लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 781–790
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 781–790
पृष्ठ 781
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६ ] श्रीकण्ठ, ओंकारेश्वर और बृहस्पतीश्वर आदि
ओङ्कारमूर्तिमास्थाय स्थितोऽहं तत्र सुव्रते 1 ।
चत्वारो मुनयः सिद्धास्तस्मिँल्लिङ्गे यशस्विनि ॥
वामदेवस्तु सावर्णिरघोरः कपिलस्तथा ।
तस्मिँल्लिङ्गे तु संसिद्धा नन्दीशस्य प्रभावतः ॥
तस्य देवस्य चाधस्ताद्गुहा सिद्धैस्तु वन्दिता ।
श्रीमुखी नाम सा ज्ञेया योगसिद्धैस्तु सेविता ॥
तत्र पाशुपताः श्रेष्ठा मम लिङ्गार्चने रताः ।
तेषां चैव निवासार्थं सा गुहा निर्मिता मया ॥
तस्य द्वारे तु सुश्रोणि सिद्ध अघोरो महामुनिः ।
अनेनैव शरीरेण रुद्रत्वं गतवान् मुनिः ॥
तत्र गत्वा त्रिरात्रं तु क्षपयेदेकमानसः ।
नरो वा यदि वा नारी संसारं न विशेत् पुनः ॥
अघोरेश्वरदेवस्य चोत्तरे कूपमुत्तमम् ।
तस्योपस्पर्शनाद्देवि वाजपेयं च विन्दति ॥
लिङ्गोंकी महिमाका वर्णन ७७ ९ उत्तम लिङ्ग स्थित है । इस लिङ्गमें स्वयं साक्षात् शिव १४ व्यवस्थित हैं, हे सुव्रते FFFFFFFFFFFFFF! मैं ओंकारमूर्ति धारण करके वहाँ स्थित हूँ । हे यशस्विनि! उस लिङ्गमें चार मुनि सिद्ध हुए हैं । वामदेव, सावर्णि, अघोर तथा कपिल उस १५ लिङ्गमें नन्दीशके प्रभावसे सिद्ध हुए ॥ १३-१५ ॥ उन प्रभुके नीचे सिद्धोंद्वारा वन्दित एक गुहा है, योगसिद्धोंके द्वारा सेवित उस गुहाको श्रीमुखी नामवाली १६ जानना चाहिये ॥१६ ॥
वहाँ श्रेष्ठ पाशुपत [ भक्त ] मेरे लिङ्गार्चनमें १७ संलग्न रहते हैं, मैंने उन्हींके निवासके लिये उस गुहाका निर्माण किया है ॥ १७ ॥
हे सुश्रोणि! उसके द्वारपर महामुनि अघोर सिद्ध १८ हुए हैं, वे मुनि इसी शरीरसे रुद्रत्वको प्राप्त हुए ॥ १८ ॥
वहाँ जाकर कोई पुरुष अथवा स्त्री यदि एकाग्रचित्त होकर [ उपवासपूर्वक ] तीन रात व्यतीत करे, तो वह १ ९ पुनः संसारमें प्रवेश नहीं करता है ॥१ ९ ॥ अघोरेश्वरदेवके उत्तरमें एक उत्तम कूप स्थित है, हे देवि! उसमें स्नान करनेसे वाजपेययज्ञका फल प्राप्त २० | होता है ॥ २० ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे गुह्यायतनवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणमें ' गुह्यायतनवर्णन ' नामक पाँचवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ५ ॥
छठा अध्याय श्रीकण्ठ, ओंकारेश्वर और बृहस्पतीश्वर आदि लिङ्गोंकी महिमाका वर्णन ईश्वर उवाच
अन्यदायतनं वक्ष्ये वाराणस्यां सुरेश्वरि ।
