लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 251–260
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 251–260
पृष्ठ 251
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६० ] मंगल, बुध, बृहस्पति, शनि आदि अध्याय
हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः ।
इति वर्णाः समाख्याता मया सूर्यसमुद्भवाः ॥ ४०
ओषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पितृष्वपि ।
सूर्योऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु नियच्छति ॥४१
एवं रश्मिसहस्त्रं तत्सौरं लोकार्थसाधकम् ।
भिद्यते लोकमासाद्य जलशीतोष्णनिः स्रवम् ॥ ४२
इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्करं सूर्यसंज्ञितम् ।
नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च ॥ ४३
चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसम्भवाः ।
नक्षत्राधिपतिः सोमो नयनं वाममीशितुः ॥ ४४
नयनं चैवमीशस्य दक्षिणं भास्करः स्वयम् ।
तेषां जनानां लोकेऽस्मिन्नयनं नयते यतः ॥ ४५
ग्रहों एवं सूर्यके माहात्म्यका वर्णन २४ ९ । श्वेतवर्ण और शरद् ऋतुमें पाण्डुवर्णके होते हैं । रवि हेमन्त ऋतुमें ताम्र वर्णवाले और शिशिर - ऋतुमें लोहित वर्णवाले होते हैं । इस प्रकार मैंने सूर्यमें होनेवाले रंगों का वर्णन किया ॥ ३ ९ -४० ॥ सूर्य औषधियोंको बल देते हैं, स्वधासे पितरोंको तृप्त करते हैं और देवताओंको अमृत प्रदान करते हैं, इस प्रकार वे उन तीनोंको तीन वस्तुएँ देते हैं । इस प्रकार सूर्यकी वे हजारों किरणें लोककल्याण करती हैं । शीत, उष्ण तथा वर्षा करनेवाली ये किरणें लोकमें पहुँचकर भिन्न - भिन्न रूप धारण करती हैं ॥ ४१-४२ ॥ शुक्ल वर्णवाला तथा देदीप्यमान यह मण्डल सूर्य नामवाला है । यह नक्षत्रों, ग्रहों एवं चन्द्रमाकी प्रतिष्ठाका कारण है । चन्द्रमा, नक्षत्र तथा ग्रह - इन सभीको सूर्यसे । उत्पन्न जानना चाहिये । चन्द्रमा नक्षत्रोंका अधिपति है और शिवजीका बायाँ नेत्र है । स्वयं सूर्य शिवजीके दाहिने नेत्र हैं । वे इस लोकमें लोगोंको ले जाते हैं, । इसीलिये ये नयन कहे जाते हैं ॥ ४३–४५ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरश्मिस्वरूपकथनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥ ५ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' सूर्यरश्मिस्वरूपकथन ' नामक उनसठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ५ ९ ॥ साठवाँ मंगल, बुध, बृहस्पति, शनि आदि सूत उवाच
शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः ।
पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः ॥ १
शेषाणां प्रकृतिं सम्यग् वक्ष्यमाणां निबोधत ।
सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यतेऽङ्गारको ग्रहः ॥ २
नारायणं बुधं प्राहुर्देवं ज्ञानविदो जनाः ।
सर्वलोकप्रभुः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम् ॥ ३
महाग्रहो द्विजश्रेष्ठा मन्दगामी शनैश्चरः ।
देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ ॥ ४
प्रजापतिसुतावुक्तौ ततः शुक्रबृहस्पती ।
आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः ॥ ५
अध्याय ग्रहों एवं सूर्यके माहात्म्यका वर्णन सूतजी बोले- सूर्य अग्निके रूपमें पढ़ा जाता है और चन्द्रमाको जल कहा गया है । शेष [ भौम आदि ] पाँच ग्रहोंको ईश्वर तथा इच्छाके अनुसार भ्रमण करनेवाला जानना चाहिये ॥ १ ॥
[ हे ऋषियो! ] मैं शेष ग्रहोंकी प्रकृति भलीभाँति बताता हूँ, आपलोग सुनिये । भौम ( मंगल ) ग्रहको देवताओंका सेनापति स्कन्द कहा जाता है । ज्ञानीलोग बुधको नारायण देव कहते हैं । हे द्विजश्रेष्ठो! मन्द गतिवाला महाग्रह शनैश्चर समस्त लोकोंका स्वामी तथा लोकप्रभु साक्षात् यम है । देवताओं और असुरोंके गुरु भानुमान् महाग्रह बृहस्पति तथा शुक्र प्रजापतिके पुत्र कहे गये हैं । आदित्य ही सम्पूर्ण । त्रैलोक्यका मूल है; इसमें सन्देह नहीं है॥२–५ ॥
पृष्ठ 252
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५० श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् ।
रुद्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राग्निदिवौकसाम् ॥
द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् ।
सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः ॥
सूर्य एव त्रिलोकेशो मूलं परमदैवतम् ।
ततः सञ्जायते सर्वं तत्रैव प्रविलीयते ॥
भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःसृतौ पुरा ।
अविज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान् सुप्रभो रविः ॥
अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः ।
क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः ॥
मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवोऽथ युगानि च ।
तदादित्यादृते ह्येषा कालसंख्या न विद्यते ॥
कालादृते न नियमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः ।
