श्रीगणेशाय नमः।
लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 261–270
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 261–270
पृष्ठ 261
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६३ ] दक्षप्रजापतिद्वारा मैथुनी 36
नमस्कारसमायुक्तं भगवच्छब्दसंयुतम् ।
जपेदेवं हि यो विद्वान् ध्रुवं स्थानं प्रपद्यते ॥
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
मात्रा सह ध्रुवं सर्वे तस्मिन् स्थाने न्यवेशयन् ॥
विष्णोराज्ञां पुरस्कृत्य ज्योतिषां स्थानमाप्तवान् ।
एवं ध्रुवो महातेजा द्वादशाक्षरविद्यया ॥
अवाप महतीं सिद्धिमेतत्ते कथितं मया ॥
सूत उवाच
तस्माद्यो वासुदेवाय प्रणामं कुरुते नरः ।
स याति ध्रुवसालोक्यं ध्रुवत्वं तस्य तत्तथा ॥
सृष्टिका प्रादुर्भाव ऋषिवंशवर्णन २५ ९ किया था । प्रणव ( ॐ ) तथा नमः से युक्त और ३८ | भगवत् - इस शब्दसे संयुक्त वासुदेव मन्त्र ( ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ) - को जो विद्वान् जपता है, वह
ध्रुवस्थान प्राप्त करता है । ३५ - ३८ ॥
३ ९ तदनन्तर सभी देवताओं, गन्धर्वों, सिद्धों तथा महर्षियोंने मातासहित ध्रुवको उस स्थानपर स्थापित किया । इस प्रकार महातेजस्वी ध्रुवने विष्णुकी आज्ञा ४० स्वीकार करके द्वादशाक्षरमन्त्र ( ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ) -के द्वारा ज्योतिर्गणोंमें स्थान प्राप्त किया ४ ९ तथा महती सिद्धि प्राप्त की । मैंने यह [ वृत्तान्त ] आपलोगों से कह दिया ॥ ३ ९ -४१ ॥ सूतजी बोले - अतः जो मनुष्य वासुदेवको प्रणाम करता है, वह ध्रुवलोकको जाता है और उसे भी वह ४२ । ध्रुवत्व प्राप्त हो जाता है ॥ ४२ ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशे ध्रुवसंस्थानवर्णनं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' भुवनकोशमें ध्रुवसंस्थानवर्णन ' नामक बासठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६२ ॥
तिरसठवाँ अध्याय दक्षप्रजापतिद्वारा मैथुनी सृष्टिका प्रादुर्भाव, दक्षकन्याओंकी वंश - परम्परा तथा ऋषिवंशवर्णन ऋषय ऊचुः
देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
उत्पत्तिं ब्रूहि सूताद्य यथाक्रममनुत्तमम् ॥
सूत उवाच
सङ्कल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ।
दक्षात्प्राचेतसादूर्ध्वं सृष्टिमैथुनसम्भवा ॥
यदा तु सृजतस्तस्य देवर्षिगणपन्नगान् ।
न वृद्धिमगमल्लोकस्तदा मैथुनयोगतः ॥
दक्षः पुत्रसहस्त्राणि पञ्च सूत्यामजीजनत् ।
तांस्तु दृष्ट्वा महाभागान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ॥
नारदः प्राह हर्यश्वान् दक्षपुत्रान् समागतान् ।
भुवः प्रमाणं सर्वं तु ज्ञात्वोर्ध्वमध एव च ॥
1985 Lingamahapuran_Section_10_2_Front ऋषिगण बोले- हे सूतजी! अब आप देवताओं, दानवों, गन्धर्वों, उरगों और राक्षसोंकी उत्पत्तिका उत्तम विधिसे यथाक्रम वर्णन कीजिये ॥ १ ॥
१ सूतजी बोले- पूर्व पुरुषोंकी सृष्टि संकल्पसे, दर्शनसे तथा स्पर्शसे कही जाती है । प्रचेतसके पुत्र दक्षके बाद [ स्त्री - पुरुषके ] संयोगसे सृष्टि प्रारम्भ हुई । २ जब देवताओं, ऋषियों और पन्नगोंका सृजन र हुए उन प्रजापतिसे लोक वृद्धिको प्राप्त नहीं हुआ, तब ३ | दक्षने मैथुनयोगसे [ अपनी भार्या ] सूतिसे पाँच हजार पुत्र उत्पन्न किये । तत्पश्चात् उन महाभाग्यवालोंको देखकर वे अनेक प्रकारकी प्रजाओंकी सृष्टिके इच्छुक ४ हो गये ॥२-४ ॥ तब नारदजीने उत्पन्न हुए [ उन ] हर्यश्व नामवाले ५ | दक्ष - पुत्रोंसे कहा – ऊपर तथा नीचे पृथ्वीका प्रमाण
पृष्ठ 262
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग २६० ततः सृष्टिं विशेषेण कुरुध्वं मुनिसत्तमाः । | जानकर आपलोग विशेष रूपसे सृष्टि कीजिये । हे ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम् ॥ ६ मुनिश्रेष्ठो! उनका वचन सुनकर वे सभी दिशाओं में अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रादिव सिन्धवः हर्यश्वेषु च नष्टेषु पुनर्दक्षः प्रजापतिः सूत्यामेव च पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः शबला नाम ते विप्राः समेताः सृष्टिहेतवः नारदोऽनुगतान् प्राह पुनस्तान् सूर्यवर्चसः भुवः प्रमाणं सर्वं तु ज्ञात्वा भ्रातॄन् पुनः पुनः आगत्य वाथ सृष्टिं वै करिष्यथ विशेषतः तेऽपि तेनैव मार्गेण जग्मुर्भ्रातृगतिं तथा ततस्तेष्वपि नष्टेषु षष्टिकन्याः प्रजापतिः वैरिण्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसस्तदा प्रादात्स दशकं धर्मे कश्यपाय त्रयोदश विंशत्सप्त च सोमाय चतस्त्रोऽरिष्टनेमये
द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते ।
द्वे चैवाङ्गिरसे तद्वत्तासां नामानि विस्तरात् ॥
