लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 391–400
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 391–400
पृष्ठ 391
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ८० ] देवताओंका कैलासपुरी आकर
अथ जाम्बूनदमयैर्भवनैर्मणिभूषितैः ।
विमानैर्विविधाकारैः प्राकारैश्च समावृतम् ॥
दृष्ट्वा शम्भोः पुरं बाह्यं देवैः सब्रह्मकैर्हरिः ।
प्रहृष्टवदनो भूत्वा प्रविवेश ततः पुरम् ॥
हर्म्यप्रासादसम्बाधं महाट्टालसमन्वितम् ।
द्वितीयं देवदेवस्य चतुर्द्वारं सुशोभनम् ॥
वज्रवैडूर्यमाणिक्यमणिजालैः समावृतम् ।
दोलाविक्षेपसंयुक्तं घण्टाचामरभूषितम् ॥
मृदङ्गमुरजैर्जुष्टं वीणावेणुनिनादितम् ।
नृत्यद्भिरप्सरःसङ्घैर्भूतसङ्घैश्च संवृतम् ।
देवेन्द्रभवनाकारैर्भवनैर्दृष्टिमोहनैः ॥
प्रासादशृङ्गेष्वथ पौरनार्यः सहस्रशः पुष्पफलाक्षताद्यैः । स्थिताः करैस्तस्य हरेः समन्तात् उमासहित भगवान् शिवके दर्शन करना ३८ ९ तदनन्तर सुवर्णमय भवनों, मणिभूषित विमानों १३ | तथा अनेक आकारवाले प्राकारों ( चहारदीवारियों ) -से घिरे हुए शिवके बाहरी पुरको देखकर प्रसन्नमुख १४ होकर विष्णुने ब्रह्मासहित सभी देवताओंके साथ | देवदेवके उस दूसरे पुरमें प्रवेश किया; जो विशाल १५ भवनों तथा महलोंसे अवरुद्ध, ऊँची अट्टालिकाओंसे | समन्वित, चार द्वारोंवाला, परम सुन्दर, हीरा - वैडूर्य-१६ माणिक्य - मणियोंके जालोंसे आवृत, आन्दोलित हो रहे हिण्डोलोंसे समन्वित, घण्टा तथा चामरसे विभूषित, मृदंग - मुरज आदि वाद्ययन्त्रोंसे परिपूर्ण, वीणा - वेणुसे निनादित, नृत्य करती हुई अप्सराओं तथा भूतगणोंसे १७ घिरा हुआ और दृष्टिको मोह लेनेवाले देवेन्द्रभवनके आकारवाले भवनोंसे मण्डित था ॥ १३–१७ ॥ [ तीसरे पुरमें प्रवेश करनेपर ] महलोंके शिखरों पर विराजमान हजारों पुरस्त्रियाँ [ अपने ] हाथोंसे सभी प्रचिक्षिपुर्मूनि यथा भवस्य ॥१८ । ओरसे शिवकी भाँति विष्णुके मस्तकपर भी पुष्प, दृष्ट्वा नार्यस्तदा विष्णुं मदाघूर्णितलोचनाः ॥
विशालजघनाः सद्यो ननृतुर्मुमुदुर्जगुः ।
काश्चिद् दृष्ट्वा हरिं नार्यः किञ्चित्प्रहसिताननाः ॥
किञ्चिद्विस्त्रस्तवस्त्राश्च स्त्रस्तकाञ्चीगुणा जगुः ।
चतुर्थं पञ्चमं चैव षष्ठं च सप्तमं तथा ॥
अष्टमं नवमं चैव दशमं च पुरोत्तमम् ।
अतीत्यासाद्य देवस्य पुरं शम्भोः सुशोभनम् ॥
सुवृत्तं सुतरां शुभ्रं कैलासशिखरे शुभे ।
सूर्यमण्डलसङ्काशैर्विमानैश्च विभूषितम् ॥
स्फाटिकैर्मण्डपैः शुभ्रैर्जाम्बूनदमयैस्तथा ।
नानारत्नमयैश्चैव दिग्विदिक्षु विभूषितम् ॥
गोपुरैर्गोपतेः शम्भोर्नानाभूषणभूषितैः ।
अनेकैः सर्वतोभद्रैः सर्वरत्नमयैस्तथा ॥
प्राकारैर्विविधाकारैरष्टाविंशतिभिर्वृतम् उपद्वारैर्महाद्वारैर्विदिक्षु विविधैर्दृढैः ॥
गुह्यालयैर्गुह्यगृहैर्गुहस्य भवनैः शुभैः ।
ग्राम्यैरन्यैर्महाभागा मौक्तिकैर्दृष्टिमोहनैः ॥
१ ९ फल, अक्षत आदिकी वर्षा करने लगीं । उस समय विष्णुको देखकर मदसे घूर्णित नेत्रोंवाली तथा विशाल २० जाँघोंवाली स्त्रियाँ शीघ्र ही आनन्दमग्न हो गयीं और वे नाचने तथा गाने लगीं । विष्णुको देखकर कुछ २१ स्त्रियोंका मुखमण्डल मन्द मुसकानसे भर गया, कुछके वस्त्र शिथिल हो गये और कुछकी करधनी ढीली २२ पड़ गयी; वे सब गीत गाने लगीं ॥१८–२०१२ ॥ हे महाभागो! तदनन्तर चौथे, पाँचवें, छठें, सातवें, आठवें, नौवें तथा दसवें उत्तम पुरोंको क्रमसे पार २३ करके शुभ कैलास - शिखरपर [ स्थित ] देवदेव गोपति परमेश्वर भगवान् शिवके परम सुन्दर; पूर्ण गोलाकार; २४ सूर्यमण्डलके समान भवनोंसे विभूषित; स्फटिकके शुभ्र मण्डपोंसे शोभायमान; सभी दिशाओंमें सुवर्णमय २५ तथा विविध रत्नमय फाटकोंसे विभूषित; विविध आभूषणोंसे अलंकृत, अनेक सर्वतोभद्रोंसे युक्त; अनेक २६ | आकारवाले रत्नजटित अट्ठाईस प्राकारों ( चहारदीवारियों ) – से घिरे हुए; उपदिशाओंमें अनेक प्रकारके दृढ़ उपद्वारों २७ | तथा महाद्वारोंसे युक्त; गुह ( कार्तिकेय ) –के गुप्त भवनों
पृष्ठ 392
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ ९ ० गणेशायतनैर्दिव्यैः पद्मरागमयैस्तथा चन्दनैर्विविधाकारैः पुष्पोद्यानैश्च शोभनैः
तडागर्दीर्घिकाभिश्च हेमसोपानपङ्क्षिभिः ।
स्त्रीणां गतिजितैर्हसैः सेविताभिः समन्ततः ॥
मयूरैश्चैव कारण्डैः कोकिलैश्चक्रवाककैः ।
शोभिताभिश्च वापीभिर्दिव्यामृतजलैस्तथा ॥
संलापालापकुशलैः सर्वाभरणभूषितैः । श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । तथा गुप्त कक्षोंसे सुशोभित; दृष्टिको मोह लेनेवाले ॥ २८ मोतीके बने हुए अन्य सुन्दर ग्राम्य भवनोंसे युक्त; | पद्मरागसे बने हुए दिव्य गणेश्वर मन्दिरोंसे विभूषित चन्दनके वृक्षोंसहित अनेक आकारवाले सुन्दर; २ ९ पुष्प-उद्यानोंसे सुशोभित; सोनेकी सीढ़ियोंकी पंक्तियोंसे युक्त और स्त्रियोंकी चालको तिरस्कृत करनेवाले ३० हंसोंसे सभी ओरसे सेवित सरोवरों तथा बावलियोंसे विभूषित; मयूर, कारण्ड, कोकिल तथा चक्रवाकसे स्तनभारावनम्रैश्च मदाघूर्णितलोचनैः ॥ ३१ | सुशोभित और दिव्य अमृतमय जलसे युक्त वापियोंसे
