, उसे सोम कहा जाता है । वह सभी प्राणियोंका आधार तथा देवताओंके लिये अमृतका भण्डार है; इससे निकली हुई पुण्य जलवाली नदी आकाशमें बहती है । सातवें वायुमार्गसे प्रवृत्त यह अमृतमय जलवाली नदी ज्योतिरूप गणोंके बीच प्रवाहित होती है । यह आकाशके हजारों - करोड़ों ताराओंसे घिरी हुई है । यह चन्द्रमाकी भाँति प्रतिदिन चारों ओर प्रवाहित होती रहती है॥३-५ % २ ॥ महामेरु चौरासी हजार योजन ऊँचा है, वह भगवान् श्रीकण्ठका कोमल क्रीड़ास्थल है । वहाँ शिवजी उमा तथा गणेश्वरोंके साथ विराजमान रहते हैं और दीर्घकालतक क्रीड़ा करते हैं, अत: वह पवित्र जलवाली तथा कल्याणकारिणी है । वह पुण्यदायिनी नदी मेरु पर्वतकी प्रदक्षिणा करती है ॥ ६-८ ॥ वायुके वेगके कारण विभाजित होते हुए जलवाली वह नदी मेरुके अन्तर्गत चारों कूटोंमें प्रवाहित होती है । | सभी पर्वतोंको विभागपूर्वक सभी ओरसे लाँघकर वह
पृष्ठ 223
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ५२ ] विभिन्न द्वीपोंकी ५ ।
समन्तात्समतिक्रम्य सर्वाद्रीन् प्रविभागशः ।
नियोगाद्देवदेवस्य प्रविष्टा सा महार्णवम् ॥ १०
अस्या विनिर्गता नद्यः शतशोऽथ सहस्रशः ।
सर्वद्वीपाद्रिवर्षेषु बहवः परिकीर्तिताः ॥ ११
क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याता गङ्गा यद्गां गताम्बरात् ।
केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः ॥ १२
स्त्रियश्चोत्पलवर्णाभा जीवितं चायुतं स्मृतम् ।
भद्राश्वे शुक्लवर्णाश्च स्त्रियश्चन्द्रांशुसन्निभाः ॥ १३
कालाम्रभोजनाः सर्वे निरातङ्का रतिप्रियाः ।
दशवर्षसहस्त्राणि जीवन्ति शिवभाविताः ॥ १४
हिरण्मया इवात्यर्थमीश्वरार्पितचेतसः ।
तथा रमणके जीवा न्यग्रोधफलभोजनाः ॥ १५
दशवर्षसहस्त्राणि शतानि दशपञ्च च ।
जीवन्ति शुक्लास्ते सर्वे शिवध्यानपरायणाः ॥ १६
हरण्मया महाभागा हिरण्मयवनाश्रयाः ।
एकादशसहस्त्राणि शतानि दशपञ्च च ॥ १७
वर्षाणां तत्र जीवन्ति अश्वत्थाशनजीवनाः ।
इवात्यर्थमीश्वरार्पितमानसाः ॥ १८
कुरुवर्षे तु कुरवः स्वर्गलोकात्परिच्युताः ।
सर्वे मैथुनजाताश्च क्षीरिणः क्षीरभोजनाः ॥ १ ९
अन्योन्यमनुरक्ताश्च चक्रवाकसधर्मिणः ।
अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं सुखनिषेविणः ॥ २०
त्रयोदशसहस्राणि शतानि दशपञ्च च ।
जीवन्ति ते महावीर्या न चान्यस्त्रीनिषेविणः ॥ २१
सहैव मरणं तेषां कुरूणां स्वर्गवासिनाम् ।
हृष्टानां सुप्रवृद्धानां सर्वान्नामृतभोजिनाम् ॥ २२
सदा तु चन्द्रकान्तानां सदा यौवनशालिनाम् ।
श्यामाङ्गानां सदा सर्वभूषणास्पददेहिनाम् ॥ २३
जम्बूद्वीपे तु तत्रापि कुरुवर्षं सुशोभनम् ।
तत्र चन्द्रप्रभं शम्भोर्विमानं चन्द्रमौलिनः ॥ २४
नदियोंका वर्णन २२१ फ्र देवदेव शिवके आदेशसे महासागरमें प्रवेश करती है । इससे निकली हुई सैकड़ों - हजारों अनेक नदियाँ कही गयी हैं, जो सभी द्वीपों, पर्वतों तथा देशोंमें हैं । छोटी नदियाँ तो असंख्य हैं; गंगा आकाशसे पृथ्वीपर आयी हुई हैं, इसलिये वे गंगा कहलाती हैं ॥ ९ - १११ / २ केतुमालवर्षमें मनुष्य कृष्णवर्णवाले हैं, वे सब कटहलका आहार ग्रहण करते हैं । वहाँकी स्त्रियाँ उत्पलके वर्णवाली हैं । वहाँके लोगोंकी आयु दस हजार वर्ष कही गयी है । भद्राश्ववर्षमें स्त्रियाँ चन्द्रमाकी किरणोंके समान शुक्ल वर्णकी हैं । वहाँके सभी लोग कालाका भोजन करनेवाले, भयरहित तथा रतिप्रिय हैं । शिवका ध्यान करनेवाले वे लोग दस हजार वर्षतक जीवित रहते हैं । हिरण्मयवर्षके लोगोंके समान वे भी मनको ईश्वरमें लगाये रखते हैं ॥ १२ - १४२ ॥ रमणकवर्षमें लोग बरगदका फल ग्रहण करते हैं । वे ग्यारह हजार पाँच सौ वर्ष जीवित रहते हैं । वे सब शुक्लवर्णके होते हैं और शिवके ध्यानमें लगे रहते हैं । हिरण्मयवनका आश्रय लेकर महाभाग्यशाली हिरण्मय लोग रहते हैं । वे वहाँपर बारह हजार पाँच सौ वर्ष जीते हैं और अश्वत्थ ( पीपल ) - के आहारपर जीवित रहते हैं । हिरण्मयवर्षके लोग अपने मनको शिवमें लगाये