शृणुध्वं देवमातॄणां प्रजाविस्तारमादितः । मरुत्वती वसूर्यामिर्लम्बा भानुररुन्धती सङ्कल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनी । धर्मपल्यः समाख्यातास्तासां पुत्रान् वदामि वः विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत् मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो वसोस्तु वसवस्तथा भानोस्तु भानवः प्रोक्ता मुहूर्ताया मुहूर्तकाः । लम्बाया घोषनामानो नागवीथीस्तु यामिजः
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पो वसुसर्गं वदामि वः ।
ज्योतिष्मन्तस्तु ये देवा व्यापकाः सर्वतोदिशम् ॥
चले गये । वे आजतक नहीं लौटे, जैसे नदियाँ [ समुद्र में मिलकर ] समुद्रसे वापस नहीं लौटतीं ॥५-६१२ ॥ हर्यश्वसंज्ञक पुत्रोंके नष्ट हो जानेपर प्रजापति प्रभु दक्षने सूतिसे पुनः एक हजार पुत्रोंको उत्पन्न किया । हे विप्रो! जब शबल नामवाले वे पुत्र सृष्टि करनेके लिये एकत्रित हुए, तब नारदने सूर्यके समान तेजवाले उन आये हुए पुत्रोंसे पुन: कहा – ' पृथ्वीका सम्पूर्ण विस्तार जानकर तथा अपने भाइयोंका बार - बार पता लगाकर यहाँ आकरके आपलोग विशेषरूपसे सृष्टि कीजिये । ' वे भी उसी मार्गसे [ अपने ] भाइयोंकी गतिको प्राप्त हुए ॥ ७–१० ॥ । तदनन्तर उनके भी नष्ट हो जानेपर प्रचेतसके ॥ ७ पुत्र प्रजापति दक्षने वैरिणी [ नामक भार्या ] -से साठ । कन्याएँ उत्पन्न कीं । उन्होंने दस [ कन्याएँ ] धर्मको, ॥ ८ तेरह [ कन्याएँ ] कश्यपको, सत्ताईस [ कन्याएँ ] चन्द्रमाको,
।
चार [ कन्याएँ ] अरिष्टनेमिको दो [ कन्याएँ ] भृग-॥ ९
। पुत्रको दो [ कन्याएँ ] बुद्धिमान् कृशाश्वको और दो ॥ १० [ कन्याएँ ] आंगिरसको प्रदान कीं । [ हे विप्रो! ] अब । उन देवमाताओंके नाम तथा उनकी सन्तानोंके विस्तारको ॥ ११ | आरम्भसे सुनिये ॥ ११ – १३ १/२ ॥ । मरुत्वती, वसु, यामि, लम्बा, भानु, अरुन्धती, ॥ १२ संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या और परम सुन्दरी विश्वा १३ धर्मकी पनियाँ कही गयी हैं । [ हे ऋषियो! ] अब मैं उनके पुत्रोंको बताता हूँ- विश्वासे विश्वेदेव हुए । ॥ १४ साध्याने साध्योंको जन्म दिया । मरुत्वतीसे मरुत्वान् । हुए और वसुसे सभी वसु उत्पन्न हुए । भानुसे भानुगण ॥ १५ तथा मुहूर्तासे मुहूर्तगण [ उत्पन्न ] बताये गये हैं ॥ | लम्बासे घोषनामवाले पुत्र हुए । यामिसे नागवीथि ॥ १६ उत्पन्न हुआ । संकल्पासे संकल्प [ नामक पुत्र ] ॥ १७ हुआ । अब मैं आपलोगोंको वसुओंकी सृष्टि बताता हूँ ॥ १४–१७ / २ ॥ १८ जो देवता ज्योतिष्मान् तथा सभी दिशाओं में
पृष्ठ 263
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६३ ] दक्षप्रजापतिद्वारा मैथुनी
वसवस्ते समाख्याताः सर्वभूतहितैषिणः ।
आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः ॥
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।
अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षः सभैरवः ॥
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ।
सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ॥
एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः ।
कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि पत्नीभ्यः पुत्रपौत्रकम् ॥
अदितिश्च दितिश्चैव अरिष्टा सुरसा मुनिः ।
सुरभिर्विनता ताम्रा तद्वत् क्रोधवशा इला ॥
कद्रूस्त्विषा दनुस्तद्वत्तासां पुत्रान् वदामि वः ।
तुषिता नाम ये देवाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ॥
वैवस्वतान्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः ।
इन्द्रो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणोऽर्यमा ॥
विवस्वान् सविता पूषा अंशुमान् विष्णुरेव च ।
एते सहस्रकिरणा आदित्या द्वादश स्मृताः ॥
दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।
हिरण्यकशिपुं चैव हिरण्याक्षं तथैव च ॥
दनुः पुत्रशतं लेभे कश्यपाद् बलदर्पितम् ।
विप्रचित्तिः प्रधानोऽभूत्तेषां मध्ये द्विजोत्तमाः ॥
ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः ।
शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवीं गृधिकां शुचिम् ॥
शुकी शुकानुलूकांश्च जनयामास धर्मतः ।
श्येनी श्येनांस्तथा भासी कुरङ्गांश्च व्यजीजनत् ॥
गृध्री गृध्रान् कपोतांश्च पारावतविहङ्गमान् ।
हंससारसकारण्डप्लवांश्छुचिरजीजनत् ॥
अजाश्वमेषोष्ट्रखरान् सुग्रीवी चाप्यजीजनत् ।
विनता जनयामास गरुडं चारुणं शुभा ॥
सौदामिनीं तथा कन्यां सर्वलोकभयङ्करीम् ।
सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवत्पुरा ॥
कद्रूः सहस्रशिरसां सहस्त्रं प्राप सुव्रता ।
प्रधानास्तेषु विख्याताः षड्विंशतिरनुत्तमाः ॥