ऋतूनां च विभागश्च पुष्पं मूलं फलं कुतः ॥
कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणोऽपि च ।
अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च ॥
जगत्प्रतापनमृते भास्करं रुद्ररूपिणम् ।
स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः ॥
तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
स एष तेजसां राशिः समस्तः सार्वलौकिकः ॥
उत्तमं मार्गमास्थाय रात्र्यहोभिरिदं जगत् ।
पार्श्वतोर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः ॥
यथा प्रभाकरो दीपो गृहमध्येऽवलम्बितः ।
पार्श्वतोर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम् ॥
तद्वत्सहस्त्रकिरणो ग्रहराजो जगत्प्रभुः ।
सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः ॥
देवता, असुर तथा मनुष्यसहित सम्पूर्ण जगत् ६ इसी [ सूर्य ] - से उत्पन्न होता है । वे सूर्य रुद्र, इन्द्र उपेन्द्र, चन्द्रमा, श्रेष्ठ ब्राह्मणों, अग्नि एवं देवताओं-, इन सब द्युतिसम्पन्न देवोंकी द्युति हैं । उनका जो ७ सम्पूर्ण तेज है, वह सार्वलौकिक है । वे सबकी आत्मा, सभी लोकोंके ईश्वर, महादेव और प्रजापति ८ हैं । सूर्य ही तीनों लोकोंके ईश, सबके कारणस्वरूप एवं परम देवता हैं । उन्हींसे सब कुछ उत्पन्न होता है और उन्हींमें विलीन हो जाता है ॥ ६-८ ॥ ९ लोकोंके भाव तथा अभाव पूर्वकालमें आदित्यसे ही निकले थे । हे विप्रो! उत्तम प्रभावाला दीप्तिमान् सूर्य [ नामक ] ग्रह अविज्ञेय है ॥ ९ ॥
१० क्षण, मुहूर्त, दिन, रात, पक्ष, मास, संवत्सर ( वर्ष ), ऋतु तथा युग इन्हीं सूर्यसे बार- बार उत्पन्न होते ११ हैं और इन्हींमें समाप्त होते हैं । इसलिये सूर्यके बिना यह कालगणना नहीं होती है । कालके बिना न नियम हो सकता है, न दीक्षा हो सकती है और न दैनिक कृत्य १२ ही हो सकता है । [ इनके बिना ] ऋतुओंका विभाजन, पुष्प, मूल तथा फल कैसे हो सकते हैं? धान्यकी उत्पत्ति कैसे सम्भव है और तृण तथा औषधियाँ भी १३ कैसे हो सकती हैं? जगत्को तपानेवाले रुद्ररूप भास्करके बिना इस लोकमें तथा स्वर्गमें प्राणियोंके १४ व्यवहारका अभाव हो जायगा । वे ही काल, अग्नि, द्वादश आत्मा तथा प्रजापति हैं ॥ १०- १४ ॥ हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! ये ही सूर्य चराचरसहित १५ त्रैलोक्यको प्रकाश देते हैं । ये ही तेजोंकी राशि, सम्पूर्ण स्वरूपवाले तथा सार्वलौकिक हैं । उत्तम मार्गका आश्रय लेकर ये [ सूर्य ] ही इस जगत्को पार्श्वभागसे, ऊपरसे, १६ नीचेसे, सभी ओरसे दिन - रात ताप प्रदान करते हैं । जिस प्रकार घरमें रखा हुआ प्रभा करनेवाला दीपक १७ पार्श्वभागमें, ऊपर तथा नीचे समान रूपसे अन्धकारका नाश करता है, उसी तरह हजार किरणोंवाले ग्रहोंके राजा एवं जगत्के स्वामी सूर्य [ अपनी ] किरणोंसे सारे १८ । जगत्को सभी ओरसे प्रकाशित करते हैं॥१५–१८ ॥
पृष्ठ 253
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६१ ] ज्योतिःसन्निवेशमें ग्रहोंके स्वरूपका वर्णन २५१
रखे रश्मिसहस्त्रं यत्प्राङ्मया समुदाहृतम् ।
तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः ॥
सुषुम्नो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च ।
विश्वव्यचाः पुनश्चाद्यः सन्नद्धश्च ततः परः ॥
सर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्तितः ।
सुषुम्नः सूर्यरश्मिस्तु दक्षिणां राशिमैधयत् ॥
न्यगूर्ध्वाधः प्रचारोऽस्य सुषुम्नः परिकीर्तितः ।
हरिकेशः पुरस्ताद्यो ऋक्षयोनिः प्रकीर्त्यते ॥
दक्षिणे विश्वकर्मा च रश्मिर्वर्धयते बुधम् ।
विश्वव्यचास्तु यः पश्चाच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः ॥
सन्नद्धश्च तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु ।
षष्ठः सर्वावसू रश्मिः स योनिस्तु बृहस्पतेः ॥
शनैश्चरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् ।
एवं सूर्यप्रभावेन नक्षत्रग्रहतारकाः ॥
दृश्यन्ते दिवि ताः सर्वाः विश्वं चेदं पुनर्जगत् ।
न क्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रता स्मृता ॥
फ्र मैं सूर्यकी जिन हजार किरणोंको पहले बता चुका १ ९ हूँ, उनमें सात श्रेष्ठ किरणें ग्रहोंको उत्पन्न करनेवाली हैं । वे सुषुम्ना, हरिकेश, विश्वकर्मा, विश्वव्यचा, सन्नद्ध, २० सर्वावसु और स्वराट् [ नामवाली ] कही गयी हैं । सूर्यकी सुषुम्ना [ नामक ] रश्मि दक्षिण राशिकी वृद्धि करती है । इस सुषुम्नाका गमन पार्श्व, ऊपर तथा नीचे २१ । सभी और कहा गया है । सामनेकी ओर जो हरिकेश [ रश्मि ] है, उसे नक्षत्रोंकी योनि कहा जाता है । २२ विश्वकर्मा [ नामक ] रश्मि दक्षिणमें बुधको विकसित करती है । पीछे की ओर जो विश्वव्यचा [ नामक रश्मि ] २३ है, उसे विद्वानोंने शुक्रकी योनि कहा है । जो सन्नद्ध [ नामक ] रश्मि है, वह मंगलकी योनि है । छठी जो २४ सर्वावसु रश्मि है, वह बृहस्पतिकी योनि है । इसके बाद स्वराट् रश्मि शनैश्चरको पोषित करती है । इस प्रकार सूर्य ही प्रभावसे सभी नक्षत्र, ग्रह और तारे अन्तरिक्षमें २५ दिखायी देते हैं और यह सम्पूर्ण जगत् दिखायी देता है । चूँकि वे नष्ट नहीं होते, इसलिये उन्हें नक्षत्र कहा गया २६ | है || १ ९ - २६ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यप्रभावर्णनं नाम षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६० ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' सूर्यप्रभाववर्णन ' नामक साठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६० ॥