रखते हैं । १५ - १८ ॥
कुरुवर्षमें कुरुलोग स्वर्गसे गिरे हुए हैं । वे सभी मैथुनक्रियासे उत्पन्न हुए हैं । वे दुग्धका पान तथा भोजन करते हैं । वे एक - दूसरेसे प्रेम करनेवाले, चक्रवाक | पक्षीके समान गुण - धर्मवाले, रोगरहित, शोकमुक्त एवं सदा सुखोंका भोग करनेवाले हैं । वे चौदह हजार पाँच सौ वर्षतक जीते हैं । वे महातेजस्वी हैं और अन्य स्त्रीका सेवन नहीं करते हैं । हृष्ट - पुष्ट, अत्यन्त प्रबुद्ध, सभी प्रकारके अन्न तथा अमृतके आहारवाले, सदा चन्द्रमाके समान कान्तिमान्, सदा यौवनशाली, श्याम वर्णके शरीरवाले एवं सर्वदा सभी प्रकारके आभूषणोंसे विभूषित शरीरवाले उन स्वर्गवासी कुरुओंका मरण साथ - साथ होता है । वहाँ जम्बूद्वीपमें भी अत्यन्त सुन्दर कुरुवर्ष है । चन्द्रशेखर शिवका चन्द्रमाकी प्रभाके समान एक विमान । वहाँपर विद्यमान है ॥ १ ९ –२४ ॥
पृष्ठ 224
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग २२२
वर्षे तु भारते मर्त्याः पुण्याः कर्मवशायुषः ।
शतायुषः समाख्याता नानावर्णाल्पदेहिनः ॥
नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्मफलाशिनः ।
नानाज्ञानार्थसम्पन्ना दुर्बलाश्चाल्पभोगिनः ॥
इन्द्रद्वीपे तथा केचित्तथैव च कसेरुके ।
ताम्रद्वीपं गताः केचित्केचिद्देशं गभस्तिमत् ॥
नागद्वीपं तथा सौम्यं गान्धर्वं वारुणं गताः ।
केचिन्म्लेच्छाः पुलिन्दाश्च नानाजातिसमुद्भवाः ॥
पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः ।
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च सर्वशः ॥
इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयन्तो व्यवस्थिताः ।
तेषां संव्यवहारोऽयं वर्ततेऽत्र परस्परम् ॥
धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु ।
सङ्कल्पश्चाभिमानश्च आश्रमाणां यथाविधि ॥
इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्यत्र मानुषी ।
तेषां च युगकर्माणि नान्यत्र मुनिपुङ्गवाः ॥
दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किम्पुरुषे नृणाम् ।
सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥
अनामया शोकाश्च सर्वे ते शिवभाविताः । शुद्धसत्त्वाश्च हेमाभाः सदाराः प्लक्षभोजनाः
महारजतसङ्काशा हरिवर्षेऽपि मानवाः ।
देवलोकाच्च्युताः सर्वे देवाकाराश्च सर्वशः ॥
हरं यजन्ति सर्वेशं पिबन्तीक्षुरसं शुभम् ।
न जरा बाधते तेन न च जीर्यन्ति ते नराः ॥
दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः ।
मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम् ॥
न तत्र सूर्यस्तपति न ते जीर्यन्ति मानवाः । चन्द्रसूर्यौ न नक्षत्रं न प्रकाशमिलावृते भारतवर्षमें मनुष्य पुण्यशाली, कर्मके अधीन २५ आयुवाले [ प्रायः ] सौ वर्षकी आयुवाले, अनेक रंगवाले छोटे शरीरवाले, अनेक देवताओंकी पूजामें परायण, , नानाविध कर्मोंका फल भोगनेवाले, अनेक ज्ञानके अर्थोंसे २६ सम्पन्न, दुर्बल तथा अल्प सुखको भोगनेवाले कहे गये हैं ॥ २५-२६ ॥ २७ उनमेंसे कुछ इन्द्रद्वीपमें, कुछ कसेरुकद्वीपमें, कुछ ताम्रद्वीपमें और कुछ गभस्तिमान् देशमें चले गये । कुछ | नागद्वीपमें, कुछ सोमद्वीपमें, कुछ गन्धर्वद्वीपमें तथा कुछ २८ वरुणद्वीपमें चले गये । कुछ लोग विविध जातियोंसे उत्पन्न म्लेच्छ और पुलिन्द हैं । उस द्वीपके पूर्वी भागमें किरात २ ९ तथा पश्चिमी भागमें यवन बताये गये हैं । उसके मध्यभागमें सर्वत्र ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र हैं । वे पूजन, युद्ध, वाणिज्य आदिके द्वारा जीविका चलाते हुए वहाँ व्यवस्थित ३० हैं । उन वर्णोंका अपने - अपने कर्मोंमें परस्पर यह व्यवहार धर्म, अर्थ तथा कामसे सम्बन्धित है । उनमें संकल्प एवं ३१ अभिमान [ ब्रह्मचर्य आदि ] आश्रमोंमें उचित रूपमें विद्यमान है । वहाँपर स्वर्ग तथा मोक्षके लिये मनुष्योंकी जो प्रवृत्ति है और उनके जो युगकर्म हैं, हे मुनिश्रेष्ठो! वैसा अन्यत्र ३२ | नहीं है॥