शेषवासुकिकर्कोटशङ्गैरावतकम्बलाः 1 धनञ्जयमहानीलपद्माश्वतरतक्षकाः ॥ एलापत्रमहापद्मधृतराष्ट्रबलाहकाः I शङ्खपालमहाशङ्खपुष्पदंष्ट्रशुभाननाः ॥ सृष्टिका प्रादुर्भाव " ऋषिवंशवर्णन २६१ व्यापक हैं, वे वसु कहे गये हैं; वे सभी प्राणियों १ ९ हितैषी हैं । आप, ध्रुव, सोम, धर, अनिल, अनल, प्रत्यूष तथा प्रभास - ये आठ वसु कहे गये हैं । अजैकपाद्, २० अहिर्बुध्न्य, विरूपाक्ष, भैरव, हर, बहुरूप, सुरेश्वर त्र्यम्बक, सावित्र, जयन्त, पिनाकी तथा अपराजित - ये २१ गणेश्वर ग्यारह रुद्र कहे गये हैं ॥ १८-२११ / २ ॥ [ हे ऋषियो! ] अब मैं कश्यपकी पत्नियोंसे २२ उत्पन्न पुत्रों तथा पौत्रोंको बताऊँगा । अदिति, दिति, अरिष्टा, सुरसा, मुनि, सुरभि, विनता, ताम्रा, क्रोधवशा, २३ इला, कद्रू, त्विषा एवं दनु — ये कश्यपकी पत्नियाँ थीं । अब मैं आपलोगोंको उनके पुत्रोंको बताता हूँ । चाक्षुष २४ मन्वन्तरमें जो तुषित नामवाले देवता थे, वे वैवस्वत मन्वन्तरमें बारह आदित्य कहे गये हैं । इन्द्र, धाता, भग, २५ त्वष्टा, मित्र, वरुण, अर्यमा, विवस्वान्, सविता, पूषा, अंशुमान् तथा विष्णु — ये हजार किरणोंवाले बारह २६ आदित्य कहे गये हैं॥२२–२६ ॥ दितिने कश्यपसे हिरण्यकशिपु तथा हिरण्याक्ष-२७ इन दो पुत्रोंको प्राप्त किया था, ऐसा हमने सुना है I दनुने कश्यपसे बलके अभिमानवाले सौ पुत्र प्राप्त २८ किये । हे श्रेष्ठ द्विजो! उनमें विप्रचित्ति प्रधान था । हे श्रेष्ठ द्विजो! ताम्राने शुकी, श्येनी, भासी, सुग्रीवी, २ ९ । गृध्रिका तथा शुचि - इन छः कन्याओंको जन्म दिया । शुकीने धर्मसे शुकों तथा उलूकोंको उत्पन्न किया । ३० श्येनीने श्येनों ( बाज ) तथा भासीने कुरंगोंको जन्म दिया । गृध्रीने गीधोंको, कपोतों तथा पारावत पक्षियों को ३१ जन्म दिया । शुचिने हंस, सारस तथा कारण्ड पक्षियोंको जन्म दिया । सुग्रीवीने अजों, अश्वों, मेषों, ऊँटों तथा ३२ गर्दभोंको जन्म दिया ॥ २७–३११ / २ ॥ शुभ विनताने गरुड़ तथा अरुणको और सभी ३३ लोकोंको भय प्रदान करनेवाली सौदामिनी [ नामक ] कन्याको उत्पन्न किया । सुरसासे हजारों सर्प उत्पन्न ३४ हुए । उत्तम व्रतवाली कद्रूने हजार सिरवाले एक हजार सर्प उत्पन्न किये । उनमें छब्बीस [ सर्प ] उत्तम तथा ३५ | प्रधान कहे गये हैं; वे शेष, वासुकि, कर्कोट, शंख, ऐरावत, कम्बल, धनंजय, महानील, पद्म, अश्वतर, ३६ | तक्षक, एलापत्र, महापद्म, धृतराष्ट्र, बलाहक, शंखपाल,
पृष्ठ 264
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
.२६२ शङ्खलोमा च नहुषो वामनः फणितस्तथा । कपिलो दुर्मुखश्चापि पतञ्जलिरिति स्मृतः
रक्षोगणं क्रोधवशा महामायं व्यजीजनत् ।
रुद्राणां च गणं तद्वद् गोमहिष्यौ वराङ्गना ॥
सुरभिर्जनयामास कश्यपादिति नः श्रुतम् ।
मुनिर्मुनीनां च गणं गणमप्सरसां तथा ॥
तथा किन्नरगन्धर्वानरिष्टाजनयद् बहून् ।
तृणवृक्षलतागुल्ममिला सर्वमजीजनत् ॥
त्विषा तु यक्षरक्षांसि जनयामास कोटिशः ।
एते तु काश्यपेयाश्च सङ्क्षेपात्परिकीर्तिताः ॥
एतेषां पुत्रपौत्रादिवंशाश्च बहवः स्मृताः ।
एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना ॥
प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च ।
अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान् प्रजापतिः ॥
ततो मनुष्याधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम् ।
स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा येऽभिषेचिताः ॥
तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता ।
यथोपदेशमद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते ॥
स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वे ब्रह्मणा येऽभिषेचिताः ।
ते ह्येते चाभिषिच्यन्ते मनवश्च भवन्ति ते ॥
मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः ।
एवमन्येऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे ततः ॥
अतीतानागताः सर्वे नृपा मन्वन्तरे स्मृताः ।
एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात् ॥
कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार स पुनस्तपः ।
पुत्रो गोत्रकरो मह्यं भवतादिति चिन्तयन् ॥
तस्यैवं ध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः ।
ब्रह्मयोगात्सुतौ पश्चात्प्रादुर्भूतौ महौजसौ ॥
वत्सरश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्मवादिनौ ।
वत्सरान्नैध्रुवो जज्ञे रैभ्यश्च सुमहायशाः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग | महाशंख, पुष्पदंष्ट्र, शुभानन, शंखलोमा, नहुष, वामन ॥ ३७ । फणित, कपिल, दुर्मुख तथा पतंजलि [ नामवाले ] कह,
गये हैं । ३२ - ३७ ॥