इकसठवाँ अध्याय ज्योतिः सन्निवेशमें ग्रहोंके स्वरूप तथा सूत उवाच क्षेत्राण्येतानि सर्वाणि आतपन्ति गभस्तिभिः तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रतारकाः चीर्णेन सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयाः तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसां तमसामपि सवने स्यन्दनेऽर्थे च धातुरेष विभाष्यते सवनात्तेजसोऽपां च तेनासौ सविता मतः बहुलश्चन्द्र इत्येष ह्लादने धातुरुच्यते शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते नक्षत्रों और ग्रहोंकी पारस्परिक स्थितिका वर्णन सूतजी बोले – [ हे ऋषियो! ] रात्रिमें सूर्यकिरणोंसे । प्रकाशित होनेवाले ये सभी क्षेत्र भारतवर्षमें अनुष्ठित ॥ १ पुण्योंद्वारा पुण्यात्माओंके होते हैं, तदनन्तर सूर्य सुकृतोंके । पूर्ण होनेपर ग्रहोंके आश्रयमें रहनेवाले [ ग्रहाश्रित ] ॥ २ नक्षत्र - तारोंको [ अपने प्रभामण्डलमें ] ले लेते हैं । शुक्ल होनेसे तथा तारक होनेसे ये तारे कहलाते हैं ॥ १-२ ॥ । दिव्य, पार्थिव तथा रात्रिमें होनेवाले अन्धकारोंको ॥ ३ अपने तेजसे ग्रहण कर लेनेके कारण वह आदित्य । [ नामवाला ] है । फैलाने तथा बहाने अर्थमें यह [ सु ] ॥४ धातु पढ़ी जाती है । अतः तेजको फैलाने तथा जलको । बहानेके कारण इसे ' सविता ' कहा गया है । यह [ चदि ] ॥ ५ । धातु आह्लाद करनेके अर्थमें कही जाती है, आह्लाद
पृष्ठ 254
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५२ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
सूर्याचन्द्रमसोर्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे ।
जलतेजोमये शुक्ले वृत्तकुम्भनिभे शुभे ॥
घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् ।
घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु ॥
वसन्ति सर्वदेवाश्च स्थानान्येतानि सर्वशः ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः ॥
तेन ग्रहा गृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च ।
सौरं सूर्योऽविशत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च ॥
शौ शुक्रोऽविशत्स्थानं षोडशार्चिः प्रतापवान् ।
बृहद् बृहस्पतिश्चैव लोहितश्चैव लोहितम् ॥
शनैश्चरं तथा स्थानं देवश्चापि शनैश्चरः ।
बौधं बुधस्तु स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमाश्रितः ॥
नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्ति च ।
गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्मनाम् ॥
कल्पादौ सम्प्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयम्भुवा ।
स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदाभूतसम्प्लवम् ॥
मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै ।
अभिमानिनोऽवतिष्ठन्ते देवाः स्थानं पुनः पुनः ॥
अतीतैस्तु सहैतानि भाव्याभाव्यैः सुरैः सह ।
वर्तन्ते वर्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह ॥
अस्मिन् मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः ।
विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वतेऽन्तरे ॥
द्युतिमानृषिपुत्रस्तु सोमो देवो वसुः स्मृतः ।
शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवोऽसुरयाजकः ॥
बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्योऽङ्गिरासुतः ।
बुधो मनोहरश्चैव ऋषिपुत्रस्तु स स्मृतः ॥
शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः ।
अग्निर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहितार्चिषः ॥
। करनेके कारण चन्द्रमाका नाम बहुल भी है । [ इसके ६ अतिरिक्त ] यह शुक्लत्व, अमृतत्व तथा शीतत्वको भी प्रकट करता है ॥ ३–५ ॥ सूर्य तथा चन्द्रमाके मण्डल दिव्य, प्रकाशमान् ७ आकाशगामी, जल - तेजसे युक्त, शुक्लवर्णवाले, गोल, घड़ेके समान तथा शुभ हैं । उनमें चन्द्रमाका मण्डल घ ८ जलके स्वरूपवाला तथा सूर्यका मण्डल घने तेजके स्वरूपवाला शुक्लवर्णका कहा गया है ॥ ६-७ ॥ सभी देवता इन स्थानोंमें भलीभाँति निवास करते ९ हैं । वे सभी मन्वन्तरोंमें नक्षत्रों, सूर्य तथा ग्रहोंका आश्रय ग्रहण करते हैं । इसलिये ग्रह [ एक तरहसे ] गृह ही हैं, १० और वे उन्हींके नामवाले होते हैं । सूर्यने सौरस्थानमें प्रवेश किया एवं सोम ( चन्द्रमा ) - ने सौम्यस्थानमें प्रवेश किया । सोलह किरणोंवाला प्रतापी शुक्र शौक्रस्थानमें ११ प्रविष्ट हुआ । बृहस्पति बृहत् स्थानमें तथा लोहित ( भौम ) लोहितस्थानमें स्थित हुए । शनैश्चरदेव १२ शनैश्चरस्थानमें, बुध बौधस्थानमें तथा स्वर्भानु ( राहु ) स्वर्भानुस्थानमें स्थित हुए । सभी नक्षत्र ( अपने - अपनें ) नक्षत्र - स्थानोंमें प्रवेश करते हैं । ये सब ज्योतिस्थान १३ पुण्यात्माओंके गृह हैं । ब्रह्माने इन स्थानोंको निर्मित किया है । ये कल्पके आदिमें प्रवृत्त हुए और प्रलयपर्यन्त १४ । बने रहते हैं । वे सभी मन्वन्तरोंमें देवताओंके निवासस्थान हुआ करते हैं । अभिमानी देवतालोग उनमें बार - बार निवास करते हैं । ये स्थान अतीत, भाव्य तथा अभाव्य १५ देवताओंके साथ और वर्तमान स्थानी देवताओंके साथ विद्यमान रहते हैं ॥ ८–१५ ॥ १६ इस मन्वन्तरमें ग्रहोंको वैमानिक कहा गया है । वैवस्वत मन्वन्तरमें अदितिका पुत्र विवस्वान् सूर्य है । ऋषिपुत्र द्युतिमान् देवता वसुको सोम ( चन्द्र ) कहा गया १७ है । असुरोंके याजक शुक्रदेवको भृगुका पुत्र जानना चाहिये । महातेजस्वी देवाचार्य बृहस्पतिको अंगिराऋषिका १८ पुत्र कहा गया है । जो सुन्दर बुध है, उसे ऋषिपुत्र कहा गया है । विकृतरूपवाला शनैश्चर संज्ञाका पुत्र है; वह विवस्वान्से उत्पन्न हुआ है । लोहित आभावाला यह युवा १ ९ | भौम अग्निरूप रुद्रके द्वारा उनकी पत्नी विकेशीसे उत्पन्न
पृष्ठ 255
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६१ ] ज्योतिः सन्निवेशमें ग्रहोंके स्वरूपका वर्णन २५३
नक्षत्रऋक्षनामिन्यो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः ।
स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसन्तापनोऽसुरः ॥
सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्तितास्त्वभिमानिनः ।
स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः ॥
सौरमग्निमयं स्थानं सहस्त्रांशोर्विवस्वतः ।
हिमांशोस्तु स्मृतं स्थानमम्मयं शुक्लमेव च ॥
आप्यं श्यामं मनोज्ञं च बुधरश्मिगृहं स्मृतम् ।
शुक्लस्याप्यम्मयं शुक्लं पदं षोडशरश्मिवत् ॥
नवरश्मि तु भौमस्य लोहितं स्थानमुत्तमम् ।
हरिद्राभं बृहच्चापि षोडशार्चिर्बृहस्पतेः ॥
अष्टरश्मगृहं चापि प्रोक्तं कृष्णं शनैश्चरे ।
स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसन्तापनालयम् ॥
विज्ञेयास्तारकाः सर्वास्त्वृषयस्त्वेकरश्मयः ।
आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां शुक्लाश्चापि स्ववर्णतः ॥
घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः ।
` आदित्यरश्मिसंयोगात्सम्प्रकाशात्मिकाः स्मृताः ॥
नवयोजनसाहस्त्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः ।
त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः ॥
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः ।
तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति ॥
उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितां मण्डलाकृतिम् ।
स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् ॥
आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य समं गच्छति पर्वसु ।
आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु ॥
स्वर्भानुं नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते ।
चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते ॥
हुआ है । नक्षत्र - ऋक्ष नामवाली जो भी हैं, वे दक्षकी २० पुत्रियाँ कही गयी हैं । प्राणियोंके लिये कष्टकारी असुर राहु सिंहिकापुत्र है । इस प्रकार सोम, ऋक्ष, ग्रह तथा सूर्यमें उनके निवासस्थान हैं । इन स्थानोंका वर्णन मैंने कर दिया २१ और अपने - अपने स्थानका अभिमान करनेवाले स्थानी देवताओंका भी वर्णन कर दिया ॥ १६-२१ ॥ २२ हजार किरणोंवाले सूर्यका अग्निमय सौरस्थान है । चन्द्रमाका स्थान जलमय तथा शुक्लवर्णका कहा गया है । बुधग्रहका निवासस्थान जलमय, श्याम तथा २३ मनोहर बताया गया है । शुक्रका निवासस्थान भी जलमय, शुक्लवर्णवाला तथा सोलह किरणोंसे युक्त है । भौम ( मंगल ) - का स्थान उत्तम, लोहितवर्णवाला २४ तथा नौ रश्मियोंसे युक्त है । बृहस्पतिका स्थान हरिद्रा ( हल्दी ) - की आभावाला, विशाल तथा सोलह रश्मियोंसे युक्त है । शनैश्चरका स्थान आठ रश्मियोंसे युक्त तथा २५ कृष्ण वर्णवाला कहा गया है । राहुका स्थान अन्धकारमय है; यह प्राणियोंके लिये कष्टकारी स्थान है । सभी तारागणोंको ऋषिरूप तथा एक रश्मिवाला जानना २६ चाहिये, ये पुण्यकीर्तिवालोंके आश्रय हैं तथा अपने वर्णसे शुक्ल हैं । इन्हें घने जलके स्वरूपवाला जानना २७ । चाहिये । ये कल्पके प्रारम्भमें ही निर्मित किये गये थे; ये सूर्यकी रश्मियोंके संयोगके कारण उत्तम प्रकाशसे युक्त कहे गये हैं ॥ २२–२७ ॥ २८ सूर्यका विष्कम्भ ( व्यास ) नौ हजार योजन बताया गया है और मण्डलके प्रमाणसे उसका विस्तार तीन गुना है । चन्द्रमाका विस्तार सूर्यके विस्तारसे दुगुना कहा गया २ ९ है । उन दोनोंके समान [ विस्तारवाला ] होकर राहु उनके नीचे गमन करता है । मण्डलके आकारकी बनी हुई पृथ्वी - छायाको लेकर राहुका तीसरा बड़ा स्थान है, जो ३० अन्धकारमय है । वह राहु [ चन्द्र ] पर्वोंमें सूर्यसे निकलकर चन्द्रमाकी ओर जाता है और सौर पर्वोंमें ३१ चन्द्रमासे [ निकलकर ] सूर्यकी ओर जाता है । चूँकि राहु भानु ( सूर्य ) - को प्रेरित करता है, अतः इसे स्वर्भानु कहा जाता है॥२८-३११ / २ ॥ ३२ शुक्रका विस्तार योजनके प्रमाणसे विष्कम्भ तथा