गेयनादरतैर्दिव्यै रुद्रकन्यासहस्रकैः ।
नृत्यद्भिरप्सरःसङ्घैरमरैरपि दुर्लभैः ॥
प्रफुल्लाम्बुजवृन्दाद्यैस्तथा द्विजवरैरपि ।
रुद्रस्त्रीगणसङ्कीर्णैर्जलक्रीडारतैस्तथा ॥
रतोत्सवरतैश्चैव ललितैश्च पदे पदे ।
ग्रामरागानुरक्तैश्च पद्मरागसमप्रभैः ॥
स्त्रीसङ्घैर्देवदेवस्य भवस्य परमात्मनः ।
दृष्ट्वा विस्मयमापन्नास्तस्थुर्देवाः समन्ततः ॥
तत्रैव ददृशुर्देवा वृन्दं रुद्रगणस्य च ।
गणेश्वराणां वीराणामपि वृन्दं सहस्रशः ॥
सुवर्णकृतसोपानान् वज्रवैडूर्यभूषितान् ।
स्फाटिकान् देवदेवस्य ददृशुस्ते विमानकान् ॥
तेषां शृङ्गेषु हृष्टाश्च नार्यः कमललोचनाः ।
विशालजघना यक्षा गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥
किन्नर्यः किन्नराश्चैव भुजङ्गाः सिद्धकन्यकाः ।
नानावेषधराश्चान्या नानाभूषणभूषिताः ॥
नानाप्रभावसंयुक्ता नानाभोगरतिप्रियाः ।
नीलोत्पलदलप्रख्याः पद्मपत्रायतेक्षणाः ॥
पद्मकिञ्जल्कसङ्काशैरंशुकैरतिशोभनाः वलयैर्नूपुरैर्हारैश्च्छत्रैश्चित्रैस्तथांशुकैः भूषिता भूषितैश्चान्यैर्मण्डिता मण्डनप्रियाः ॥ विभूषित; वार्तालापमें कुशल, सभी आभूषणोंसे अलंकृत, वक्ष: स्थलके भारसे झुकी हुई, मदसे घूर्णित नेत्रोंवाली, ३२ गाने - बजानेमें तल्लीन तथा नृत्य करती हुई देवदुर्लभ दिव्य हजारों रुद्र - कन्याओं एवं अप्सराओंसे सुशोभित; ३३ | विकसित कमल आदिसे युक्त; उत्तम पक्षियोंसे परिपूर्ण; रुद्रस्त्रीगणोंसे भरे हुए; जलक्रीड़ामें रत, रतोत्सवमें ३४ तल्लीन, प्रत्येक पदपर ललित, संगीतमें अनुरक्त तथा पद्मरागके समान कान्तिवाली स्त्रियोंसे सुशोभित पुरको देखकर सभी देवता पूर्णरूपसे आश्चर्यचकित होकर ३५ वहीं खड़े हो गये॥२१–३५ ॥ वहीं पर देवताओंने रुद्रगणों, हजारों वीर गणेश्वरों, ३६ हीरे तथा वैडूर्यमणिसे जटित सुवर्णमय सीढ़ियों और देवदेवके स्फटिकनिर्मित भवनोंको देखा ॥ ३६-३७ ॥ उन [ भवनों ] -के शिखरोंपर हृष्ट, म ३७ समान नेत्रोंवाली तथा विशाल जाँघोंवाली स्त्रियाँ, यक्ष, गन्धर्व, अप्सराएँ, किन्नरियाँ, किन्नर, नाग, सिद्धगणोंकी ३८ कन्याएँ, तथा अन्य स्त्रियाँ विराजमान थीं; वे अनेक वेष धारण की हुई थीं, अनेक आभूषणोंसे अलंकृत थीं, ३ ९ अनेक हाव - भावोंसे युक्त थीं, अनेक भोग तथा रतिसे प्रेम करनेवाली थीं, नील कमलके पत्रके समान शोभावाली थीं, कमल - पत्रके समान विशाल नेत्रोंवाली ४० थीं, कमलकी पंखुड़ीके समान [ कोमल ] वस्त्रोंसे सुशोभित थीं, कंकण - नूपुर - हार - रंग - बिरंगे छत्र तथा वस्त्रोंसे भूषित थीं, अन्य प्रकारके आभूषणोंसे मण्डित ४१ । थीं और सजावटसे प्रीति करनेवाली थीं ॥ ३८ - ४१ ॥
पृष्ठ 393
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ८० ] देवताओंका कैलासपुरी आकर दृष्ट्वाथ वृन्दं सुरसुन्दरीणां गणेश्वराणां सुरसुन्दरीणाम् । जग्मुर्गणेशस्य पुरं सुरेशा: पुरद्विषः शक्रपुरोगमाश्च ॥ दृष्ट्वा च तस्थुः सुरसिद्धसङ्घाः पुरस्य मध्ये पुरुहूतपूर्वाः । भवस्य बालार्कसहस्रवर्णं विमानमाद्यं परमेश्वरस्य ॥
अथ तस्य विमानस्य द्वारि संस्थं गणेश्वरम् ।
नन्दिनं ददृशुः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः ॥
तं दृष्ट्वा नन्दिनं सर्वे प्रणम्याहुर्गणेश्वरम् ।
जयेति देवास्तं दृष्ट्वा सोऽप्याह च गणेश्वरः ॥
भो भो देवा महाभागाः सर्वे निर्धूतकल्मषाः ।
सम्प्राप्ताः सर्वलोकेशा वक्तुमर्हथ सुव्रताः ॥
तमाहुर्वरदं देवं वारणेन्द्रसमप्रभम् ।
पशुपाशविमोक्षार्थं दर्शयास्मान् महेश्वरम् ॥
पुरा पुरत्रयं दग्धुं पशुत्वं परिभाषितम् ।
शङ्किताश्च वयं तत्र पशुत्वं प्रति सुव्रत ॥
व्रतं पाशुपतं प्रोक्तं भवेन परमेष्ठिना ।
व्रतेनानेन भूतेश पशुत्वं नैव विद्यते ॥
अथ द्वादशवर्षं वा मासद्वादशकं तु वा ।
दिनद्वादशकं वापि कृत्वा तद् व्रतमुत्तमम् ॥
मुच्यन्ते पशवः सर्वे पशुपाशैर्भवस्य तु ।
दर्शयामास तान् देवान्नारायणपुरोगमान् ॥
नन्दी शिलादतनयः सर्वभूतगणाग्रणीः । उमासहित भगवान् शिवके दर्शन करना ३ ९ १ फ्र देवताओंकी सुन्दर स्त्रियों तथा गणेश्वरोंकी सुन्दर स्त्रियोंको देखकर इन्द्र आदि प्रमुख देवता त्रिपुरके शत्रु गणाधीशके पुरमें गये ॥ ४२ ॥
४२ [ उस ] पुरके मध्य में स्थित परमेश्वर शिवके हजारों | उगते हुए सूर्यके समान आभावाले भवनको देखकर इन्द्रसहित देवता तथा सिद्धगण वहाँ रुक गये ॥ ४३ ॥
इसके बाद इन्द्र आदि सभी देवताओंने उस ४३ भवनके द्वारपर स्थित गणेश्वर नन्दीको देखा ॥ ४४ ॥