क्रोधवशाने महामायावी राक्षसों तथा रुद्रगणोंको ३८ जन्म दिया और सुन्दर स्त्री सुरभिने कश्यपसे गायों तथा भैंसोंको जन्म दिया; ऐसा हमने सुना । मुनि ३ ९ [ नामक कश्यपभार्या ] ने मुनियों एवं अप्सराओंको और अरिष्टाने बहुत - से किन्नरों तथा गन्धर्वोंको जन्म ४० । दिया । इलाने समस्त तृणों, वृक्षों, लताओं तथा गुल्मोंको जन्म दिया । त्विषाने करोड़ों यक्षों और राक्षसोंको पैदा किया । मैंने कश्यपकी इन सन्तानोंका संक्षेपमें ४१ वर्णन कर दिया । इन सबके बहुत से पुत्र - पौत्र आदि वंश कहे गये हैं ॥ ३८–४११२ ॥ ४२ इस प्रकार महात्मा कश्यपके द्वारा प्रजाओंकी सृष्टि कर लिये जानेपर तथा उन सभी चर - अचर ४३ प्रजाओंके प्रतिष्ठित हो जानेपर प्रजापतिने उनमेंसे मुख्योंको अधिपतिके पदपर अभिषिक्त करके वैवस्वत ४४ मनुको मनुष्योंका अधिपति बनाया । स्वायम्भुव मन्वन्तरमें पहले ब्रह्माने जिन्हें अभिषिक्त किया था, उन्हींके द्वारा पर्वतोंसहित सात द्वीपोंवाली सम्पूर्ण पृथ्वी आज भी ४५ आदेशके अनुसार धर्मपूर्वक पालित की जा रही है । ब्रह्माने पूर्व स्वायम्भुव मन्वन्तरमें जिनका अभिषेक ४६ किया था, वे ही यहाँ अभिषिक्त किये जाते हैं और मनु होते हैं । इन मन्वन्तरोंके बीत जानेपर राजा भी चले जाते हैं; इस प्रकार इनके बाद मन्वन्तर आनेपर अन्य [ राजा ] ४७ अभिषिक्त किये जाते हैं । अतीत तथा अनागत सभी राजा मन्वन्तरमें कहे गये हैं॥४२–४७१ / २ ॥ ४८ प्रजा - संतानके कारण इन पुत्रोंको उत्पन्न करके अपने वंशकी कामना रखनेवाले उन कश्यपने ' वंशको ४ ९ बढ़ानेवाला पुत्र मुझे उत्पन्न हो ' –ऐसा सोचते हुए पुनः तप करना आरम्भ किया । इस प्रकार ध्यान करते हुए उन महात्मा कश्यपके ब्रह्मयोगसे पुनः महान् ५० ओजस्वी दो पुत्र उत्पन्न हुए । वत्सर तथा असित [ नामवाले ] वे दोनों ब्रह्मवादी थे । वत्सरसे महान् ५१ । यशवाले नैध्रुव तथा रैभ्य उत्पन्न हुए । रैभ्यके पुत्रोंको
पृष्ठ 265
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६३ ] दक्षप्रजापतिद्वारा मैथुनी
रेभ्यस्य रैभ्या विज्ञेया नैध्रुवस्य वदामि वः ।
च्यवनस्य तु कन्यायां सुमेधाः समपद्यत ॥
नैध्रुवस्य तु सा पत्नी माता वै कुण्डपायिनाम् ।
असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत ॥
शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहातपाः ।
शाण्डिल्या नैध्रुवा रैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः ॥
नवप्रकृतयोऽदेवाः पुलस्त्यस्य वदामि वः ।
चतुर्युगे ह्यतिक्रान्ते मनोरेकादशे प्रभोः ॥
अर्धावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे सम्प्रवर्तिते ।
मानवस्य नरिष्यन्तः पुत्र आसीद्दमः किल ॥
दमस्य तस्य दायादस्तृणबिन्दुरिति स्मृतः ।
त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये सम्बभूव ह ॥
तस्य कन्या विलविला रूपेणाप्रतिमाभवत् ।
पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत् ॥
ऋषिरैरविलो यस्यां विश्रवाः समपद्यत ।
तस्य पत्न्यश्चतस्त्रस्तु पौलस्त्यकुलवर्धनाः ॥
बृहस्पतेः शुभा कन्या नाम्ना वै देववर्णिनी ।
पुष्पोत्कटा बलाका च सुते माल्यवतः स्मृते ॥
कैकसी मालिनः कन्या तासां वै शृणुत प्रजाः ।
ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्मात्सुषुवे देववर्णिनी ॥
कैकसी चाप्यजनयद्रावणं राक्षसाधिपम् ।
कुम्भकर्णं शूर्पणखां धीमन्तं च विभीषणम् ॥
पुष्पोत्कटा ह्यजनयत्पुत्रांस्तस्माद् द्विजोत्तमाः ।
महोदरं प्रहस्तं च महापार्श्वं खरं तथा ॥
कुम्भीनसीं तथा कन्यां बलायाः शृणुत प्रजाः ।
त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश्च राक्षसः ॥
कन्या वै मालिका चापि बलायाः प्रसवः स्मृतः ।
इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा नव ॥
विभीषणोऽतिशुद्धात्मा धर्मज्ञः परिकीर्तितः ।
पुलस्त्यस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्याघ्राश्च दंष्ट्रिणः ॥
सृष्टिका प्रादुर्भाव ऋषिवंशवर्णन २६३ भी रैभ्य [ नामवाला ] जानना चाहिये । [ हे ५२ अब मैं नैध्रुवके पुत्रोंके विषयमें बताता हूँ कन्यासे सुमेधा उत्पन्न हुई । वह नैध्रुवकी ५३ कुण्डपायियोंकी माता थी । असितकी शाण्डिल्योंमें श्रेष्ठ, ब्रह्मिष्ठ, श्रीमान् तथा देवल उत्पन्न हुए । इस प्रकार शाण्डिल्य, ५४ रैभ्य – ये तीनों पक्ष काश्यप ( कश्यपसे हुए ॥ ४८- ५४ ॥ ऋषियो! ] । च्यवनकी पत्नी तथा एकपर्णासे महातपस्वी नैध्रुव तथा होनेवाले ) ५५ अब मैं पुलस्त्यके नौ राक्षसवंशजोंका वर्णन करता हूँ - प्रभु मनुके ग्यारहवें चतुर्युगके अतिक्रान्त ५६ होनेपर उसका आधा अवशिष्ट रह जानेपर जब द्वापरका आरम्भ हुआ, तब मनुकी पीढ़ीमें नरिष्यन्तका दम नामक पुत्र हुआ । उस दमका उत्तराधिकारी ५७ तृणबिन्दु कहा गया है; वह त्रेतायुगके तीन - चौथाई भागमें राजा हुआ । उसकी कन्या इलविला रूपमें ५८ अप्रतिम थी । उस राजर्षिने वह कन्या पुलस्त्यको दे दी । उस इलविलासे ऋषि विश्रवा उत्पन्न हुए । पौलस्त्यकुलकी ५ ९ वृद्धि करनेवाली उनकी चार पनियाँ थीं । पहली देववर्णिनी नामवाली थी, जो बृहस्पतिकी सुन्दर कन्या थी । [ अन्य दो ] पुष्पोत्कटा तथा बलाका माल्यवान्की ६० पुत्रियाँ कही गयी हैं । कैकसी मालीकी कन्या थी । [ हे ऋषियो! ] अब उनकी सन्तानोंके विषयमें ६१ | सुनिये ॥ ५५-६०९ / २ ॥ देववर्णिनीने उन [ विश्रवा ] से ज्येष्ठ [ पुत्र ] वैश्रवणको उत्पन्न किया । कैकसीने राक्षसोंके राजा ६२ रावण, कुम्भकर्ण, शूर्पणखा तथा बुद्धिमान् विभीषणको जन्म दिया । हे द्विजश्रेष्ठो! पुष्पोत्कटाने उन [ विश्रवा ] -६३ से महोदर, प्रहस्त, महापार्श्व तथा खर [ नामक ] पुत्रोंको तथा कुम्भीनसी [ नामक ] कन्याको जन्म ६४ दिया । अब बलाकी सन्तानोंको सुनिये । त्रिशिरा, दूषण तथा विद्युज्जिह्व राक्षस और मालिका [ नामक ] कन्या– ये सब बलासे उत्पन्न कहे गये हैं । पुलस्त्यके ये नौ ६५ । पौत्र क्रूर कर्मवाले राक्षस थे । विभीषण अत्यन्त शुद्ध आत्मावाले तथा धर्मज्ञ कहे गये हैं । मृग, व्याघ्र आदि ६६ | दाढ़ोंवाले सभी पशु, भूत, पिशाच, सर्प, सूकर, हाथी,
पृष्ठ 266
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२६४ भूताः पिशाचाः सर्पाश्च सूकरा हस्तिनस्तथा वानराः किन्नराश्चैव ये च किम्पुरुषास्तथा अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन् स्मृतो वैवस्वतेऽन्तरे अत्रेः पल्यो दशैवासन् सुन्दर्यश्च पतिव्रताः भद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः । भद्राभद्रा च जलदा मन्दा नन्दा तथैव च
बलाबला च विप्रेन्द्रा या च गोपाबला स्मृता ।
तथा तामरसा चैव वरक्रीडा च वै दश ॥
आत्रेयवंशप्रभवास्तासां भर्ता प्रभाकरः ।
स्वर्भानुपिहिते सूर्ये पतितेऽस्मिन् दिवो महीम् ॥
तमोऽभिभूते लोकेऽस्मिन् प्रभा येन प्रवर्तिता ।
स्वस्त्यस्तु हि तवेत्युक्ते पतन्निह दिवाकरः ॥
ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य पपात न विभुर्दिवः ।
ततः प्रभाकरेत्युक्तः प्रभुरत्रिर्महर्षिभिः ॥
भद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् । श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । वानर, किन्नर तथा किम्पुरुष- ये सब पुलस्त्यके पुत्र ॥ ६७ | हुए ॥ ६१–६७ ॥ उस वैवस्वत । है । अत्रिकी दस ॥ ६८ घृताची अप्सरासे विप्रेन्द्रो! वे भद्रा, ॥ ६ ९ अबला, गोपाबला, कही गयी हैं । ये पति प्रभाकर थे । ७० मन्वन्तरमें क्रतु निःसन्तान कहा गया सुन्दर तथा पतिव्रता भार्याएँ थीं । भद्राश्वकी दस पुत्रियाँ हुईं । है अभद्रा, जलदा, मन्दा, नन्दा, बला, तामरसा तथा वरक्रीड़ा — ये दस सब आत्रेयवंशमें उत्पन्न हुईं; इनके जब राहुने सूर्यको ढक लिया और यह सूर्य स्वर्गसे पृथ्वीपर गिरने लगा; तब इस लोकके अन्धकारसे व्याप्त हो जानेपर अत्रि ऋषिने प्रभा फैलायी ७१ । थी । ' तुम्हारा कल्याण हो ' उनके ऐसा कहनेपर महर्षिके वचनसे उस समय गिरता हुआ विभु सूर्य स्वर्गलोकसे ७२ । [ पृथ्वीपर ] नहीं गिरा । तब महर्षियोंने प्रभु अत्रिको ' प्रभाकर ' - ऐसा कहा ॥ ६८-७३ ॥ उन्होंने भद्रासे यशस्वी पुत्र ' सोम ' को उत्पन्न ७३ किया । उन तपोधन [ ऋषि ] -ने उन पत्नियोंसे पुनः अन्य पुत्र भी उत्पन्न किये । वे सब स्वस्त्यात्रेय स तासु जनयामास पुनः पुत्रांस्तपोधनः ॥७४ | कहलाये और वेदोंके पारंगत ऋषि हुए । उनमें दो
स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः ।
तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ च महौजसौ ॥
दत्तो ह्यत्रिवरो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः ।
यवीयसी स्वसा तेषाममला ब्रह्मवादिनी ॥
तस्य गोत्रद्वये जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि ।
श्यावश्च प्रत्वसश्चैव ववल्गुश्चाथ गह्वरः ॥
आत्रेयाणां च चत्वारः स्मृताः पक्षा महात्मनाम् ।
काश्यपो नारदश्चैव पर्वतोऽनुद्धत्तस्तथा ॥
जज्ञिरे मानसा ह्येते अरुन्धत्या निबोधत ।
नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धतीं प्रत्यपादयत् ॥
ऊर्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः ।
पुरा देवासुरे युद्धे घोरे वै तारकामये ॥
अनावृष्ट्या हते लोके ह्युग्रे लोकेश्वरैः सह ।
वसिष्ठस्तपसा धीमान् धारयामास वै प्रजाः ॥
प्रसिद्ध यशवाले, ब्रह्मिष्ठ तथा महान् ओजस्वी हुए; दत्त अत्रिके ज्येष्ठ पुत्र थे और दुर्वासा उनके छोटे ७५ भाई थे । उनकी छोटी बहन अमला थी; वह ब्रह्मवादिनी थी । उनके दो गोत्रोंमें श्याव, प्रत्वस, ववल्गु तथा ७६ गह्वर – ये चार उत्पन्न हुए, जो भूलोकमें प्रसिद्ध हैं । महान् आत्मावाले आत्रेयोंके चार पक्ष कहे गये हैं-७७ काश्यप, नारद, पर्वत और अनुद्धत । ये मानस पुत्रके रूपमें उत्पन्न हुए हैं । अब अरुन्धतीकी सन्तानोंके विषयमें सुनिये॥७४–७८१ / २ ॥ ७८ नारदजीने वसिष्ठके लिये अरुन्धतीको प्रदान किया । महातेजस्वी नारद दक्षके शापसे ब्रह्मचारी हो ७ ९ गये । पूर्वकालमें तारकासुरके कारण भयानक देवासुर-संग्राम में अनावृष्टिसे हत लोकके उग्र हो जानेपर ८० बुद्धिमान् वसिष्ठजीने [ अपनी ] तपस्यासे अन्न, जल, मूल, फल तथा औषधियाँ उत्पन्न करते हुए | लोकेश्वरोंके साथ प्राणियोंकी रक्षा की थी और दयापूर्वक ८१ । उन्होंने औषधिसे उन सबको जीवित किया था ।