२७–३२ ॥ किम्पुरुषवर्षमें मनुष्यों की स्थिति दस हजार वर्षतक ३३ रहती है । वहाँके पुरुष सुवर्णके रंगवाले होते हैं और स्त्रियाँ अप्सराओंके समान होती हैं । वे सब रोगरहित, शोकरहित, शिवभक्तिसे युक्त, विशुद्ध सत्त्वगुणसे सम्पन्न, ॥ ३४ स्वर्णके समान आभावाले, अपनी पत्नियोंके साथ रहनेवाले तथा गूलरका भोजन करनेवाले होते हैं ॥ ३३-३४ ॥ ३५ हरिवर्षमें भी मनुष्य महारजतके समान वर्णवाले होते हैं । वे सब देवलोकसे च्युत हुए हैं और हर प्रकारसे देवताओंके आकारके होते हैं । वे सर्वेश्वर शिवका पूजन ३६ करते हैं और पवित्र इक्षुरसका पान करते हैं, अत: उन्हें बुढ़ापा बाधित नहीं करता और वे लोग वृद्ध नहीं होते । वहाँ ३७ मनुष्य दस हजार वर्ष जीवित रहते हैं ॥ ३५-३६ १/२ ॥ मध्यमें स्थित जो इलावृत नामक वर्ष कहा गया है, वहाँ सूर्य नहीं तपता है और वहाँ मनुष्य बूढ़े नहीं ॥ ३८ । होते । इलावृतवर्षमें न सूर्य - चन्द्रमा हैं, न तारे हैं और
पृष्ठ 225
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ५२ ] विभिन्न द्वीपोंकी
पद्मप्रभाः पद्ममुखाः पद्मपत्रनिभेक्षणाः ।
पद्मपत्रसुगन्धाश्च जायन्ते भवभाविताः ॥ ३ ९
जम्बूफलरसाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः ।
देवलोकागतास्तत्र जायन्ते ह्यजरामराः ॥ ४०
त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः ।
आयुः प्रमाणं जीवन्ति वर्षे दिव्ये त्विलावृते ॥ ४१
जम्बूफलरसं पीत्वा न जरा बाधते त्विमान् ।
न क्षुधा न क्लमश्चापि न जनो मृत्युमांस्तथा ॥ ४२
तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम् ।
इन्द्रगोपप्रतीकाशं जायते भास्वरं तु तत् ॥ ४३
एवं मया समाख्याता नववर्षानुवर्तिनः ।
वर्णायुर्भोजनाद्यानि सङ्क्षिप्य न तु विस्तरात् ॥ ४४
हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाश्चाप्सरोगणाः ।
सर्वे नागाश्च निषधे शेषवासुकितक्षकाः ॥ ४५
महाबलास्त्रयस्त्रिंशद्रमन्ते याज्ञिकाः सुराः ।
नी तु वैडूर्य सिद्धा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ४६
दैत्यानां दानवानां च श्वेतः पर्वत उच्यते ।
शृङ्गवान् पर्वतश्चैव पितॄणां निलयः सदा ॥ ४७
हिमवान् यक्षमुख्यानां भूतानामीश्वरस्य च ।
सर्वाद्रिषु महादेवो हरिणा ब्रह्मणाम्बया ॥ ४८
नन्दिना च गणैश्चैव वर्षेषु च वनेषु च ।
नीलश्वेतत्रिशृङ्गे च भगवान्नीललोहितः ॥ ४ ९
सिद्धैर्देवैश्च पितृभिर्दृष्टो नित्यं विशेषतः ।
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः ॥ ५०
मयूरबर्हवर्णस्तु शातकुम्भस्त्रिशृङ्गवान् ।
एते पर्वतराजानो जम्बूद्वीपे व्यवस्थिताः ॥ ५१
नदियोंका वर्णन २२३ न तो प्रकाश ही है । वहाँके लोग कमलके समान प्रभावाले, कमलके समान मुखवाले, कमलके पत्रके समान नेत्रोंवाले और कमलपत्रकी सुगन्धिसे युक्त होते हैं । वे शिवमें ध्यानपरायण रहते हैं । वे जामुनके फलके रसका आहार करनेवाले, धूपके प्रभावसे रहित तथा सुगन्धमय होते हैं । देवलोकसे आये हुए वे लोग अजर - अमर होते हैं । उस दिव्य इलावृतवर्षमें वे श्रेष्ठ मनुष्य तेरह हजार वर्षतक अपनी पूरी आयुभर जीवित रहते हैं । जामुनके फलका | रस पीनेसे इन्हें न बुढ़ापा बाधित करता है, न भूख लगती है और न थकावट होती है । वहाँके लोग [ समयसे पूर्व ] मरते नहीं हैं । वहाँ जाम्बूनद नामक स्वर्ण होता है; वह | देवताओंका आभूषण है तथा इन्द्रगोप ( कीटविशेष ) -के
समान प्रकाशमान रहता है । ३७ - ४३ ॥
इस प्रकार मैंने नौ वर्षोंके निवासियोंका वर्णन कर दिया । मैंने उनके वर्ण, आयु, भोजन आदिके विषयमें विस्तारसे नहीं बल्कि संक्षेपमें कहा है ॥ ४४ ॥