उन गणेश्वर नन्दीको देखकर सभी देवताओंने उन्हें प्रणाम किया और कहा - ' जय हो ' । तब गणेश्वरने ४४ भी उन्हें देखकर कहा – ' हे महाभाग्यशाली देवताओ! हे सुव्रतो! निष्पाप तथा सभी लोकोंके स्वामी आपलोग ४५ किसलिये आये हैं; कृपा करके बतायें॥४५-४६ ॥ तत्पश्चात् देवताओंने उनसे कहा - ' पशुपाश ४६ ( जीवभाव ) - से मुक्तिके लिये आप हमलोगोंको गजराज ( ऐरावत ) - के समान शुभ्र कान्तिवाले एवं वर प्रदान करनेवाले देव महेश्वरका दर्शन कराइये ॥ ४७ ॥
४७ हे सुव्रत! पूर्वकालमें तीनों पुरोंको दग्ध करनेके लिये पशुत्व स्वीकार किया गया था; उस पशुत्व ४८ विषयमें हमलोग शंकाग्रस्त हैं ॥४८ ॥
परमेश्वर शिवके द्वारा पाशुपतव्रत कहा गया है; हे भूतेश! इस व्रत करनेसे पशुत्व नहीं रहता है । ४ ९ बारह वर्षोंतक, बारह महीनोंतक अथवा बारह दिनोंतक भी उस उत्तम व्रतको करके समस्त पशु [ भगवान् ] ५० शिवके पशुपाशोंसे मुक्त हो जाते हैं ॥ ४ ९ -५०१ / २ ॥ तदनन्तर सभी भूतगणोंमें अग्रणी शिलादपुत्र नन्दीने ५१ । नारायण आदि उन देवताओंको [ शिवका ] दर्शन कराया । तब उमा तथा गणोंसहित उन सनातन प्रभु ईशानका दर्शन करके प्रीतिके कारण रोमांचित देवताओंने उन्हें प्रणाम तं दृष्ट्वा देवमीशानं साम्बं सगणमव्ययम् ॥५२ किया और उनकी स्तुति की तथा [ उन ] शितिकण्ठ ( शिव ) -प्रणेमुस्तुष्टुवुश्चैव प्रीतिकण्टकितत्वचः । से पशुपाशसे मुक्तिका निवेदन करके बार - बार प्रणामकर विज्ञाप्य शितिकण्ठाय पशुपाशविमोक्षणम् ॥ ५३ उन शम्भुके सामने वे खड़े हो गये ॥ ५१–५३२ ॥ तस्थुस्तदाग्रतः शम्भोः प्रणिपत्य पुनः पुनः । तत्पश्चात् उन सबकी ओर देखकर देवदेव, सम्प्रेक्ष्य तान् सर्वान् देवदेवो वृषध्वजः ॥ ५४ | वृषभध्वज, परमेश्वर भगवान् महेश्वर उन देवताओं तथा ततः
पृष्ठ 394
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ ९ २ विशोध्य तेषां देवानां पशुत्वं परमेश्वरः व्रतं पाशुपतं चैव स्वयं देवो महेश्वरः उपदिश्य मुनीनां च सहास्ते चाम्बया भवः तदाप्रभृति ते देवाः सर्वे पाशुपताः स्मृताः पशूनां च पतिर्यस्मात्तेषां साक्षाद्धि देवताः तस्मात्पाशुपताः प्रोक्तास्तपस्तेपुश्च ते पुनः ततो द्वादशवर्षान्ते मुक्तपाशाः सुरोत्तमाः ययुर्यथागतं सर्वे ब्रह्मणा सह विष्णुना एतद्वः कथितं सर्वं पितामहमुखाच्छ्रुतम् पुरा सनत्कुमारेण तस्माद् व्यासेन धीमता यः श्रावयेच्छुचिर्विप्राञ्छृणुयाद्वा शुचिर्नरः स देहभेदमासाद्य पशुपाशैः प्रमुच्यते श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । मुनियोंके पशुत्वभावका शोधनकर उन्हें पाशुपतव्रतका ॥ ५५ स्वयं उपदेश करके उमाके साथ बैठ गये । तभी से वे सब देवता पाशुपत कहे जाने लगे । वे शिव उन पशुओंके । ॥५६ साक्षात् पति हैं, अतः देवता पाशुपत कहे गये हैं । इसके बाद उन सबने पुनः तपस्या की । तदनन्तर बारह वर्षके । अन्तमें सभी श्रेष्ठ देवता पशुपाशसे मुक्त हो गये और जैसे ॥ ५७ आये थे, वैसे ही ब्रह्मा तथा विष्णुके साथ वापस लौट । गये ॥ ५४- ५८ ॥ ॥ ५८ [ हे मुनियो! ] मैंने आप लोगोंसे यह सब कह दिया; पूर्वकालमें इसे सनत्कुमारने ब्रह्माजीके मुखसे तथा । बुद्धिमान् व्यासजीने उन [ सनत्कुमार ] से सुना था । जो ॥ ५ ९ मनुष्य शुद्ध होकर इसे ब्राह्मणोंको सुनाता है अथवा शुद्ध । होकर [ स्वयं ] सुनता है, वह दूसरा शरीर प्राप्त करके ॥ ६० । पशुपाशोंसे मुक्त हो जाता है ॥५ ९ -६० ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पाशुपतव्रतमाहात्म्यं नामाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८० ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' पाशुपतव्रतमाहात्म्य ' नामक अस्सीवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ८० ॥
इक्यासीवाँ अध्याय विविध मासोंमें किये जानेवाले पशुपाशविमोचक लिङ्गव्रतका विधान तथा उसका माहात्म्य ऋषय ऊचुः
व्रतमेतत्त्वया प्रोक्तं पशुपाशविमोक्षणम् ।
व्रतं पाशुपतं लैङ्गं पुरा देवैरनुष्ठितम् ॥
वक्तुमर्हसि चास्माकं यथापूर्वं त्वया श्रुतम् । सूत उवाच पुरा सनत्कुमारेण पृष्टः शैलादिरादरात् ॥
नन्दी प्राह वचस्तस्मै प्रवदामि समासतः ।
देवैर्दैत्यैस्तथा सिद्धैर्गन्धर्वैः सिद्धचारणैः ॥
मुनिभिश्च महाभागैरनुष्ठितमनुत्तमम् ।
व्रतं द्वादशलिङ्गाख्यं पशुपाशविमोक्षणम् ॥
भोगदं योगदं चैव कामदं मुक्तिदं शुभम् ।
अवियोगकरं पुण्यं भक्तानां भयनाशनम् ॥
षडङ्गसहितान् वेदान् मथित्वा तेन निर्मितम् ।
सर्वदानोत्तमं पुण्यमश्वमेधायुताधिकम् ॥
ऋषिगण बोले— [ हे सूतजी! ] आपने पशुपाशसे मुक्त करनेवाले इस व्रतको बता दिया; पूर्वकालमें १ देवताओंने लिङ्गसम्बन्धी पाशुपतव्रतका अनुष्ठान किया था, अतः आपने पहले [ इसके विषयमें ] जैसा भी श्रवण किया था, उसे हम लोगोंको बताइये ॥ ११२ ॥