पृष्ठ 267
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६३ ] दक्षप्रजापतिद्वारा मैथुनी YA YA YA YA YA YA YA YA YA
अन्नोदकं मूलफलं ओषधीश्च प्रवर्तयन् ।
तानेताञ्जीवयामास कारुण्यादौषधेन च ॥
अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु सुतानुत्पादयच्छतम् ।
ज्यायसोऽजनयच्छक्तेरदृश्यन्ती पराशरम् ॥
रक्षसा भक्षिते शक्तौ रुधिरेण तु वै तदा ।
काली पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् ॥
द्वैपायनो ह्यरण्यां वै शुकमुत्पादयत्सुतम् ।
उपमन्युं च पीवर्यां विद्धीमे शुकसूनवः ॥
भूरिश्रवाः प्रभुः शम्भुः कृष्णो गौरस्तु पञ्चमः ।
कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता ॥
जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वनुहस्य च ।
श्वेतः कृष्णश्च गौरश्च श्यामो धूम्रस्तथारुणः ॥
नीलो बादरिकश्चैव सर्वे चैते पराशराः ।
पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् ॥
अत ऊर्ध्वं निबोधध्वमिन्द्रप्रमितिसम्भवम् ।
वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यो घृताच्यामुदपद्यत ॥
त्रिमूर्तिर्यः समाख्यात इन्द्रप्रमितिरुच्यते ।
पृथोः सुतायां सम्भूतो भद्रस्तस्याभवद्वसुः ॥
उपमन्युः सुतस्तस्य बहवो ह्यौपमन्यवः ।
मित्रावरुणयोश्चैव कौण्डिन्या ये परिश्रुताः ॥
एकार्षेयास्तथा चान्ये वासिष्ठा नाम विश्रुताः ।
एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता दश महात्मनाम् ॥
इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा विश्रुता भुवि ।
भर्तारश्च महाभागा एषां वंशाः प्रकीर्तिताः ॥
त्रिलोकधारणे शक्ता देवर्षिकुलसम्भवाः ।
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥
यैस्तु व्याप्तास्त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सृष्टिका प्रादुर्भाव ऋषिवंशवर्णन २६५ 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 वसिष्ठने अरुन्धतीसे सौ पुत्र उत्पन्न किये । उनमें ८२ ज्येष्ठ पुत्र शक्तिसे अदृश्यन्तीने पराशरको जन्म दिया था ॥ ७ ९ – ८३ ॥ राक्षस रुधिरके 36363636 द्वारा शक्तिका भक्षण कर लिये ८३ जानेपर कालीने पराशरसे प्रभु कृष्णद्वैपायन ( व्यासजी ) -को जन्म दिया । तदनन्तर कृष्णद्वैपायनने अरणीसे ८४ शुक और उपमन्युको पुत्ररूपमें उत्पन्न किया और | पीवरीसे उत्पन्न शुकदेवके इन पुत्रोंको जानिये— ८५ भूरिश्रवा, प्रभु, शम्भु कृष्ण तथा पाँचवाँ गौर । उनकी कीर्तिमती [ नामक ] कन्या भी हुई, जो योगमाता तथा व्रत धारण करनेवाली थी । वह ब्रह्मदत्तकी माता एवं ८६ अनुहकी पत्नी थी । श्वेत, कृष्ण, गौर, श्याम, धूम्र, अरुण, नील तथा बादरिक - ये सब पराशरके वंशज ८७ थे । इस प्रकार महात्मा पराशरवंशजोंके वे आठ पक्ष कहे गये हैं ॥ ८४-८८ ॥ [ हे ऋषियो! ] अब इसके आगे इन्द्रप्रमितिकी ८८ उत्पत्तिके विषयमें जानिये । वसिष्ठका पुत्र कपिंजल्य घृताचीसे उत्पन्न हुआ था, जो त्रिमूर्ति नामसे भी ८ ९ विख्यात हुआ; उसे इन्द्रप्रमिति कहा जाता है । पृथुकी पुत्रीसे भद्र उत्पन्न हुआ और उस [ भद्र ] - का पुत्र ९ ० वसु हुआ । उसका पुत्र उपमन्यु और उपमन्युके बहुत पुत्र हुए । वरुणकी ९ १ वासिष्ठ दस पक्ष ९ २ ये विख्यात ९ ३ हैं । [ हे कौण्डिन्य नामसे जो प्रसिद्ध हैं, वे मित्र तथा सन्तानें हैं और जो अन्य एकार्षेय हैं, वे नामसे प्रसिद्ध हैं । महात्मा वसिष्ठवंशजोंके ये कहे गये हैं ॥ ८ ९ - ९ २ ॥ सब ब्रह्माके मानस पुत्रके रूपमें पृथ्वीपर हैं । ये महाभाग [ सबका ] भरण करनेवाले विप्रो! ] मैंने इनके वंशोंका वर्णन कर दिया । देवर्षिकुलमें उत्पन्न होनेवाले ये सब तीनों लोकोंको धारण करनेमें समर्थ हैं । उनके पुत्र - पौत्र सैकड़ों तथा ९ ४ हजारों हैं, जिनके द्वारा सूर्यकी किरणोंकी भाँति तीनों ॥ ९ ५ | लोक व्याप्त हैं॥९ ३ – ९ ५ ॥ देवादिसृष्टिकथनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' देवादिसृष्टिकथन ' नामक तिरसठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६३ ॥
पृष्ठ 268
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२६६ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग चौंसठवाँ अध्याय वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान तथा महर्षि पराशरकी कथा ऋषय ऊचुः कथं हि रक्षसा शक्तिर्भक्षितः सोऽनुजैः सह वासिष्ठो वदतां श्रेष्ठ सूत वक्तुमिहार्हसि सूत उवाच राक्षसो रुधिरो नाम वसिष्ठस्य सुतं पुरा । शक्तिं स भक्षयामास शक्तेः शापात् सहानुजैः वसिष्ठयाज्यं विप्रेन्द्रास्तदादिश्यैव भूपतिम् । कल्माषपादं रुधिरो विश्वामित्रेण चोदितः
भक्षितः स इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तेन रक्षसा ।
शक्तिः शक्तिमतां श्रेष्ठो भ्रातृभिः सह धर्मवित् ॥
हा पुत्र पुत्र पुत्रेति क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः ।