पृष्ठ 256
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५४ विष्कम्भान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी उभौ स्मृतौ विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलाच्च वै प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित् तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् ॥ शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने सर्वोपरि निकृष्टानि तारकामण्डलानि तु योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहास्ते दूरसर्पिणः सौरोऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः पूर्वमेव समाख्याता गतिस्तेषां यथाक्रमम् ॥ एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै मुनिसत्तमाः विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसुस्तु सः शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् ॥
ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्ये क्षेत्रे समुत्थितः ।
ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः ॥
फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वाख्यासु जगद्गुरुः । नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति स्मृतः । रेवतीष्वेव सप्तार्चि: स्थाने सौरिः शनैश्चरः सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः । तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी आश्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः । तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुत्थिताः तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः । भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्दनः श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । मण्डल ( घेरा ) - में चन्द्रमाका सोलहवाँ भाग कहा गया ॥ ३३ है । बृहस्पतिको शुक्रसे एक चौथाई कम जानना चाहिये ॥ बृहस्पतिसे एक चौथाई कम मंगल तथा शनि - ये दोनों ॥ ३४ बताये गये हैं । बुध विस्तार तथा मण्डलमें उन दोनोंसे एक चौथाई कम है । तारा - नक्षत्ररूपवाले जो पिण्ड हैं, I । वे विस्तार तथा मण्डलमें बुधके बराबर हैं ॥ ३२-३५ ॥ ॥ ३५ तत्त्ववेत्ताको प्रायः सभी नक्षत्रोंको चन्द्रमासे सम्बद्ध । जानना चाहिये । तारा - नक्षत्ररूपवाले वे परस्पर बहुत ३६ छोटे हैं । वे [ छोटे तारे ] पाँच, चार, तीन तथा दो योजन । विस्तारवाले हैं । इन सबके ऊपर अत्यन्त छोटे तारा-॥ ३७ मण्डल हैं, जो केवल आधे योजनके हैं, उनसे छोटा । कोई तारा नहीं है । उनके ऊपर तीन ग्रह हैं, वे दूर - दूर ॥ ३८ । भ्रमण करनेवाले हैं । वे सौर, अंगिरा ( बृहस्पति ) तथा । वक्र ( भौम ) हैं, इन्हें मन्दगतिसे भ्रमण करनेवाला ३ ९ जानना चाहिये । उनकी गतिके विषयमें पहले ही क्रमसे बता दिया गया है ॥ ३६-३९ ॥ ।॥ ४० सभी ग्रह इन्हीं नक्षत्रोंमें उत्पन्न हुए हैं । हे श्रेष्ठ मुनियो! अदितिका पुत्र विवस्वान् सूर्य, जो ग्रहोंमें प्रथम । है, विशाखा नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है । धर्मका पुत्र ओजस्वी ॥ ४१ सोम वसु देवता है, वह शीत रश्मिवाला चन्द्रमा कृत्तिका । नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है । सोलह रश्मियोंवाला भृगुपुत्र ४२ शुक्र जो ताराग्रहोंमें श्रेष्ठ है, सूर्यके बाद तिष्य नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है । बारह किरणोंवाला अंगिरापुत्र जगद्गुरु ४३ । बृहस्पति ग्रह पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है । नौ किरणोंसे युक्त तथा लोहित अंगवाला प्रजापतिपुत्र भौमग्रह ॥ ४४ पूर्वाषाढ नक्षत्रमें उत्पन्न होनेवाला कहा गया है । सात किरणोंसे युक्त सूर्यपुत्र शनैश्चर रेवती नक्षत्रमें उत्पन्न ॥ ४५ हुआ है । पाँच किरणोंवाला चन्द्रपुत्र बुध ग्रह धनिष्ठा नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है । अन्धकारमय, प्रजाका क्षय करनेवाला तथा सबका विनाशक महाग्रह मृत्युपुत्र शिखी ॥ ४६ ( केतु ) आश्लेषा नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है । दक्षकी पुत्रियाँ अपने - अपने नामवाले नक्षत्रोंमें उत्पन्न हुई हैं । अन्धकार ॥ ४७ तथा ओजसे परिपूर्ण, प्रकृतिसे काले मण्डलवाला और सूर्य - चन्द्रका मर्दन करनेवाला ग्रह राहु भरणी नक्षत्रमें ॥ ४८ उत्पन्न हुआ है ॥ ४०–४८ ॥
पृष्ठ 257
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