२ सूतजी बोले— [ हे ऋषियो! ] पूर्वकालमें सनत्कुमारने [ इस सम्बन्धमें ] शिलादपुत्र नन्दीसे आदरपूर्वक पूछा था; तब नन्दीने उनसे जो बात कही थी, वही मैं भी आप ३ लोगोंको संक्षेपमें बताता हूँ – देवताओं, दैत्यों, सिद्धों, गन्धर्वों, चारणों तथा महाभाग्यवान् मुनियोंने पशुपाशसे मुक्त करनेवाले ४ इस अत्युत्तम द्वादश लिङ्ग नामक व्रतको किया था । यह भोग ( सुख ) प्रदान करनेवाला, योग देनेवाला, मनोरथ पूर्ण ५ करनेवाला, मुक्ति देनेवाला, शिवसे सदा अवियोग करानेवाला, | पुण्य देनेवाला, भक्तोंके भयका नाश करनेवाला, छः अंगोंसहित ६ | वेदोंका मंथन करके उन [ शिव ] के द्वारा निर्मित, समस्त
पृष्ठ 395
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ८१ ] विविध मासोंमें किये जानेवाले पशुपाशविमोचक लिङ्गव्रतका विधान ३ ९ ३ FFFFFFFFFFFFFF ********
सर्वमङ्गलदं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् ।
संसारार्णवमग्नानां जन्तूनामपि मोक्षदम् ॥ ७
सर्वव्याधिहरं चैव सर्वज्वरविनाशनम् ।
देवैरनुष्ठितं पूर्वं ब्रह्मणा विष्णुना तथा ॥ ८
कृत्वाकनीयसं लिङ्गं स्नाप्य चन्दनवारिणा ।
चैत्रमासादि विप्रेन्द्राः शिवलिङ्गव्रतं चरेत् ॥ ९
कृत्वा हैमं शुभं पद्मं कर्णिकाकेसरान्वितम् ।
नवरलैश्च खचितमष्टपत्रं यथाविधि ॥ १०
कर्णिकायां न्यसेल्लिङ्गं स्फाटिकं पीठसंयुतम् ।
तत्र भक्त्या यथान्यायमर्चयेद् बिल्वपत्रकैः ॥ ११
सितैः सहस्रकमलै रक्तैर्नीलोत्पलैरपि ।
श्वेतार्ककर्णिकारैश्च करवीरैर्बकैरपि ॥ १२
एतैरन्यैर्यथालाभं गायत्र्या तस्य सुव्रताः ।
सम्पूज्य चैव गन्धाद्यैर्धूपैर्दीपैश्च मङ्गलैः ॥ १३
नीराजनाद्यैश्चान्यैश्च लिङ्गमूर्तिं महेश्वरम् ।
अगरुं दक्षिणे दद्यादघोरेण द्विजोत्तमाः ॥ १४
पश्चिमे सद्यमन्त्रेण दिव्यां चैव मनःशिलाम् ।
उत्तरे वामदेवेन चन्दनं वापि दापयेत् ॥ १५
पुरुषेण मुनिश्रेष्ठा हरितालं च पूर्वतः ।
सितागरूद्भवं विप्रास्तथा कृष्णागरूद्भवम् ॥ १६
तथा गुग्गुलुधूपं च सौगन्धिकमनुत्तमम् ।
सितारं नाम धूपं च दद्यादीशाय भक्तितः ॥ १७
महाचरुर्निवेद्यः स्यादाढकान्नमथापि वा ।
एतद्वः कथितं पुण्यं शिवलिङ्गमहाव्रतम् ॥ १८
सर्वमासेषु सामान्यं विशेषोऽपि च कीर्त्यते ।
वैशाखे वज्रलिङ्गं च ज्येष्ठे मारकतं तथा ॥१ ९
आषाढे मौक्तिकं लिङ्गं श्रावणे नीलनिर्मितम् ।
मासि भाद्रपदे लिङ्गं पद्मरागमयं शुभम् ॥ २०
आश्विने चैव विप्रेन्द्राः गोमेदकमयं शुभम् ।
प्रवालेनैव कार्तिक्यां तथा वै मार्गशीर्षके ॥ २१
£ * £ * £ * £ KKKKKKKKK दानोंमें उत्तम, दस हजार अश्वमेध यज्ञोंसे अधिक पुण्य देनेवाला, सभी मंगल प्रदान करनेवाला, पवित्र, समस्त शत्रुओं का विनाश करनेवाला, संसार सागरमें डूबे हुए प्राणियोंको मोक्ष देनेवाला, सभी रोगोंको नष्ट करनेवाला तथा सभी ज्वरोंका विनाश करनेवाला है; इसे पूर्वकालमें ब्रह्मा, विष्णु तथा देवताओंने किया था ॥ २८ ॥
हे विप्रेन्द्रो! एक विशाल लिङ्ग बनाकर इसे चन्दनमिश्रित जलसे स्नान कराकर चैत्र महीनेसे प्रारम्भ करके इस शिवलिङ्गव्रतको करना चाहिये । केसरकी कर्णिकासे युक्त, नौ रत्नोंसे जटित तथा आठ दलोंवाले एक सुन्दर सुवर्णमय कमलकी रचना करके उसकी कर्णिकामें विधिके अनुसार वेदीयुक्त स्फटिकके लिङ्गकी स्थापना करनी चाहिये । हे सुव्रतो! उसमें भक्तिपूर्वक | विधिके अनुसार बिल्वपत्रोंसे, हजार श्वेत - लाल - नीले कमलोंसे, श्वेतमदारके कर्णिकारोंसे, कनैल पुष्पोंसे, कुरबकपुष्पोंसे तथा अन्य उपलब्ध पुष्पोंसे रुद्रगायत्री मन्त्रद्वारा उस लिङ्गका अर्चन करना चाहिये । हे उत्तम द्विजो! गन्ध, धूप, दीप, नीराजन आदि मंगल उपचारोंसे लिङ्गमूर्ति महेश्वरका पूजन करके अघोर मन्त्रसे दक्षिणभागमें अगरु देना चाहिये, सद्योजात मन्त्रसे पश्चिम भागमें दिव्य मनःशिला और वामदेव मन्त्रसे उत्तर भागमें चन्दन अर्पित करना चाहिये । हे श्रेष्ठ मुनियो! तत्पुरुष मन्त्रसे पूर्व भागमें हरिताल प्रदान करना चाहिये । हे विप्रो! श्वेत अगरुसे तथा कृष्ण अगरुसे उत्पन्न धूप, सुगन्धित तथा उत्तम गुग्गुलधूप और सितार नामक धूप भक्तिपूर्वक महेश्वरको अर्पित करना चाहिये । तत्पश्चात् महाचरुको नैवेद्यके रूपमें अर्पित करना चाहिये अथवा आढ़क- परिमाणमें अन्न निवेदित करना चाहिये । [ हे विप्रो! ] मैंने आप लोगोंको यह पुण्यदायक शिवलिङ्ग महाव्रत बता दिया ॥ ९ –१८ ॥ यह सभी महीनोंमें सामान्य शिवलिङ्गव्रत है; अब मैं विशेषका वर्णन करता हूँ । हे विप्रेन्द्रो! वैशाखमें वज्र ( हीरा ) -निर्मित लिङ्ग, ज्येष्ठमें मरकतनिर्मित लिङ्ग, आषाढ़ में मोतीसे निर्मित लिङ्ग, सावनमें नीलमणिसे निर्मित लिङ्ग, भाद्रपदमासमें पद्मरागसे निर्मित सुन्दर लिङ्ग, आश्विन | ( क्वार ) - में गोमेदसे निर्मित शुभ लिङ्ग, कार्तिकमें प्रवाल