अरुन्धत्या सह मुनिः पपात भुवि दुःखितः ॥
नष्टं कुलमिति श्रुत्वा मर्तुं चक्रे मतिं तदा ।
स्मरन् पुत्रशतं चैव शक्तिज्येष्ठं च शक्तिमान् ॥
न तं विनाहं जीविष्ये इति निश्चित्य दुःखितः ॥
आरुह्य मूर्धानमजात्मजोऽसौ तयात्मवान् सर्वविदात्मविच्च । धराधरस्यैव तदा धरायां पपात पल्या सहसाश्रुदृष्टिः ॥ धराधरात्तं पतितं धरा तदा दधार तत्रापि विचित्रकण्ठी । कराम्बुजाभ्यां करिखेलगामिनी रुदन्तमादाय रुरोद सा च ॥
तदा तस्य स्नुषा प्राह पत्नी शक्तेर्महामुनिम् ।
वसिष्ठं वदतां श्रेष्ठं रुदन्ती भयविह्वला ॥
भगवन् ब्राह्मणश्रेष्ठ तव देहमिदं शुभम् ।
पालयस्व विभो द्रष्टुं तव पौत्रं ममात्मजम् ॥
न त्याज्यं तव विप्रेन्द्र देहमेतत्सुशोभनम् ।
गर्भस्थो मम सर्वार्थसाधकः शक्तिजो यतः ॥
ऋषिगण बोले — हे वक्ताओंमें श्रेष्ठ सूतजी! । राक्षस [ रुधिर ] -ने अनुजोंसहित वसिष्ठपुत्र शक्तिका ॥ १ भक्षण कैसे कर लिया; इसे आप कृपा करके बताइये ॥ १ ॥
सूतजी बोले – रुधिर नामक राक्षस पूर्वकालमें [ विश्वामित्रद्वारा दिये गये ] शापके कारण वसिष्ठके ॥ २ पुत्र शक्तिको उनके छोटे भाइयोंसहित खा गया था । हे विप्रो! उस रुधिरने विश्वामित्रसे प्रेरित होकर वसिष्ठके यजमान राजा कल्माषपादके शरीरमें प्रवेश करके उसका ॥ ३ भक्षण किया था ॥ २-३ ॥ राक्षसने भाइयोंसहित शक्तिशालियोंमें श्रेष्ठ ४ शक्तिका भक्षण कर लिया - ऐसा सुनकर वसिष्ठजी अरुन्धतीके साथ दुःखित होकर ' हा पुत्र! पुत्र! ' -५ बार - बार कहकर विलाप करते हुए पृथ्वीपर गिर पड़े । [ मेरा ] कुल नष्ट हो गया - यह सुनकर अपने सौ ६ पुत्रों तथा ज्येष्ठ पुत्र शक्तिका स्मरण करते हुए उन शक्तिमान् वसिष्ठने ‘ अब मैं उसके बिना जीवित नहीं ७ रहूँगा ' – ऐसा निश्चय करके दुःखित होकर मरनेका विचार किया ॥४-७ ॥ नेत्रोंमें आँसू भरे हुए वे आत्मवान्, सर्वज्ञ तथा आत्मवेत्ता ब्रह्मापुत्र वसिष्ठजी पत्नी [ अरुन्धती ] -के ८ साथ पर्वतके शिखरपर चढ़कर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ८ ॥
तब विचित्र हार पहने हुए तथा हाथीके समान क्रीड़ायुक्त चालवाली पृथ्वीने पर्वतसे गिरे हुए उन वसिष्ठको धारण कर लिया और वह कमलके समान ९ [ अपने ] हाथोंसे उन रोते हुए वसिष्ठको पकड़कर [ स्वयं ] रुदन करने लगी ॥ ९ ॥
१० तदनन्तर उनकी पुत्रवधू तथा शक्तिकी पत्नी भयसे व्याकुल होकर रोती हुई वक्ताओंमें श्रेष्ठ महामुनि | वसिष्ठसे कहने लगी- ' हे भगवन्! हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! हे ११ विभो! अपने पौत्र तथा मेरे पुत्रकी देखभाल करनेके लिये आप अपने इस पवित्र देहकी रक्षा कीजिये । हे १२ | विप्रेन्द्र! आपको अपने इस परम सुन्दर शरीरका त्याग
पृष्ठ 269
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६४ ] वसिष्ठपुत्र शक्तिका आख्यान
एवमुक्त्वा धर्मज्ञा कराभ्यां कमलेक्षणा ।
उत्थाप्य ` श्वशुरं नत्वा नेत्रे सम्मृज्य वारिणा ॥ १३
दुःखितापि परित्रातुं श्वशुरं दुःखितं तदा ।
अरुन्धतीं च कल्याणीं प्रार्थयामास दुःखिताम् ॥ १४
स्नुषावाक्यं ततः श्रुत्वा वसिष्ठोत्थाय भूतलात् ।
संज्ञामवाप्य चालिङ्गय सा पपात सुदुःखिता ॥ १५
अरुन्धती कराभ्यां तां संस्पृश्यास्त्राकुलेक्षणाम् ।
रुरोद मुनिशार्दूलो भार्यया सुतवत्सलः ॥ १६
अथ नाभ्यम्बुजे विष्णोर्यथा तस्याश्चतुर्मुखः ।
आसीनो गर्भशय्यायां कुमार ऋचमाह सः ॥ १७
ततो निशम्य भगवान् वसिष्ठ ऋचमादरात् ।
केनोक्तमिति सञ्चिन्त्य तदातिष्ठत्समाहितः ॥ १८
व्योमाङ्गणस्थोऽथ हरिः पुण्डरीकनिभेक्षणः ।
वसिष्ठमाह विश्वात्मा घृणया स घृणानिधिः ॥ १ ९
भो वत्स वत्स विप्रेन्द्र वसिष्ठ सुतवत्सल ।
तव पौत्रमुखाम्भोजादृगेषाद्य विनिः सृता ॥ २०
मत्समस्तव पौत्रोऽसौ शक्तिजः शक्तिमान् मुने ।
तस्मादुत्तिष्ठ सन्त्यज्य शोकं ब्रह्मसुतोत्तम ॥ २१
रुद्रभक्तश्च गर्भस्थो रुद्रपूजापरायणः ।
रुद्रदेवप्रभावेण कुलं ते सन्तरिष्यति ॥ २२
एवमुक्त्वा घृणी विप्रं भगवान् पुरुषोत्तमः ।
वसिष्ठं मुनिशार्दूलं तत्रैवान्तरधीयत ॥ २३
ततः प्रणम्य शिरसा वसिष्ठो वारिजेक्षणम् ।
अदृश्यन्त्या महातेजाः पस्पर्शोदरमादरात् ॥ २४
हा पुत्र पुत्र पुत्रेति पपात च सुदुःखितः ।
ललापारुन्धतीं प्रेक्ष्य तदासौ रुदतीं द्विजाः ॥ २५
तथा महर्षि पराशरकी कथा २६७ फ्र नहीं करना चाहिये; क्योंकि सभी अर्थोंको सिद्ध करनेवाला शक्तिपुत्र मेरे गर्भमें स्थित है ' ॥ १०–१२ ॥ ऐसा कहकर कमलके समान नेत्रोंवाली उस | धर्मज्ञाने अपने हाथोंसे श्वशुरको उठाकर [ उन्हें ] प्रणाम करके जलसे [ उनके ] नेत्रोंको धोकर स्वयं दुःखित होनेपर भी दुःखी श्वशुरकी रक्षा करनेके लिये दुःखसे युक्त कल्याणी अरुन्धतीसे प्रार्थना की॥१३-१४ ॥ तदनन्तर पुत्रवधूका वचन सुनकर चैतन्य प्राप्तकर पुत्रवत्सल मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ भूमिसे उठकर अरुन्धतीका आश्रय ले अश्रुपूरित नेत्रोंवाली उस अदृश्यन्तीका हाथोंसे स्पर्श करके भार्यासहित रो पड़े । वह अदृश्यन्ती भी अत्यन्त दुःखित होकर भूमिपर गिर पड़ी ॥ १५-१६ ॥ तदनन्तर विष्णु के नाभिकमलमें विराजमान ब्रह्माकी भाँति उसकी गर्भशय्यामें आसीन उस शिशुने एक ऋचाका उच्चारण किया ॥ १७ ॥