६१ ] ज्योतिः सन्निवेशमें ग्रहोंके स्वरूपका वर्णन अध्याय एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः मुच्यते तेन दोषेण ततस्तद् ग्रहभक्तितः सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चापि धूमवान् किल ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम् ध्रुवः नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम् वर्षाणां चैव पञ्चानामाद्यः सम्वत्सरः स्मृतः ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ उच्यते पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा अहोरात्रविभागानामहश्चादिः प्रकीर्तितः मुहूर्तानां तथैवादिर्मुहूर्तो रुद्रदैवतः क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् ॥ भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्तते दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालकृद्विभुरीश्वरः चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तकनिवर्तकः तस्यापि भगवान् रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्तकः इत्येष ज्योतिषामेवं सन्निवेशोऽर्थनिश्चयः लोकसंव्यवहारार्थं महादेवेन निर्मितः बुद्धिपूर्वं भगवता कल्पादौ सम्प्रवर्तितः स आश्रयोऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिरात्मकः एकरूपप्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः नैष शक्यः प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां मांसचक्षुषा आगमादनुमानाच्च प्रत्यक्षादुपपत्तितः परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं मुनिसत्तमाः पञ्चैते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्मानविनिर्णये २५५ । इन शुक्र आदि ग्रहोंको ताराके नामसे भी जानना ॥ ४ ९ चाहिये । ये अपने - अपने जन्म - नक्षत्रोंमें उत्पन्न पीड़ाओंमें । वैगुण्यताको प्राप्त होते हैं, तब उस ग्रहकी पूजा करनेसे ॥५० । मनुष्य उस दोषसे मुक्त हो जाता है । इन सभी ग्रहोंमें । आदित्य ( सूर्य ) आदि ( प्रधान ) ग्रह कहा जाता है । ॥ ५१ ताराग्रहोंमें शुक्र, केतुओंमें धूमवान् तथा चारों दिशाओंमें विभक्त ग्रहोंमें ध्रुव प्रधान है । नक्षत्रोंमें धनिष्ठा और अयनोंमें । उत्तरायण प्रधान है । पाँचों वर्षोंमें संवत्सरको प्रधान कहा ॥ ५२ गया है । ऋतुओंमें शिशिर तथा मासोंमें माघको आदिमास । कहा जाता है । पक्षोंमें शुक्लपक्ष और तिथियोंमें प्रतिपदा ॥ ५३ प्रधान है । दिन तथा रातके विभागोंमें दिनको आदि कहा । गया है । मुहूर्तोंमें रुद्रदैवत आदिमुहूर्त है ॥ ४ ९ -५४ ॥ ॥ ५४ हे कालवेत्ताओं में श्रेष्ठ! क्षणोंमें निमेष आदिकाल । है । धनिष्ठासे श्रवणपर्यन्त पाँच वर्षोंका युग होता है । ५५ भानुकी विशेष गतिके कारण जगत् चक्रकी भाँति परिवर्तित होता रहता है, इसलिये सूर्यको कालकी रचना करनेवाला, । व्यापक तथा ईश्वर कहा गया है । सूर्य चारों प्रकारके ॥ ५६ प्राणियोंका प्रवर्तक एवं निवर्तक है और साक्षात् भगवान् । रुद्रदेव उस ( सूर्य ) -के भी प्रवर्तक हैं । इस प्रकार महादेवने ॥ ५७ लोकव्यवहारके लिये नक्षत्रोंका अर्थनिश्चयवाला यह सन्निवेश । निर्मित किया है । उन भगवान्ने ही कल्पके आरम्भमें ॥ ५८ । बुद्धिपूर्वक इनका प्रवर्तन किया है । वे सबके आश्रय, । अभिमानी तथा ज्योतिस्वरूप हैं । ५५ - ५ ९ ॥ ॥ ५ ९ एक रूपवाले उन प्रधानका यह अद्भुत परिणाम है । यथार्थरूपसे इसका वर्णन किसीके द्वारा नहीं किया । जा सकता है । भौतिक दृष्टिवाले विद्वान् मनुष्यको ॥ ६० इन ज्योतिर्गणोंके प्रमाण तथा गतिके विषयमें आगम । ( वेद, शास्त्र ), अनुमान, प्रत्यक्ष और उपपत्तिके द्वारा ॥ ६१ । सावधानीपूर्वक बुद्धिसे परीक्षण करके इनपर श्रद्धा करनी । चाहिये । हे श्रेष्ठ मुनियो! चक्षु, शास्त्र, जल, लेख्य तथा ॥ ६२ गणित – इन पाँचोंको नक्षत्रोंके प्रमाणके निर्णयमें साधन ॥ ६३ | समझना चाहिये ॥ ६० - ६३ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ग्रहसंख्यावर्णनं नामैकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' ग्रहसंख्यावर्णन ' नामक इकसठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६१ ॥
पृष्ठ 258
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५६ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग बासठवाँ अध्याय उत्तानपादके पुत्र ध्रुवका आख्यान, ध्रुवकी तपस्या तथा ध्रुवलोकसंस्थानका वर्णन ऋषय ऊचुः
कथं विष्णोः प्रसादाद्वै ध्रुवो बुद्धिमतां वरः ।
मेढीभूतो ग्रहाणां वै वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ॥ १
सूत उवाच
एतमर्थं मया पृष्टो नानाशास्त्रविशारदः ।
मार्कण्डेयः पुरा प्राह मह्यं शुश्रूषवे द्विजाः ॥ २
मार्कण्डेय उवाच
सार्वभौमो महातेजाः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
उत्तानपादो राजा वै पालयामास मेदिनीम् ॥ ३
तस्य भार्याद्वयमभूत्सुनीतिः सुरुचिस्तथा ।
अग्रजायामभूत्पुत्रः सुनीत्यां तु महायशाः ॥ ४
ध्रुवो नाम महाप्राज्ञः कुलदीपो महामतिः ।