हेमकूटपर्वतपर गन्धर्वों तथा अप्सराओंको रहनेवाला जानना चाहिये । शेष वासुकि, तक्षक और सभी नाग निषधपर रहते हैं । तैंतीस महाबली याज्ञिक देवता, सिद्धगण तथा विशुद्धात्मा ब्रह्मर्षि वैदूर्य मणिवाले नीलपर्वतपर रहते हैं ॥ ४५-४६ ॥ दैत्यों एवं दानवोंका निवासस्थान श्वेतपर्वत कहा जाता है । श्रृंगवान्पर्वत [ सभी ] पितरोंका निवासस्थान है । हिमवान् सभी यक्षों, भूतों तथा शिवका निवास है । महादेवजी श्रीविष्णु, ब्रह्मा, उमा, नन्दी और [ अपने ] गणोंके साथ सभी पर्वतों, वर्षों तथा वनोंमें निवास करते हैं । भगवान् नीललोहित नील, श्वेत एवं त्रिभृंग पर्वतोंपर विशेष रूपसे सिद्धों, देवताओं तथा पितरोंके साथ सदा दिखायी पड़ते हैं । नीलपर्वत वैदूर्यमय, श्वेतपर्वत शुक्लवर्णवाला, हिरण्यमयपर्वत मोरपंखके वर्णका और शृंगवान्पर्वत सुनहरे वर्णका है । ये सभी पर्वतराज । जम्बूद्वीपमें स्थित हैं ॥ ४७–५१ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशस्वभाववर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' भुवनकोशस्वभाववर्णन ' नामक बावनवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ५२ ॥
पृष्ठ 226
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२२४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग तिरपनवाँ अध्याय भुवनकोशवर्णनमें प्लक्ष, शाल्मलि, क्रौंचद्वीपोंके महापर्वतों, ऊर्ध्वलोकों तथा नरकोंका वर्णन, सर्वत्र सदाशिवकी व्यापकता एवं यक्षरूप शिव और भगवती उमाका माहात्म्य सूत उवाच
प्लक्षद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्तसु पर्वताः ।
ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः ॥ १
प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् ।
गोमेदकोऽत्र प्रथमो द्वितीयश्चान्द्र उच्यते ॥ २
तृतीयो नारदो नाम चतुर्थो दुन्दुभिः स्मृतः ।
पञ्चमः सोमको नाम सुमनाः षष्ठ उच्यते ॥ ३
स एव वैभवः प्रोक्तो वैभ्राजः सप्तमः स्मृतः ।
सप्तैते गिरयः प्रोक्ताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः ॥ ४
सप्त वै शाल्मलिद्वीपे तांस्तु वक्ष्याम्यनुक्रमात् ।
कुमुदश्चोत्तमश्चैव पर्वतश्च बलाहकः ॥ ५
द्रोणः कङ्कश्च महिषः ककुद्मान् सप्तमः स्मृतः ।
कुशद्वीपे तु सप्तैव द्वीपाश्च कुलपर्वताः ॥ ६
तांस्तु सङ्क्षेपतो वक्ष्ये नाममात्रेण वै क्रमात् ।
विद्रुमः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो हेमपर्वतः ॥ ७
तृतीयो द्युतिमान्नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः ।
कुशेशयः पञ्चमस्तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः ॥ ८
सप्तमो मन्दरः श्रीमान् महादेवनिकेतनम् ।
मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणादपाम् ॥ ९
तत्र साक्षाद् वृषाङ्कस्तु विश्वेशो विमलः शिवः ।
सोमः सनन्दी भगवानास्ते हेमगृहोत्तमे ॥ १०
तपसा तोषितः पूर्वं मन्दरेण महेश्वरः ।
अविमुक्ते महाक्षेत्रे लेभे स परमं वरम् ॥ ११
प्रार्थितश्च महादेवो निवासार्थं सहाम्बया ।
अविमुक्तादुपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे ॥ १२
सनन्दी सगणः सोमस्तेनासौ तन्न मुञ्चति ।
क्रौञ्चद्वीपे तु सप्तेह क्रौञ्चाद्याः कुलपर्वताः ॥ १३
सूतजी बोले- प्लक्ष आदि सात द्वीपोंमें सात पर्वत हैं, जो सीधे, लम्बे तथा प्रत्येक दिशाओंमें फैले हुए हैं; वे वर्षपर्वतके रूपमें प्रतिष्ठित हैं ॥१ ॥
मैं प्लक्षद्वीपमें स्थित सातों दिव्य महापर्वतोंका वर्णन करूँगा । पहला गोमेदक तथा दूसरा चान्द्र कहा जाता है । तीसरा नारद तथा चौथा दुन्दुभि नामवाला कहा गया । पाँचवाँ सोमक तथा छठा सुमनस् नामवाला कहा जाता है, उसे वैभव [ नामवाला ] भी कहा गया है । सातवाँ पर्वत वैभ्राज नामसे प्रसिद्ध है । विशेष रूपसे ये ही सात पर्वत प्लक्षद्वीपमें बताये गये हैं॥२-४ ॥ शाल्मलिद्वीपमें भी सात पर्वत हैं, मैं क्रमसे उन्हें बताऊँगा । कुमुद, उत्तम, बलाहक, द्रोण, कंक, महिष और सातवाँ ककुद्मान् कहा गया है । कुशद्वीपमें भी सात उपद्वीप और कुलपर्वत हैं । मैं केवल नामसे ही संक्षेपमें उन्हें बताऊँगा । पहला विद्रुम तथा दूसरा हेमपर्वत कहा गया है । तीसरा द्युतिमान् एवं चौथा पुष्पित नामवाला बताया गया है । पाँचवाँ कुशेशय तथा छठा हरिगिरि [ नामवाला ] कहा गया है । सातवाँ पर्वत शोभासम्पन्न मन्दर है, यह महादेवजीका निवासस्थान है । जलोंका नाम मन्दा है; इसीलिये जलोंको धारण करनेसे इसका नाम मन्दर है ॥ ५ ९ ॥ साक्षात् भगवान् वृषभध्वज विश्वेश्वर अमलात्मा शिव वहाँ उत्तम सुवर्णगृहमें पार्वती तथा नन्दीके साथ रहते हैं । पूर्वकालमें मन्दरने महाक्षेत्र अविमुक्तमें [ अपनी ] तपस्यासे महेश्वरको प्रसन्न किया था और उनसे महावरदान प्राप्त किया था ॥१०-११ ॥ उसने महादेवजीसे उमाके साथ वहाँ निवास करनेके लिये प्रार्थना की, तब वे [ शिव ] अविमुक्तक्षेत्रसे आकर नन्दी, अपने गणों तथा उमाके साथ मन्दर [ पर्वत ] -पर निवास करने लगे, इसीलिये वे उस । पर्वतको नहीं छोड़ते हैं ॥ १२२ ॥
पृष्ठ 227
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ५३ ] भुवनकोशवर्णनमें प्लक्ष, शाल्मलि,
क्रौञ्चो वामनकः पश्चात्तृतीयश्चान्धकारकः ।
अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः ॥ १४
दिवावृतः परश्चापि विविन्दो गिरिरुच्यते ।
विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः ॥१५
पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।
एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः ॥ १६
शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तांस्तु निबोधत ।
उदयो रैवतश्चापि श्यामको मुनिसत्तमाः ॥ १७
राजतश्च गिरिः श्रीमानाम्बिकेयः सुशोभनः ।
आम्बिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः ॥ १८
तथैव केसरीत्युक्तो यतो वायुः प्रजायते ।
पुष्करे पर्वतः श्रीमान्नेक एव महाशिलः ॥ १ ९
चित्रैर्मणिमयैः कूटैः शिलाजालैः समुच्छ्रितैः ।
द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुस्थितो महान् ॥ २०
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः ।
अधश्चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्त्राणि महाचलः ॥ २१
द्वीपस्यार्थे परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः ।
स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः ॥ २२
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः ।
तावदेव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः ॥ २३
स एव द्वीपपश्चार्थे मानसः पृथिवीधरः ।
एक एव महासानुः सन्निवेशाद् द्विधा कृतः ॥ २४
तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ ।
राजतौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ॥ २५
महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तु ।
तस्यैवाभ्यन्तरो यस्तु धातकीखण्ड उच्यते ॥ २६
स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः ।
पुष्करद्वीपविस्तारविस्तीर्णोऽसौ समन्ततः ॥ २७
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु ।
एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिरावृताः ॥ २८
1985 Lingamahapuran_Section_9_1_Front क्रौंचद्वीपोंके महापर्वतोंका वर्णन २२५ क्रौंचद्वीपमें भी क्रौंच आदि सात कुलपर्वत हैं । [ पहला ] क्रौंच, [ दूसरा ] वामन तथा तीसरा अन्धकारक पर्वत है । अन्धकारकके बाद दिवावृत् नामक पर्वत है । दिवावृत्के बाद विविन्द पर्वत कहा जाता है । विविन्दके बाद पुण्डरीक नामक महान् पर्वत है और पुण्डरीकके बाद दुन्दुभिस्वन पर्वत कहा जाता है । क्रौंचद्वीपके ये सातों पर्वत रत्नमय हैं॥१३–१६ ॥ शाकद्वीपमें भी सात पर्वत हैं, उन्हें जानिये । हे श्रेष्ठ मुनियो! उदय, रैवत, श्यामक, शोभासम्पन्न राजतपर्वत तथा अत्यन्त सुन्दर आम्बिकेय पर्वत हैं । आम्बिकेयके बाद सभी प्रकारकी औषधियोंसे युक्त रम्य नामक पर्वत है । उसके बाद केसरीपर्वत कहा गया है, जहाँसे वायु उत्पन्न होती है ॥ १७ - १८१ / २ ॥ पुष्करद्वीपमें महाशिल नामक एक ही शोभासम्पन्न पर्वत है; यह अद्भुत मणियोंवाले शिखरोंसे तथा शिलासमूहोंसे युक्त है । यह महान् पर्वत उस द्वीपके आधे पूर्वी भागमें अनेक रंगोंके किनारोंके साथ पचास हजार योजन ऊँचा उठा हुआ है । यह महान् पर्वत [ भूतलसे ] चौंतीस हजार योजन नीचेतक गया है । यह पर्वत द्वीपके आधे भागमें उत्तरकी ओर मानसश्रृंखलाके ऊपर फैला हुआ है । समुद्रके समीप स्थित यह पर्वत उगे हुए नवीन चन्द्रमाके समान प्रतीत होता है ॥ १ ९ - २२ ॥ यह पचास हजार योजन ऊपरकी ओर उठा हुआ है । इसकी चौड़ाई तथा चारों ओरका घेरा भी उतना ही विस्तृत है । द्वीप पश्चिमी आधे भागमें यही पर्वत मानस नामसे प्रतिष्ठित है । यह महापर्वत एक होता हुआ भी सन्निवेशके कारण दो भागों में विभक्त हो गया है ॥ २३-२४ ॥ उस द्वीपमें चाँदीके समान प्रभावाले दो पुण्यमय तथा शुभ जनपद बताये गये हैं, जो इस मानस पर्वतको घेरे हुए हैं । मानसके बाहर जो महावीत नामक वर्ष है, उसके भीतर जो जनपद है, उसे धातकीखण्ड कहा जाता है । २५-२६ ॥ पुष्करद्वीप स्वादिष्ट जलवाले सागरसे घिरा हुआ है । यह [ सागर ] सभी ओर पुष्करद्वीपके विस्तारके बराबर विस्तीर्ण है । यह विस्तारमें तथा घेरेमें पुष्कर द्वीपके । ही समान है । इस प्रकार सातों द्वीप सात समुद्रोंसे घिरे हुए
पृष्ठ 228
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग २२६ यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु I | हैं । द्वीपके अनन्तर जो समुद्र हैं, वह सातवा समुद्र हैं । इस द्वीपस्यानन्तरो वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम् ॥ २ ९ प्रकार द्वीपों तथा समुद्रोंकी परस्पर वृद्धिको जानना एवं द्वीपसमुद्राणां चाहिये ॥ २७ - २ ९ ॥ परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् । पुष्करके बाहर उसे चारों ओरसे घेरकर स्वादिष्ट समन्तात्परिवेष्ट्य च ॥ ३० स्वादूदकसमुद्रस्तु
परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः ।
काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा ॥
तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः ।
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते ॥
दृश्यादृश्यगिरिर्यावत्तावदेषा धरा द्विजाः ।
योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः ॥
तावांश्च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः ।
अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः ॥
परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः ।
एवं सङ्क्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः ॥
आभानोर्वै भुवः स्वस्तु आध्रुवान्मुनिसत्तमाः ।
आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः ॥
आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस्तथा ।
संवहो विवहश्चाथ ततश्चोर्ध्वं परावहः ॥
द्विजाः परिवहश्चेति वायोर्वै सप्त नेमयः ।
बलाहकास्तथा भानुश्चन्द्रो नक्षत्रराशयः ॥
ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमादिह ।
योजनानां महीपृष्ठादूर्ध्वं पञ्चदशाध्रुवात् ॥
नियुतान्येकनियुतं भूपृष्ठाद्भानुमण्डलम् ।
रथः षोडशसाहस्त्रो भास्करस्य तथोपरि ॥
चतुराशीतिसाहस्त्रो मेरुश्चोपरि भूतलात् ।
कोटियोजनमाक्रम्य महर्लोको ध्रुवाद् ध्रुवः ॥
जनलोको महर्लोकात्तथा कोटिद्वयं द्विजाः ।
जनलोकात्तपोलोकश्चतस्रः कोटयो मतः ॥
प्राजापत्याद् ब्रह्मलोकः कोटिषट्कं विसृज्य तु ।
पुण्यलोकास्तु सप्तैते ह्यण्डेऽस्मिन् कथिता द्विजाः ॥
अधः सप्ततलानां तु नरकाणां हि कोटयः ।
मायान्ताश्चैव घोराद्या अष्टाविंशतिरेव तु ॥
पापिनस्तेषु पच्यन्ते स्वस्वकर्मानुरूपतः ।
अवीच्यन्तानि सर्वाणि रौरवाद्यानि तेषु च ॥