तब उस ऋचाको आदरपूर्वक सुनकर ' किसने इसका उच्चारण किया ' —– ऐसा सोचकर भगवान् वसिष्ठ एकाग्रचित्त होकर बैठ गये ॥ १८ ॥
उसके बाद कमलके समान नेत्रवाले, विश्वात्मा तथा कृपानिधि विष्णुने आकाशमें स्थित होकर कृपापूर्वक वसिष्ठसे कहा - ' हे वत्स! हे वत्स! हे विप्रेन्द्र! हे वसिष्ठ! हे पुत्रवत्सल! आपके पौत्रके मुखकमलसे यह ऋचा निकली है । हे मुने! शक्तिका यह पुत्र तथा आपका पौत्र मेरे समान शक्तिशाली होगा, अतः हे ब्रह्मपुत्रोंमें श्रेष्ठ! शोकका त्याग करके उठिये । यह गर्भस्थ शिशु रुद्रका भक्त होगा और रुद्रकी पूजामें संलग्न रहेगा; यह रुद्रदेवकी कृपासे आपके कुलका उद्धार करेगा ' । मुनिश्रेष्ठ विप्र वसिष्ठसे ऐसा कहकर दयालु भगवान् विष्णु वहींपर अन्तर्धान हो गये ॥ १ ९ - २३ ॥ तत्पश्चात् कमलके समान नेत्रवाले विष्णुको सिर झुकाकर प्रणाम करके महातेजस्वी वसिष्ठने आदरपूर्वक अदृश्यन्तीके उदरका स्पर्श किया; और हा पुत्र! पुत्र! | पुत्र! - ऐसा कहकर अत्यन्त दुःखित होकर वे गिर
पृष्ठ 270
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२६८ स्वपुत्रं च स्मरन् दुःखात्पुनरेह्येहि पुत्रक तव पुत्रमिमं दृष्ट्वा भो शक्ते कुलधारणम् ॥ तवान्तिकं गमिष्यामि तव मात्रा न संशयः । सूत उवाच एवमुक्त्वा रुदन् विप्र आलिङ्ग्यारुन्धतीं तदा ॥
पपात ताडयन्तीव स्वस्य कुक्षी करेण वै ।
अदृश्यन्ती जघानाथ शक्तिजस्यालयं शुभा ॥
स्वोदरं दुःखिता भूमौ ललाप च पपात च ।
अरुन्धती तदा भीता वसिष्ठश्च महामतिः ॥
समुत्थाप्य स्नुषां बालामूचतुर्भयविह्वलौ ॥
विचारमुग्धे तव गर्भमण्डलं कराम्बुजाभ्यां विनिहत्य दुर्लभम् । कुलं वसिष्ठस्य समस्तमप्यहो निहन्तुमार्ये कथमुद्यता वद ॥ तवात्मजं शक्तिसुतं च दृष्ट्वा चास्वाद्य वक्त्रामृतमार्यसूनोः । तुं यतो देहमिमं मुनीन्द्रः सुनिश्चितः पाहि ततः शरीरम् ॥ सूत उवाच
एवं स्नुषामुपालभ्य मुनिं चारुन्धती स्थिता ।
अरुन्धती वसिष्ठस्य प्राह चार्तेति विह्वला ॥
त्वय्येव जीवितं चास्य मुनेर्यत्सुव्रते मम ।
जीवितं रक्ष देहस्य धात्री च कुरु यद्धितम् ॥
अदृश्यन्ती उवाच
मया यदि मुनिश्रेष्ठो त्रातुं वै निश्चितं स्वकम् ।
ममाशुभं शुभं देहं कथञ्चित् पालयाम्यहम् ॥
प्रियदुःखमहं प्राप्ता ह्यसती नात्र संशयः ।
मुने दुःखादहं दग्धा यतः पुत्री मुने तव ॥
अहोऽद्भुतं मया दृष्टं दुःखपात्री ह्यहं विभो ।
दुःखत्राता भव ब्रह्मन् ब्रह्मसूनो जगद्गुरो ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । पड़े । हे द्विजो! उस समय वे रोती हुई अरुन्धतीकी २६ ओर देखकर विलाप करने लगे और अपने पुत्रका स्मरण करते हुए दुःखपूर्वक बोले - ' हे पुत्र! पुनः आ जाओ, आ जाओ । हे शक्ते! कुलको धारण करनेवाले तुम्हारे इस पुत्रको देखकर मैं तुम्हारी २७ माताके साथ तुम्हारे पास आऊँगा; इसमें सन्देह नहीं है ' ॥ २४–२६१ / २ ॥ २८ सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] ऐसा कहकर रोते हुए वे विप्र [ वसिष्ठ ] अरुन्धतीका आलिङ्गन करके गिर पड़े । शुभ अदृश्यन्ती भी [ गर्भस्थ ] शक्तिपुत्रके २ ९ आश्रयस्वरूप अपने उदरको पीटने लगी और दुःखित ३० होकर विलाप करने लगी तथा [ पृथ्वीपर ] गिर पड़ी । तब डरी हुई अरुन्धती एवं महामति वसिष्ठ बाला पुत्रवधूको उठाकर भयसे विह्वल होकर [ उससे ] कहने लगे ॥ २७ - ३० ॥ हे विचारमुग्धे! हे आर्ये! कमलके समान हाथोंसे ३१ अपने दुर्लभ गर्भमण्डलको पीटकर तुम वसिष्ठके समस्त वंशको नष्ट करनेके लिये क्यों उद्यत हो? इसे बताओ । तुम्हारे पुत्र तथा शक्तिपुत्रको देखकर और उस आर्यपुत्रके मुखामृतका आस्वादन करके मुझ मुनीन्द्रने ३२ इस अपने शरीरको बचानेका निश्चय किया है, अतः तुम [ अपने ] शरीरकी रक्षा करो ॥ ३१-३२ ॥ सूतजी बोले- इस प्रकार पुत्रवधू तथा मुनि ३३ वसिष्ठसे कहकर अरुन्धती स्थित हो गयी । पुनः दुःखी | एवं व्याकुल अरुन्धतीने कहा — हे सुव्रते! अब इन मुनि वसिष्ठका तथा मेरा जीवन तुम्हारे ऊपर निर्भर है, अतः ३४ तुम धात्रीकी भाँति अपने देहकी रक्षा करो और जो हितकर हो, उसे करो ॥ ३३-३४ ॥ अदृश्यन्ती बोली – यदि मुनिश्रेष्ठने अपने जीवनकी ३५ रक्षा करनेका निश्चय किया है, तो मैं भी किसी रूपमें अपने शुभ या अशुभ देहकी रक्षा करूँगी । मुझ असतीको [ अपने ] पतिके वियोगका दुःख प्राप्त हुआ ३६ है; इसमें सन्देह नहीं है । हे मुने! मैं दुःखसे दग्ध हूँ । हे मुने! मैं आपकी पुत्री हूँ; मैंने अद्भुत बात देखी है । ३७ । हे विभो! मैं दुःखकी पात्र हूँ । अतः हे ब्रह्मन्! हे