कदाचित्सप्तवर्षोऽपि पितुरङ्कमुपाविशत् ॥ ५
सुरुचिस्तं विनिर्धूय स्वपुत्रं प्रीतिमानसा ।
न्यवेशयत्तं विप्रेन्द्रा ह्यङ्कं रूपेण मानिता ॥ ६
अलब्ध्वा स पितुर्धीमानङ्कं दुःखितमानसः ।
मातुः समीपमागम्य रुरोद स पुनः पुनः ॥ ७
रुदन्तं पुत्रमाहेदं माता शोकपरिप्लुता ।
सुरुचिर्दयिता भर्तुस्तस्याः पुत्रोऽपि तादृशः ॥ ८
मम त्वं मन्दभाग्याया जातः पुत्रोऽप्यभाग्यवान् ।
किं शोचसि किमर्थं त्वं रोदमानः पुनः पुनः ॥ ९
सन्तप्तहृदयो भूत्वा मम शोकं करिष्यसि ।
स्वस्थस्थानं ध्रुवं पुत्र स्वशक्त्या त्वं समाप्नुयाः ॥ १०
इत्युक्तः स तु मात्रा वै निर्जगाम तदा वनम् ।
विश्वामित्रं ततो दृष्ट्वा प्रणिपत्य यथाविधि ॥ ११
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा भगवन् वक्तुमर्हसि ।
सर्वेषामुपरिस्थानं केन प्राप्स्यामि सत्तम ॥ १२
ऋषिगण बोले— [ हे सूतजी! ] बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ ध्रुव भगवान् विष्णुकी कृपासे ग्रहोंके मेढ़ीभूत ( मध्य स्थानवाले ) किस प्रकार हुए, [ हमलोगोंको ] इस समय बताइये ॥ १ ॥
सूतजी बोले – हे द्विजो! मैंने पूर्वकालमें अनेक शास्त्रोंके ज्ञाता मार्कण्डेयजीसे इसी बातको पूछा था, तब उन्होंने सुननेकी इच्छावाले मुझको बताया था ॥२ ॥
मार्कण्डेयजी बोले - [ प्राचीन कालमें ] सार्वभौम ( चक्रवर्ती सम्राट् ), महान् तेजस्वी तथा सभी शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ राजा उत्तानपाद पृथ्वीका पालन करते थे । सुनीति तथा सुरुचि - ये उनकी दो भार्याएँ थीं । उनकी ज्येष्ठ भार्या सुनीतिसे ध्रुव नामक पुत्र उत्पन्न हुआ था; वह महायशस्वी, महाज्ञानी, कुलका दीपक तथा महाबुद्धिमान् था । जब वह सात वर्षका था, तब किसी समय अपने पिताकी गोद में बैठ गया । हे विप्रेन्द्रो! उस समय अपने रूपपर गर्व करनेवाली सुरुचिने उसे [ गोदसे ] उतारकर प्रसन्नचित्त होकर अपने पुत्रको [ राजाकी ] गोदमें बैठा दिया ॥ ३-६ ॥ तदनन्तर पिताकी गोद न पाकर उस बुद्धिमान् [ ध्रुव ] -के हृदयमें दुःख हुआ और वह [ अपनी ] माताके पास आकर बार - बार रोने लगा ॥ ७ ॥
तब शोकमें डूबी हुई माताने रोते हुए पुत्रसे कहा— सुरुचि [ अपने ] पतिकी प्रिय पत्नी है और उसका पुत्र भी उसी प्रकार उन्हें प्रिय है । तुम मुझ अभागिनके अभागे पुत्र उत्पन्न हुए हो । तुम क्यों चिन्ता करते हो और बार- बार किसलिये रो रहे हो? तुम दु: खितचित्त होकर मेरे शोकको ही बढ़ाओगे । हे पुत्र! तुम्हें अपनी शक्तिसे शान्त तथा अटल स्थान प्राप्त करना चाहिये ॥ ८-१० ॥ तब माताके इस प्रकार कहनेपर वह वनमें चला गया । वहाँ [ ऋषि ] विश्वामित्रको देखकर उन्हें विधिपूर्वक | प्रणाम करके दोनों हाथ जोड़कर उसने कहा — हे
पृष्ठ 259
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६२ ] उत्तानपादके पुत्र ध्रुवका आख्यान,
पितुरङ्के समासीनं माता मां सुरुचिर्मुने ।
व्यधूनयत्स तां राजा पिता नोवाच किञ्चन ॥
एतस्मात्कारणाद् ब्रह्मस्त्रस्तोऽहं मातरं गतः ।
सुनीतिराह मे माता मा कृथाः शोकमुत्तमम् ॥
स्वकर्मणा परं स्थानं प्राप्तुमर्हसि पुत्रक ।
तस्या हि वचनं श्रुत्वा स्थानं तव महामुने ॥
प्राप्तो वनमिदं ब्रह्मन्नद्य त्वां दृष्टवान् प्रभो 1
।
तव प्रसादात्प्राप्स्येऽहं स्थानमद्भुतमुत्तमम् ॥
इत्युक्तः स मुनिः श्रीमान् प्रहसन्निदमब्रवीत् ।
राजपुत्र शृणुष्वेदं स्थानमुत्तममाप्स्यसि ॥
आराध्य जगतामीशं केशवं क्लेशनाशनम् ।
दक्षिणाङ्गभवं शम्भोर्महादेवस्य धीमतः ॥
जप नित्यं महाप्राज्ञ सर्वपापविनाशनम् ।
इष्टदं परमं शुद्धं पवित्रममलं परम् ॥
ब्रूहि मन्त्रमिमं दिव्यं प्रणवेन समन्वितम् ।
नमोऽस्तु वासुदेवाय इत्येवं नियतेन्द्रियः ॥
ध्यायन् सनातनं विष्णुं जपहोमपरायणः । इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं विश्वामित्रं महायशाः । प्राड्मुखो नियतो भूत्वा जजाप प्रीतमानसः । ध्रुवकी तपस्या तथा ध्रुवलोकसंस्थानका वर्णन २५७ भगवन्! हे सत्तम! आप कृपा करके मुझे बतायें कि १३ मैं किस उपायसे सबके ऊपर स्थान प्राप्त करूँगा? हे मुने! माता सुरुचिने पिताकी गोदमें बैठे हुए मुझको [ गोदसे ] उतार दिया और उन राजाने उन्हें कुछ नहीं १४ । कहा । हे ब्रह्मन्! इस कारणसे दुःखी होकर मैं माताके पास गया । तब मेरी माता सुनीतिने कहा- हे पुत्र! १५ शोक मत करो, तुम अपने कर्मसे उत्तम तथा परम स्थान प्राप्त कर सकते हो । हे महामुने! उनका वचन सुनकर मैं इस वनमें आपके स्थानपर आया हूँ । हे १६ ब्रह्मन्! आज मैंने आपका दर्शन किया, अतः हे प्रभो! आपकी कृपासे मैं अद्भुत तथा उत्तम स्थान [ अवश्य ] प्राप्त करूँगा ॥ ११-१६ ॥ १७ [ ध्रुवके द्वारा ] इस प्रकार कहे गये श्रीमान् मुनिने हँसते हुए यह कहा - हे राजपुत्र! सुनो, तुम जगत्के स्वामी, कष्टोंका नाश करनेवाले तथा बुद्धिमान् १८ महादेव शम्भुके दक्षिण * अंगसे उत्पन्न केशव ( विष्णु ) -की आराधना करके इस श्रेष्ठ स्थानको प्राप्त कर सकोगे । हे महाप्राज्ञ! तुम सभी पापोंका नाश करनेवाले, १ ९ अभीष्ट प्रदान करनेवाले, परम शुद्ध, पवित्र, दोषरहित तथा श्रेष्ठ मन्त्रका नित्य जप करो । तुम इन्द्रियोंको २० वशमें करके प्रणवसहित नमोऽस्तु वासुदेवाय [ अर्थात् ॐ नमोऽस्तु वासुदेवाय ] इस दिव्य मन्त्रको जपो और सनातन विष्णुका ध्यान करते हुए जप- होममें २१ संलग्न रहो ॥ १७ – २०१२ ॥ उनके ऐसा कहने पर महान् यशवाले ध्रुवने उन विश्वामित्रको प्रणाम करके पूर्वकी ओर मुख करके ध्यानमग्न शाकमूलफलाहारः संवत्सरमतन्द्रितः ॥ २२ | होकर प्रसन्नचित्त हो जप आरम्भ किया । शाक, मूल