जलसे युक्त महान् समुद्र स्थित है । उसके बाहर महती ३१ लोकस्थिति दिखायी देती है, वहाँकी भूमि स्वर्णमयी है और विस्तारमें दुगुनी है । सम्पूर्ण भूमि एक शिलाके तुल्य है । उसके परे मर्यादामण्डलस्वरूप एक पर्वत है । इसका ३२ कुछ भाग प्रकाशमय तथा कुछ भाग अन्धकारमय रहता इसे लोकालोक [ पर्वत ] कहा जाता है । हे द्विजो! जितना ३३ यह दृश्य - अदृश्य पर्वत है, उतनी ही यह धरा है । उसकी ( पर्वतकी ) ऊँचाई दस हजार योजन कही गयी है । उस ३४ लोकालोक [ नामक ] महापर्वतका विस्तार भी उतना ही है।उसके आधे भागमें सूर्यकी किरणें पहुँचती हैं और दूसरे ३५ आधे भागमें सदा अन्धकार रहता है, इसलिये इसे लोकालोक कहा गया है । [ हे द्विजो! ] इस प्रकार मैंने संक्षेपमें भूलोकके ३६ विस्तारका वर्णन किया ॥ ३०–३५ ॥ श्रेष्ठ मुनियो! भुवर्लोक सूर्यतक है और स्वर्लोक ३७ ध्रुवतक है । आवह आदि वायुकी सात नेमियाँ कही गयी हैं । द्विजो! आवह, प्रवह, अनुवह, संवह, विवह, परावह ३८ और परिवह- ये वायुकी सात नेमियाँ हैं । हे विप्रो! मेघ, सूर्य, चन्द्रमा, तारागण, राशियाँ, ग्रह सप्तर्षि और ध्रुव-३ ९ ये क्रमसे व्यवस्थित हैं ॥ ३६–३८१ / २ ॥ पृथ्वीतलसे ऊपर ध्रुवलोकपर्यन्त पन्द्रह नियुत योजनकी ४० दूरी है । भूपृष्ठसे भानुमण्डल एक नियुत योजन दूर है । उसके ऊपर सूर्यका रथ सोलह हजार योजन है । मेरु पर्वत पृथ्वीतलसे चौरासी हजार योजनपर है । ध्रुवसे एक करोड़ ४१ योजनके बाद महर्लोक है । हे द्विजो! महर्लोकसे दो करोड़ योजनकी दूरीपर जनलोक है । जनलोकसे चार करोड़ ४२ योजनकी दूरीपर तपोलोक कहा गया है । प्राजापत्यलोक ( तपोलोक ) -से छ: करोड़ योजनकी दूरी छोड़कर ब्रह्मलोक ४३ । स्थित है । हे ब्राह्मणो! इस प्रकार इस ब्रह्माण्डमें इन सात पुण्यलोकोंको मैंने बता दिया ॥ ३ ९ -४३ ॥ ४४ सात तलोंके नीचे घोरसे लेकर मायातक अट्ठाईस कोटिके नरक हैं; पापीलोग उनमें अपने - अपने कर्मोंके ४५ । अनुरूप दुःख भोगते हैं । उनमेंसे प्रत्येकमें रौरवसे लेकर
पृष्ठ 229
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ५३ ] भुवनकोशवर्णनमें प्लक्ष, शाल्मलि, 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 प्रत्येकं पञ्चकान्याहुर्नरकाणि
36666666 विशेषतः ।
अण्डमादौ मया प्रोक्तमण्डस्यावरणानि च ॥ ४६
हिरण्यगर्भसर्गश्च प्रसङ्गाद्बहुविस्तरात् ।
अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः ॥ ४७
सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश ॥ ४८
प्रत्यण्डं द्विजशार्दूलास्तेषां हेतुर्महेश्वरः ।
अण्डेषु चाण्डबाह्येषु तथाण्डावरणेषु च ॥ ४ ९
तमोऽन्ते च तमः पारे चाष्टमूर्तिर्व्यवस्थितः ।
अस्यात्मनो महेशस्य महादेवस्य धीमतः ॥ ५०
अदेहिनस्त्वहो देहमखिलं परमात्मनः ।
अस्याष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः ॥ ५१
गृहिणी प्रकृतिर्दिव्या प्रजाश्च महदादयः ।
पशवः किङ्करास्तस्य सर्वे देहाभिमानिनः ॥ ५२
आद्यन्तहीनो भगवाननन्तः पुमान् प्रधानप्रमुखाश्च सप्त । प्रधानमूर्तिस्त्वथ षोडशाङ्गो महेश्वरश्चाष्टतनुः स एव ॥ ५३ क्रौंचद्वीपोंके महापर्वतोंका वर्णन २२७ YA YA YA YA YA YA 36 36 36 36 36 36 अवीचितक सभी विशेष रूपसे पाँच नरक £££££££ कहे गये हैं । मैंने आदिमें अण्डका वर्णन किया और अण्डके आवरणोंका भी वर्णन किया एवं प्रसंगवश ब्रह्माकी ********** सृष्टिका भी विस्तारसे वर्णन किया । इस प्रकार के हजारों - करोड़ों ब्रह्माण्डोंको जानना चाहिये ॥ ४४–४७ ॥ प्रधानके सर्वगामी होनेके कारण इन अण्डोंमें तिर्यक्, ऊपर तथा नीचे [ सभी ओर ] चौदह भुवन हैं । हे श्रेष्ठ द्विजो! उनमें प्रत्येक अण्डके हेतु महेश्वर हैं । अष्टमूर्ति [ शिव ] अण्डोंमें, अण्डोंके बाहर, अण्डोंके आवरणोंमें, अन्धकारके भीतर तथा अन्धकारके परे भी विद्यमान हैं । सम्पूर्ण जगत् इन महेश्वर, महादेव, धीमान्, देहरहित परमात्माका शरीर है । गृहस्थरूप इन अष्टमूर्ति शर्व शिवकी गृहिणी दिव्य प्रकृति है, महत् आदि इनकी सन्तानें हैं और सभी देहाभिमानी पशु इनके सेवक हैं ॥ ४८–५२ ॥ वे [ शिव ] ही आदि - अन्तसे रहित, भगवान् अनन्त, पुरुष, प्रधान आदि ( बुद्धि, अहंकार आदि ) सात तत्त्व, प्रधान मूर्तिवाले, सोलह अंगोंवाले ( पंचमहाभूत, दस इन्द्रियाँ, मन ), अष्टमूर्ति तथा महेश्वर हैं । उन्हींकी आज्ञाके प्रभावसे पृथ्वी, पर्वत, मेघ, समुद्र, तारागण, इन्द्र आदि देवता, वैमानिक तथा स्थावर - जंगम सभी प्राणी स्थित हैं ॥ ५३-५४ ॥ लक्षणोंसे रहित यक्षरूपी शिवको देखकर इन्द्रसहित आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणः शक्रमुखाः सुराश्च वैमानिकाः स्थावरजङ्गमाश्च ॥ ५४ दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैर्हीनमीशं दृष्ट्वा सेन्द्रास्ते किमेतत्त्विहेति । यक्षं गत्वा निश्चयात्पावकाद्याः शक्तिक्षीणाश्चाभवन्यत्ततोऽपि ॥ ५५ | अग्नि आदि वे देवता ' यहाँ यह क्या है? ' – ऐसा 1985 Lingamahapuran_Section_9_2_Front
पृष्ठ 230
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग २२८ दग्धुं तृणं वापि समक्षमस्य यक्षस्य वह्निर्न शशाक विप्राः । वायुस्तृणं चालयितुं तथान्ये स्वान् स्वान् प्रभावान् सकलामरेन्द्राः ॥ तदा स्वयं वृत्ररिपुः सुरेन्द्रैः सुरेश्वरः सर्वसमृद्धिहेतुः । सुरेश्वरं यक्षमुवाच को वा भवानितीत्थं सकुतूहलात्मा ॥ तदा ह्यदृश्यं गत एव यक्ष-स्तदाम्बिका हैमवती शुभास्या । उमा शुभैराभरणैरनेकैः सुशोभमाना त्वनु चाविरासीत् ॥ तां शक्रमुख्या बहुशोभमाना-माज हैमवतीमपृच्छन् । बहुशोभमाने को वाम्बिके यक्षवपुश्चकास्ति ॥ निशम्य तद्यक्षमुमाम्बिकाह
त्वगोचरश्चेति सुराः सशक्राः ।
प्रणेमुरेनां मृगराजगामिनी-मुमामजां लोहितशुक्लकृष्णाम् ॥
सम्भाविता सा सकलामरेन्द्रैः सर्वप्रवृत्तिस्तु सुरासुराणाम् । अहं पुरासं प्रकृतिश्च पुंसो यक्षस्य चाज्ञावशगेत्यथाह ॥ तस्माद् द्विजाः सर्वमजस्य तस्य नियोगतश्चाण्डमभूदजाद्वै I अजश्च अण्डादखिलं च तस्मात् ज्योतिर्गणैर्लोकमात्मकं तत् ॥ | सोचकर अनिश्चयकी दशामें यक्षके समीप जाकर वे शक्तिहीन हो गये ॥ ५५ ॥
हे विप्रो! अग्निदेव उस यक्षके सामने तिनका ५६ भी नहीं जला सके, पवन उस तृणको उड़ानेमें समर्थ नहीं हुए, उसी प्रकार अन्य समस्त श्रेष्ठ देवता भी अपने - अपने प्रभाव प्रदर्शित करनेमें समर्थ नहीं हुए । तब सभी श्रेष्ठ देवताओंके साथ समस्त समृद्धियोंके ५७ कारणभूत वृत्रशत्रु उन देवेन्द्रने कुतूहलचित्त होकर यक्षरूप सुरेश्वरसे इस प्रकार कहा - आप कौन हैं? ॥ ५६-५७ ॥ उसी समय यक्ष अदृश्य हो गये । तब सुन्दर ५८ मुखवाली तथा अनेक शुभ आभरणोंसे अत्यन्त शोभित होती हुई हैमवती अम्बिका उमा प्रकट हो गयीं ॥ ५८ ॥
इन्द्र आदिने सुशोभित होती हुई उन हैमवती अजा उमासे पूछा – हे ईशे! हे परम शोभायमान अम्बिके! यह ५ ९ । यक्षदेहधारी कौन है? ॥५ ९ ॥ यह सुनकर उमा अम्बिकाने कहा- यह अगोचर है; तब इन्द्रसहित सभी देवताओंने उस यक्षको तथा सिंहगामिनी और लोहित - शुक्ल - कृष्णवर्णवाली इन अज़ा ६० उमाको प्रणाम किया ॥६० ॥
सभी श्रेष्ठ देवताओंसे सत्कृत होकर देवताओं तथा दानवोंकी समस्त प्रवृत्तिरूपा उन देवीने कहा- मैं पूर्वकालमें इस यक्षरूप [ परम ] पुरुषकी आज्ञ ६१ अधीन रहनेवाली प्रकृति थी * ॥ ६१ ॥
अतः हे द्विजो! उन्हीं अज ( शिव ) - के नियोगसे ब्रह्मा उत्पन्न हुए, उन ब्रह्मासे अण्ड उत्पन्न हुआ और अण्डसे ज्योतिर्गणोंसहित समग्र विश्व उत्पन्न हुआ; इस ६२ । प्रकार सब कुछ शिवात्मक है ॥ ६२ ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशविन्यासनिर्णयो नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' भुवनकोशविन्यासनिर्णय ' नामक तिरपनवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ५३ ॥
परम पुरुषकी सर्वोत्कृष्टताको बतानेवाला यह ' हैमवती - आख्यान ' मूलरूपसे सामवेदके तलवकारब्राह्मणके अन्तर्गत प्राप्त होनेवाले केनोपनिषद् उपलब्ध होता है । 1985 Lingamahapuran_Section_9_2_Back