पृष्ठ 396
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ ९ ४ वैडूर्यनिर्मितं लिङ्गं पुष्परागेण पुष्यके । माघे च सूर्यकान्तेन फाल्गुने स्फाटिकेन च सर्वमासेषु कमलं हैममेकं विधीयते अलाभे राजतं वापि केवलं कमलं तु वा ॥
रत्नानामप्यलाभे तु हेम्ना वा राजतेन वा ।
रजतस्याप्यलाभे तु ताम्रलोहेन कारयेत् ॥
शैलं वा दारुजं वापि मृन्मयं वा सवेदिकम् ।
सर्वगन्धमयं वापि क्षणिकं परिकल्पयेत् ॥
हैमन्तिके महादेवं श्रीपत्रेणैव पूजयेत् ।
सर्वमासेषु कमलं हैममेकमथापि वा ॥
राजतं वापि कमलं हैमकर्णिकमुत्तमम् ।
राजतस्याप्यभावे तु बिल्वपत्रैः समर्चयेत् ॥
सहस्रकमलालाभे तदर्थेनापि पूजयेत् ।
तदर्धार्धेन वा रुद्रमष्टोत्तरशतेन वा ॥
बिल्वपत्रे स्थिता लक्ष्मीर्देवी लक्षणसंयुता ।
नीलोत्पलेऽम्बिका साक्षादुत्पले षण्मुखः स्वयम् ॥
पद्माश्रितो महादेवः सर्वदेवपतिः शिवः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीपत्रं न त्यजेद् बुधः ॥
नीलोत्पलं चोत्पलं च कमलं च विशेषतः ।
सर्ववश्यकरं पद्मं शिला सर्वार्थसिद्धिदा ॥
कृष्णागरुसमुद्भूतं सर्वपापनिकृन्तनम् ।
गुग्गुलुप्रभृतीनां च दीपानां च निवेदनम् ॥
सर्वरोगक्षयं चैव चन्दनं सर्वसिद्धिदम् ।
सौगन्धिकं तथा धूपं सर्वकामार्थसाधकम् ॥
श्वेतागरूद्भवं चैव तथा कृष्णागरूद्भवम् ।
सौम्यं सीतारिधूपं च साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग ( मूँगा ) -से निर्मित लिङ्ग, मार्गशीर्ष ( अगहन ) - में वैडूर्यसे ॥ २२ निर्मित लिङ्ग, पौषमें पुष्पराग ( पुखराज ) - से निर्मित लिङ्ग, माघमें सूर्यकान्तमणिसे निर्मित लिङ्ग तथा । फाल्गुनमें स्फटिकसे निर्मित लिङ्गका यजन करना २३ चाहिये ॥ १ ९ -२२ ॥ सभी महीनोंमें सुवर्णमय एक कमल बनानेका । विधान है । सुवर्णके अभावमें चाँदीका कमल बनाना २४ चाहिये । रत्नोंके अभावमें सोने अथवा चाँदीसे निर्माण करना चाहिये । चाँदीके भी अभावमें ताँबे अथवा लोहेसे २५ बनाना चाहिये । वेदीसहित पाषाणका अथवा काष्ठका अथवा मिट्टीका सर्वगन्धमय लिङ्ग बनाये अथवा क्षणिक लिङ्गकी रचना करे ॥ २३–२५ ॥ २६ हेमन्त ऋतुमें बिल्वपत्रसे महादेवकी पूजा करनी चाहिये । सभी महीनोंमें एक सुवर्णमय कमल बनाना चाहिये अथवा सुवर्णकी कर्णिकायुक्त चाँदीका उत्तम २७ कमल बनाना चाहिये और चाँदीके अभावमें बिल्वपत्रोंसे ही [ शिवका ] पूजन करना चाहिये । हजार कमलोंके अभावमें उसके आधेसे ही पूजन करना चाहिये अथवा २८ उसके भी आधेसे अथवा कम - से - कम एक सौ आठ कमलोंसे रुद्रका पूजन करना चाहिये ॥ २६-२८ ॥ २ ९ बिल्वपत्रमें सर्वलक्षणयुक्त देवी लक्ष्मी, नीलोत्पलमें साक्षात् अम्बिका और उत्पलमें स्वयं षडानन विराजमान रहते हैं; सभी देवताओंके स्वामी महादेव शिव पद्ममें ३० निवास करते हैं, अत: बुद्धिमान् मनुष्यको पूरे प्रयत्नसे बिल्वपत्रका [ कभी भी ] त्याग नहीं करना चाहिये और नीलोत्पल, उत्पल तथा विशेषकर कमलका त्याग नहीं ३१ करना चाहिये । पद्म सभीको वशमें करनेवाला होता है और शिला ( मनःशिला ) सभी सिद्धियोंको देनेवाली होती है । कृष्ण अगरुसे उत्पन्न धूप सभी पापोंको ३२ हरनेवाला, गुग्गुल आदिके दीपोंका निवेदन सभी रोगोंका क्षय करनेवाला, चन्दन सभी सिद्धियोंको देनेवाला और ३३ सुगन्धित धूप सभी कामनाओं तथा अर्थोंका साधक है । श्वेत अगरु तथा कृष्ण अगरुसे बनाया हुआ धूप और सौम्य सीतारि [ नामक ] धूप साक्षात् निर्वाण - सिद्धि प्रदान ३४ | करनेवाला है ॥ २ ९ – ३४ ॥
पृष्ठ 397
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ८१ ] विविध मासोंमें किये जानेवाले पशुपाशविमोचक लिङ्गव्रतका
श्वेतार्ककुसुमे साक्षाच्चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः ।
कर्णिकारस्य कुसुमे मेधा साक्षाद् व्यवस्थिता ॥ ३५
करवीरे गणाध्यक्षो बके नारायणः स्वयम् ।
सुगन्धिषु च सर्वेषु कुसुमेषु नगात्मजा ॥३६
तस्मादेतैर्यथालाभं पुष्पधूपादिभिः शुभैः ।
पूजयेद्देवदेवेशं भक्त्या वित्तानुसारतः ॥ ३७ ।
निवेदयेत्ततो भक्त्या पायसं च महाचरुम् ।
सघृतं सोपदंशं च सर्वद्रव्यसमन्वितम् ॥ ३८
शुद्धान्नं वापि मुद्गान्नमाढकं चार्धकं तु वा ।
चामरं तालवृन्तं च तस्मै भक्त्या निवेदयेत् ॥ ३ ९
उपहाराणि पुण्यानि न्यायेनैवार्जितान्यपि ।
नानाविधानि चार्हाणि प्रोक्षितान्यम्भसा पुनः ॥ ४०
निवेदयेच्च रुद्राय भक्तियुक्तेन चेतसा ।
क्षीराद्वै सर्वदेवानां स्थित्यर्थममृतं ध्रुवम् ॥४१
विष्णुना जिष्णुना साक्षादन्ने सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
भूतानामन्नदानेन प्रीतिर्भवति शङ्करे ॥ ४२
तस्मात्सम्पूजयेद्देवमन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः ।