जजाप मन्त्रमनिशमजस्त्रं स पुनः पुनः ।
वेताला राक्षसा घोराः सिंहाद्याश्च महामृगाः ॥
तमभ्ययुर्महात्मानं बुद्धिमोहाय भीषणाः ।
जपन् स वासुदेवेति न किञ्चित्प्रत्यपद्यत ॥
यहाँ मूलमें विष्णुको भगवान् शंकरके दक्षिणांग से उत्पन्न तथा फलका आहार करते हुए उसने आलस्यरहित होकर दिन - रात निरन्तर एक वर्षतक मन्त्रका बार - बार जप २३ किया । वेताल, भयंकर राक्षस तथा भयानक सिंह आदि बड़े जानवर बुद्धिको मोहित करनेके लिये उस महात्माके २४ | पास आये, किंतु वासुदेवका जप करता हुआ वह तनिक बताया गया है, किंतु इसी लिङ्गपुराणके ३८ वें अध्यायमें भगवान् विष्णुने स्वयंको भगवान् शिवके वामांगसे और ब्रह्माजीको दक्षिणांगसे प्रादुर्भूत बताया है – ' अहं वामाङ्गजो ब्रह्मन् शङ्करस्य महात्मनः । भवान् भवस्य देवस्य दक्षिणाङ्गभवः स्वयम् ॥ ' अतः यहाँ दक्षिणांगसे ' वामांग ' अर्थ लेना चाहिये ।
पृष्ठ 260
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५८ सुनीतिरस्य या माता तस्या रूपेण संवृता पिशाची समनुप्राप्ता रुरोद भृशदुःखिता मम त्वमेकः पुत्रोऽसि किमर्थं क्लिश्यते भवान् मामनाथामपहाय तप आस्थितवानसि एवमादीनि वाक्यानि भाषमाणां महातपाः । अनिरीक्ष्यैव हृष्टात्मा हरेर्नाम जजाप सः
ततः प्रशेमुः सर्वत्र विघ्नरूपाणि तत्र वै ।
गरुडमारुह्य कालमेघसमद्युतिः ॥
सर्वदेवैः परिवृतः स्तूयमानो महर्षिभिः ।
आययौ भगवान् विष्णुः ध्रुवान्तिकमरातिहा ॥
समागतं विलोक्याथ कोसावित्येव चिन्तयन् ।
पिबन्निव हृषीकेशं नयनाभ्यां जगत्पतिम् ॥
जपन् स वासुदेवेति ध्रुवस्तस्थौ महाद्युतिः ।
शङ्खप्रान्तेन गोविन्दः पस्पर्शास्यं हि तस्य वै ॥
ततः स परमं ज्ञानमवाप्य पुरुषोत्तमम् ।
तुष्टाव प्राञ्जलिर्भूत्वा सर्वलोकेश्वरं हरिम् ॥
प्रसीद देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधर ।
लोकात्मन् वेदगुह्यात्मन् त्वां प्रपन्नोऽस्मि केशव ॥
न विदुस्त्वां महात्मानं सनकाद्या महर्षयः ।
तत्कथं त्वामहं विद्यां नमस्ते भुवनेश्वर ॥
तमाह प्रहसन् विष्णुरेहि वत्स ध्रुवो भवान् ।
स्थानं ध्रुवं समासाद्य ज्योतिषामग्रभुग्भव ॥
मात्रा त्वं सहितस्तत्र ज्योतिषां स्थानमाप्नुहि ।
मत्स्थानमेतत्परमं ध्रुवं नित्यं सुशोभनम् ॥
तपसाराध्य देवेशं पुरा लब्धं हि शङ्करात् ।
वासुदेवेति यो नित्यं प्रणवेन समन्वितम् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । भी विचलित नहीं हुआ ॥ २१-२४ ॥ ॥ २५ इसकी माता जो सुनीति थी, उसका रूप धारण करके एक पिशाची उसके पास आयी और अत्यन्त । दुःखित होकर रोने लगी - तुम मेरे एकमात्र पुत्र हो, तुम ॥ २६ कष्ट क्यों सह रहे हो, मुझे अनाथ छोड़कर तुम तपमें लग गये हो — इस प्रकारके वचन बोलती हुई उस स्त्रीकी ओर बिलकुल न देखकर वह महातपस्वी प्रसन्नचित्त ॥ २७ होकर हरिका नाम जपता रहा॥२५–२७ ॥ तदनन्तर वहाँ सर्वत्र विघ्नोंके स्वरूप शान्त हो २८ गये । तब गरुड़पर सवार होकर कालमेघके समान ( श्याम ) कान्तिवाले, समस्त देवताओंसे घिरे हुए तथा महर्षियोंके द्वारा स्तुति किये जाते हुए शत्रुसंहारक २ ९ । भगवान् विष्णु ध्रुवके पास आये॥२८-२९ ॥ उनको आया हुआ देखकर यह कौन है - ऐसा | सोचता हुआ तथा अपने नेत्रोंसे जगत्पति हृषीकेशका ३० पान करता हुआ - सा वह महान् प्रभावाला ध्रुव ' ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ' – इस मन्त्रका जप करता रहा । तब गोविन्द [ अपने ] शंखके अग्रभागसे उसके ३१ मुखका स्पर्श किया ॥ ३०-३१ ॥ उसके बाद वह [ ध्रुव ] परम ज्ञान प्राप्त करके ३२ हाथ जोड़कर सभी लोकोंके स्वामी पुरुषोत्तम हरिकी [ इस प्रकार ] स्तुति करने लगा - हे देवदेवेश! हे शंख, चक्र, गदा धारण करनेवाले! हे लोकात्मन्! हे ३३ वेदगुह्यात्मन् ( वेदोंके द्वारा अज्ञातस्वरूपवाले )! प्रसन्न होइये । हे केशव! मैं आपकी शरणमें आया हूँ । सनक आदि महर्षि भी आप महात्माको नहीं जान ३४ सके, तब मैं आपको कैसे जान सकता हूँ । हे भुवनेश्वर! आपको नमस्कार है ॥ ३२-३४ ॥ ३५ तत्पश्चात् भगवान् विष्णुने उससे हँसते हुए | कहा— हे वत्स! आओ, तुम ध्रुव हो, तुम ध्रुव ( अटल ) स्थान प्राप्त करके ज्योतिर्गणोंमें अग्रणी हो जाओ । ३६ तुम अपनी मातासहित वहाँ ग्रहोंमें स्थान प्राप्त करो, यह मेरा स्थान है, जो उत्कृष्ट, अचल, शाश्वत तथा अत्यन्त सुन्दर है । पूर्वकालमें मैंने तपस्याके द्वारा ३७ | देवेशकी आराधना करके शंकरसे इसे ( मन्त्रको ) प्राप्त