उपहारे तथा तुष्टिर्व्यजने पवनः स्वयम् ॥ ४३
सर्वात्मको महादेवो गन्धतोये ह्यपांपतिः ।
पीठे वै प्रकृतिः साक्षान्महदाद्यैर्व्यवस्थिता ॥ ४४
तस्माद्देवं यजेद्भक्त्या प्रतिमासं यथाविधि ।
पौर्णमास्यां व्रतं कार्यं सर्वकामार्थसिद्धये ॥ ४५
सत्यं शौचं दया शान्तिः सन्तोषो दानमेव च ।
पौर्णमास्याममावास्यामुपवासं च कारयेत् ॥ ४६
संवत्सरान्ते गोदानं वृषोत्सर्गं विशेषतः ।
भोजयेद् ब्राह्मणान् भक्त्या श्रोत्रियान् वेदपारगान् ॥ ४७
तल्लिङ्गं पूजितं तेन सर्वद्रव्यसमन्वितम् ।
स्थापयेद्वा शिवक्षेत्रे दापयेद् ब्राह्मणाय वा ॥ ४८
विधान ३ ९ ५ श्वेत मदारके पुष्पमें साक्षात् चतुर्मुख ब्रह्मा निवास करते हैं और कर्णिकारके पुष्पमें साक्षात् [ देवी ] मेधा निवास करती हैं । करवीरके पुष्पमें गणाध्यक्ष, बक पुष्पमें स्वयं नारायण और सभी सुगन्धित पुष्पोंमें [ भगवती ] पार्वती विराजमान हैं । अतः यथोपलब्ध इन पुष्पोंसे तथा शुभ पुष्प, धूप, दीप आदिसे भक्तिपूर्वक अपने वित्त - सामर्थ्यके अनुसार देवदेवेश [ शिव ] -की पूजा करनी चाहिये ॥ ३५-३७ ॥ तदनन्तर भक्तिपूर्वक पायस तथा महाचरु निवेदित करे और घृतयुक्त, व्यंजनोंसहित तथा अन्य द्रव्ययुक्त शुद्ध अन्न अथवा मूँगका अन्न एक आढ़क ( चार प्रस्थ ) अथवा उसका आधा समर्पित करे । पुनः चामर और तालवृन्त ( ताड़का पंखा ) उन्हें भक्तिपूर्वक निवेदित करे । इसी प्रकार न्यायपूर्वक अर्जित किये गये अनेक प्रकारके पवित्र पूजायोग्य उपहारोंको जलसे प्रोक्षित करके भक्तियुक्त चित्तसे [ भगवान् ] रुद्रको समर्पित करे ॥ ३८ - ४०१२ ॥ जीतनेकी इच्छावाले विष्णुने सभी देवताओंकी स्थितिके लिये क्षीरसागरसे सारा अमृत खींचकर साक्षात् अन्नके भीतर स्थापित कर दिया । प्राणियोंको अन्नदान करनेसे शिवजीके प्रति अनुराग हो जाता है, अतः अन्नसे शिवकी पूजा करनी चाहिये । अन्नमें प्राण प्रतिष्ठित रहते हैं । उपहारमें तुष्टि विद्यमान रहती है । पंखेमें स्वयं वायुदेव वास करते हैं । महादेव सभी वस्तुओंमें विराजमान रहते हैं । जलदेवता ( वरुण ) सुगन्धित जलमें विद्यमान हैं । पीठ ( वेदी ) -में महत् आदिके साथ साक्षात् [ देवी ] प्रकृति विराजमान अतः प्रत्येक महीने विधिके अनुसार भक्तिपूर्वक शिवकी पूजा करनी चाहिये । समस्त कार्योंकी सिद्धिके लिये पूर्णिमाको व्रत [ अवश्य ] करना चाहिये । [ व्रतमें ] सत्य, शुद्धता, दया, शान्ति, सन्तोष तथा दानशीलताका पालन करना चाहिये । पूर्णिमा तथा अमावस्याके दिन उपवास करना चाहिये ॥ ४१–४६ ॥ वर्षके अन्तमें गोदान तथा विशेषरूपसे वृषोत्सर्ग करना चाहिये । वेदके पारगामी श्रोत्रिय ब्राह्मणोंको भक्तिपूर्वक । भोजन कराना चाहिये । पूजा किये गये उस शिवलिङ्गको
पृष्ठ 398
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ ९ ६ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
य एवं सर्वमासेषु शिवलिङ्गमहाव्रतम् ।
कुर्याद्भक्त्या मुनिश्रेष्ठाः स एव तपतां वरः ॥ ४ ९
सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानै रत्नभूषितैः ।
गत्वा शिवपुरं दिव्यं नेहायाति कदाचन ॥। ५०
अथवा ह्येकमासं वा चरेदेवं व्रतोत्तमम् ।
शिवलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ ५१
अथवा सक्तचित्तश्चेद्यान्यान् सञ्चिन्तयेद्वरान् ।
वर्षमेकं चरेदेवं तांस्तान् प्राप्य शिवं व्रजेत् ॥ ५२
देवत्वं वा पितृत्वं वा देवराजत्वमेव च ।
गाणपत्यपदं वापि सक्तोऽपि लभते नरः ॥ ५३
विद्यार्थी लभते विद्यां भोगार्थी भोगमाप्नुयात् । ।
द्रव्यार्थी च निधिं पश्येदायुःकामश्चिरायुषम् ॥ ५४
यान्याश्चिन्तयते कामांस्तांस्तान्प्राप्येह मोदते ।
एकमासव्रतादेव सोऽन्ते रुद्रत्वमाप्नुयात् ॥ ५५
इदं पवित्रं परमं रहस्यं
व्रतोत्तमं विश्वसृजापि सृष्टम् ।
हिताय देवासुरसिद्धमर्त्य-विद्याधराणां परमं शिवेन ॥ ५६
सम्पूज्य पूज्यं विधिनैवमीशं प्रणम्य मूर्ध्ना सह भृत्यपुत्रैः । व्यपोहनं नाम जपेत्स्तवं च प्रदक्षिणं कृत्य शिवं प्रयत्नात् ॥ ५७ पुराकृतं विश्वसृजा स्तवं च हिताय देवेन जगत्त्रयस्य । पितामहेनैव सुरैश्च सार्धं महानुभावेन महार्घ्यमेतत् ॥ ५८ । | सभी सामग्रियोंसहित शिवक्षेत्रमें स्थापित कर देना चाहिये अथवा ब्राह्मणको समर्पित कर देना चाहिये ॥ ४७-४८ हे श्रेष्ठ मुनियो! जो इस प्रकार सभी मासोंमें शिवलिङ्ग ॥ | महाव्रतको करता है, वही तप करनेवालोंमें श्रेष्ठ है और वह करोड़ों सूर्योंके समान देदीप्यमान तथा रत्नोंसे सुशोभित विमानोंसे शिवलोक पहुँचकर [ वहाँसे ] कभी भी इस लोकमें वापस नहीं आता है; अथवा जो एक महीने भी इसी प्रकार [ इस ] उत्तम व्रतको करता है, वह शिवलोक प्राप्त करता है; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिये । अथवा [ सांसारिक भोगोंमें ] आसक्तचित्तवाला व्यक्ति एक वर्षतक यदि इस प्रकार करे, तो वह जिन - जिन कामनाओंको [ मनमें ] संचित किये रहता है, उन - उनको प्राप्त करके शिवलोक जाता है । आसक्त मनुष्य भी [ इसे करके ] देवत्व, पितृत्व, इन्द्रत्व तथा गणाधिपतित्व प्राप्त कर लेता है ॥ ४ ९ –५३ ॥ विद्या चाहनेवाला विद्या प्राप्त करता है, भोग चाहनेवाला भोग प्राप्त करता है, धन चाहनेवाला धन प्राप्त करता है और आयुकी कामना करनेवाला दीर्घ आयु प्राप्त करता है । जिन - जिन कामनाओंका मनुष्य चिन्तन करता है, उन उनको एक मासके ही व्रतसे प्राप्त करके इस लोकमें आनन्दित रहता है और अन्तमें वह रुद्रत्व प्राप्त करता है ॥ ५४-५५ ॥ विश्वका सृजन करनेवाले शिवने देवताओं, असुरों, सिद्धों, मनुष्यों तथा विद्याधरोंके हितके लिये इस परम पवित्र, परम रहस्यमय एवं उत्तम व्रतकी सृष्टि की है ॥ ५६ ॥
इस प्रकार विधिपूर्वक ईश्वरकी पूजा करके सेवकों तथा पुत्रोंके साथ सिर झुकाकर प्रणाम करके प्रयत्नपूर्वक शिवकी प्रदक्षिणा करके व्यपोहन नामक स्तवका जप करना चाहिये ॥ ५७ ॥
पूर्व कालमें विश्वकी रचना करनेवाले महानुभाव देव पितामह ( ब्रह्मा ) -ने देवताओंके साथ तीनों लोकोंके हितके लिये इस महामूल्यवान् स्तवको बनाया था ॥ ५८ ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पशुपाशविमोचनलिङ्गपूजादिकथनं नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' पशुपाशविमोचनलिङ्गपूजादिकथन ' नामक इक्यासीवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ८१ ॥
पृष्ठ 399
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ८२ ] सभी पापोंका उच्छेदक तथा शिवसायुज्य प्रदान करनेवाला व्यपोहनस्तव ३ ९ ७ फ्र बयासीवाँ अध्याय सभी पापोंका उच्छेदक व्यपोहनस्तव सूत उवाच व्यपोहनस्तवं वक्ष्ये सर्वसिद्धिप्रदं शुभम् । नन्दिनश्च मुखाच्छ्रुत्वा कुमारेण महात्मना व्यासाय कथितं तस्माद् बहुमानेन वै मया । नमः शिवाय शुद्धाय निर्मलाय यशस्विने दुष्टान्तकाय सर्वाय भवाय परमात्मने । पञ्चवक्त्रो दशभुजो ह्यक्षपञ्चदशैर्युतः शुद्धस्फटिकसङ्काशः सर्वाभरणभूषितः सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्वोपरि सुसंस्थितः पद्मासनस्थः सोमेशः पापमाशु व्यपोहतु तथा शिवसायुज्य प्रदान करनेवाला और उसके पाठका फल सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] अब मैं सभी सिद्धियोंको प्रदान करनेवाले मंगलमय व्यपोहनस्तवको ॥ १ बताऊँगा; इसे नन्दीके मुखसे सुनकर महात्मा सनत्कुमारने व्यासजीको बताया और उनसे परम आदरपूर्वक मैंने ॥ २ सुना । कल्याणकारी, शुद्ध, निर्मल, यशस्वी, दुष्टोंका नाश करनेवाले, सर्व, भव तथा परमात्माको नमस्कार ॥ ३ है । पाँच मुखोंवाले, दस भुजाओंवाले, पन्द्रह नेत्रोंसे । युक्त, शुद्ध स्फटिकके सदृश कान्तिमान्, सभी आभूषणोंसे ॥ ४ विभूषित, सर्वज्ञ, सर्वव्यापी, शान्त, सबसे ऊपर प्रतिष्ठित । तथा पद्मासनपर स्थित उमासहित भगवान् शिव पापको ईशानः पुरुषश्चैव अघोरः सद्य एव च ॥ ५ शीघ्र दूर करें ॥ १- ४२ ॥ वामदेवश्च भगवान् पापमाशु व्यपोहतु अनन्तः सर्वविद्येशः सर्वज्ञः सर्वदः प्रभुः शिवध्यानैकसम्पन्नः स मे पापं व्यपोहतु सूक्ष्मः सुरासुरेशानो विश्वेशो गणपूजितः शिवध्यानैकसम्पन्नः स मे पापं व्यपोहतु शिवोत्तमो महापूज्यः शिवध्यानपरायणः सर्वगः सर्वदः शान्तः स मे पापं व्यपोहतु एकाक्षो भगवानीशः शिवार्चनपरायणः शिवध्यानैकसम्पन्नः स मे पापं व्यपोहतु त्रिमूर्तिर्भगवानीशः शिवभक्तिप्रबोधकः शिवध्यानैकसम्पन्नः स मे पापं व्यपोहतु श्रीकण्ठः श्रीपतिः श्रीमान् शिवध्यानरतः सदा शिवार्चनरतः साक्षात् स मे पापं व्यपोहतु शिखण्डी भगवान् शान्तः शवभस्मानुलेपनः शिवार्चनरतः श्रीमान् स मे पापं व्यपोहतु त्रैलोक्यनमिता देवी सोल्काकारा पुरातनी दाक्षायणी महादेवी गौरी हैमवती शुभा एकपर्णाग्रजा सौम्या तथा वै चैकपाटला अपर्णा वरदा देवी वरदानैकतत्परा उमासुरहरा साक्षात्कौशिकी वा कपर्दिनी । ईशान, तत्पुरुष, अघोर, सद्योजात तथा भगवान् ॥ ६ वामदेव पापको शीघ्र दूर करें । वे अनन्त, सर्वविद्येश, । सर्वज्ञ, सर्वद, प्रभु तथा शिवध्यानैकसम्पन्न मेरे पापको ॥ ७ दूर करें । वे सूक्ष्म, सुरासुरेशान, विश्वेश, गणपूजित । तथा शिवध्यानैकसम्पन्न मेरे पापको दूर करें । वे ॥ ८ शिवोत्तम, महापूज्य, शिवध्यानपरायण, सर्वग, सर्वद । तथा शान्त मेरे पापको दूर करें । वे एकाक्ष, भगवान्, ॥ ९ ईश, शिवार्चन - परायण तथा शिवध्यानैकसम्पन्न सदा । मेरे पापको दूर करें ॥ ५ – ९ २ ॥ ॥ १० वे त्रिमूर्ति, भगवान्, ईश, शिवभक्तिप्रबोधक तथा । शिवध्यानैकसम्पन्न मेरे पापको दूर करें । वे श्रीकण्ठ, ॥ ११ श्रीपति, श्रीमान्, सदा शिवध्यानरत तथा शिवार्चनरत । मेरे पापको दूर करें । वे शिखण्डी, भगवान्, शान्त, ॥ १२ शवभस्मानुलेपन, शिवार्चनरत तथा श्रीमान् मेरे पापको । दूर करें ॥ १० - १२ १ / २ ॥ ॥ १३ जो तीनों लोकोंद्वारा नमस्कृत, उल्काके आकारवाली, । सनातनी देवी, दक्षकन्या, महादेवी, गौरी, हिमालयपुत्री, ॥ १४ कल्याणमयी, एकपर्णा, अग्रजा, सौम्या, एकपाटला, । अपर्णा, वरदायिनी, वरप्रदान करनेमें सदा तत्पर, उमा, ॥ १५ । असुरोंका संहार करनेवाली साक्षात् कौशिकी, कपर्दिनी,
पृष्ठ 400
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३ ९ ८ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
खट्वाङ्गधारिणी दिव्या कराग्रतरुपल्लवा ।
नैगमेयादिभिर्दिव्यैश्चतुर्भिः पुत्रकैर्वृता ॥
मेनाया नन्दिनी देवी वारिजा वारिजेक्षणा ।
अम्बा या वीतशोकस्य नन्दिनश्च महात्मनः ॥
शुभावत्याः सखी शान्ता पञ्चचूडा वरप्रदा ।
सृष्ट्यर्थं सर्वभूतानां प्रकृतित्वं गताव्यया ॥
त्रयोविंशतिभिस्तत्त्वैर्महदाद्यैर्विजृम्भिता 1 लक्ष्म्यादिशक्तिभिर्नित्यं नमिता नन्दनन्दिनी ॥
मनोन्मनी महादेवी मायावी मण्डनप्रिया ।
मायया या जगत्सर्वं ब्रह्माद्यं सचराचरम् ॥
क्षोभिणी मोहिनी नित्यं योगिनां हृदि संस्थिता ।
एकानेकस्थिता लोके इन्दीवरनिभेक्षणा ॥
भक्त्या परमया नित्यं सर्वदेवैरभिष्टुता । गणेन्द्राम्भोजगर्भेन्द्रयमवित्तेशपूर्वकैः | खट्वांग धारण करनेवाली, दिव्य, हाथके अग्रभाग में १६ वृक्षका पल्लव धारण करनेवाली, नैगमेय * आदि चारों दिव्य पुत्रोंसे घिरी हुई, मेनाकी पुत्री, जलसे उत्पन्न १७ | कमलके समान नेत्रोंवाली, शोकरहित महात्मा नन्दीकी, अम्बा ( माता ), शुभावतीकी सखी, शान्त स्वभाववाली पंचचूड़ा, वर प्रदान करनेवाली, सभी प्राणियोंकी, १८ सृष्टिके लिये प्रकृतिके स्वरूपको प्राप्त, अव्यय ( शाश्वत ), महत् आदि तेईस तत्त्वोंसे सम्पन्न, लक्ष्मी १ ९ आदि शक्तियोंसे सदा नमस्कृत, नन्दनन्दिनी, महादेवी मनोन्मनी, मायामयी, अलंकरणसे प्रीति करनेवाली, २० [ अपनी ] मायासे ब्रह्मा आदि तथा चराचरसहित सम्पूर्ण जगत्को क्षुब्ध एवं मोहित करनेवाली, योगियोंके २१ हृदयमें सर्वदा विराजमान, संसारमें एक तथा अनेक रूपों में स्थित, नीलकमलके समान नेत्रोंवाली, गणेश्वरों-ब्रह्मा - इन्द्र - यम - कुबेर आदि सभी देवताओंके द्वारा परम ॥२२
संस्तुता जननी तेषां सर्वोपद्रवनाशिनी ।
भक्तानामार्तिहा भव्या भवभावविनाशनी ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदा दिव्या भक्तानामप्रयत्नतः ।
सा मे साक्षान्महादेवी पापमाशु व्यपोहतु ॥
चण्डः सर्वगणेशानो मुखाच्छम्भोर्विनिर्गतः ।
शिवार्चनरतः श्रीमान् स मे पापं व्यपोहतु ॥
शालङ्कायनपुत्रस्तु हलमार्गोत्थितः प्रभुः ।
जामाता मरुतां देवः सर्वभूतमहेश्वरः ॥
सर्वगः सर्वदृक् शर्वः सर्वेशसदृशः प्रभुः ।
सनारायणकैर्देवैः सेन्द्रचन्द्रदिवाकरैः ॥
सिद्धैश्च यक्षगन्धर्वैर्भूतैर्भूतविधायकैः ।
उरगैर्ऋषिभिश्चैव ब्रह्मणा च महात्मना ॥
स्तुतस्त्रैलोक्यनाथस्तु मुनिरन्तःपुरं स्थितः ।
सर्वदा पूजितः सर्वैर्नन्दी पापं व्यपोहतु ॥
भक्तिसे नित्य स्तुत होनेवाली, [ उनके द्वारा ] स्तुत होकर उनकी माताके रूपमें सभी विपत्तियोंका नाश करनेवाली, २३ भक्तोंके कष्टोंका हरण करनेवाली, भव्य, सांसारिक भावोंको नष्ट करनेवाली, दिव्य और बिना प्रयासके २४ | भक्तोंको भोग तथा मोक्ष प्रदान करनेवाली हैं - वे साक्षात् महादेवी मेरे पापको शीघ्र दूर करें ॥ १३ – २४ ॥ २५ जो सभी गणोंके ईश, शम्भुके मुखसे निकले हुए, शिवार्चनमें लीन तथा श्रीयुक्त चण्ड हैं; वे मेरे पापको २६ दूर करें । शालंकायनके पुत्र, हलमार्गसे उत्पन्न, ऐश्वर्यशाली, मरुतोंके जामाता, देवता, सभी भूतोंके महेश्वर, सर्वव्यापी, सर्वद्रष्टा, शर्व, सर्वेश्वरके समान प्रभुत्वसम्पन्न, नारायण-२७ इन्द्र - चन्द्र - सूर्य आदि देवताओं - सिद्धों - यक्षों - गन्धर्वों-भूतों, भूतोंका सृजन करनेवालों - उरगों - ऋषियों - महात्मा २८ ब्रह्माके द्वारा स्तुत, तीनों लोकोंके स्वामी, मुनियोंके हृदयमें विराजमान और सबके द्वारा सर्वदा पूजित नन्दी २ ९ । [ मेरे ] पापको दूर करें ॥ २५–२९ ॥ * सुश्रुतसंहिताके उत्तरतन्त्र अध्याय २७ – ३७ तकमें छोटे शिशुओंमें जो रोग होते हैं, उन्हें ग्रहोंसे उत्पन्न बताया गया है । स्कन्दग्रह, स्कन्दापस्मार, शकुनी, रेवती, पूतना, अन्धपूतना, शीतपूतना, मुखमण्डिका और नैगमेय ( पितृग्रह ) —ये नौ ग्रह बताये गये हैं । इन नौ ग्रहोंसे पीड़ित बालकके लक्षण अलग - अलग होते हैं । लक्षणोंके आधारपर यह ज्ञान होता है कि बालक अमुक ग्रहसे पीड़ित है । नैगम ग्रहसे पीड़ित बालकके मुखसे झाग गिरता है, वह हर समय बेचैन रहता है तथा ऊपरकी ओर देखता हुआ बराबर रोता है,