यत्र साक्षात्स्वयं भद्रे रममाणं तु सर्वदा ॥
मत्स्योदरीत रम्ये सुरसिद्धनमस्कृते ।
रोचते मे सदा वासस्तस्मिन्नायतने शुभे ॥
स्थानानामेव सर्वेषामतिरम्यं मम प्रियम् ।
यत्र पाशुपता देवि मम लिङ्गार्चने रताः ॥
मम पुत्रास्तु ते सर्वे ब्रह्मचर्येण संयुताः ।
शान्ता दान्ता जितक्रोधा सिद्धास्तत्र न संशयः ॥
ईश्वर बोले - हे सुरेश्वरि! हे भद्रे! अब मैं वाराणसीमें स्थित अन्य आयतनका वर्णन करूँगा, जहाँ १ । सर्वदा साक्षात् स्वयं मैं विहार करता हूँ ॥ १ ॥
मत्स्योदरीके मनोहर तटपर देवताओं तथा सिद्धोंद्वारा नमस्कृत उस शुभ आयतनमें सदा निवास करना मुझे २ अच्छा लगता है ॥ २ ॥
हे देवि! वह सभी स्थानोंसे अधिक रम्य तथा मुझे [ अत्यन्त ] प्रिय है, जहाँ पशुपतिके भक्त मेरे लिङ्गार्चनमें ३ । रत रहते हैं । वहाँ ब्रह्मचर्यसे युक्त, शान्त, जितेन्द्रिय तथा क्रोधपर विजय प्राप्त किये हुए वे मेरे सभी पुत्र सिद्ध ४ । हुए हैं, इसमें सन्देह नहीं है॥३-४ ॥
पृष्ठ 782
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ७८०
लोभादिविषयासक्तो नरकाच्च निवर्तते ।
मम लिङ्गानि पुण्यानि पूजयति सदात्र यः ॥ ५
तेषां मध्ये तु तत्रैव लिङ्गं वै पश्चिमामुखम् ।
श्रीकण्ठनाम विख्यातं कपिलेश्वरदक्षिणे ॥ ६
तस्मिन् पाशुपतः सिद्धः क्रतुध्वज इति स्मृतः ।
मम चैव प्रसादेन योगैश्वर्यमवाप्नुयात् ॥ ७
तस्यैव चाग्रतो भद्रे लिङ्गं पूर्वमुखं स्थितम् ।
तस्मिँल्लिङ्गे तु जाबालः सिद्धिं परमिकां गतः ॥ ८
अपरं चैव लिङ्गं तु तस्य दक्षिणतः स्थितम् ।
ओङ्कारेश्वरनामानं देवानामपि दुर्लभम् ॥ ९
तत्र सिद्धिं परां प्राप्तो मुनिः कालिकवृक्षियः ।
सर्वेषामेव सिद्धानामुत्तमोत्तमसंस्थितः ॥ १०
तस्यैव दक्षिणे भद्रे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ।
तस्मिँल्लिङ्गे तु संसिद्धो गार्ग्यश्च सुमहातपाः ॥ ११ ।
पञ्चायतनमेतं ते मया च कथितं शुभे ।
न कस्यचिन्मयाख्यातं रहस्यं परमाद्भुतम् ॥ १२
पञ्चब्रह्मेति विख्यातमेतदद्यापि सुन्दरि ।
एतस्मात्कारणाद्देवि पञ्चायतनमुच्यते ॥१३
चतुराश्रमिणां पुण्यं यत्फलं प्रतिपठ्यते ।
तत्फलं सकलं प्रोक्तं पञ्चायतनदर्शनात् ॥ १४
इदं पाशुपतं श्रेष्ठं मदीयव्रतचारिणाम् ।
योगिनां मोक्षलिप्सूनां संसारभयनाशनम् ॥१५
नराणामल्पबुद्धीनां पापोपहतचेतसाम् ।
भेषजं परमं प्रोक्तं पञ्चायतनमुत्तमम् ॥ १६
तस्माद्यत्नं सदा कुर्यात्पञ्चायतनदर्शने ।
पञ्चायतनसामीप्ये कूपस्तिष्ठति सुन्दरि ॥ १७
तस्मिन् कूप उपस्पृश्य दीक्षाफलमवाप्नुयात् ।
तस्मिन् दक्षिणदिग्भागे रुद्रवासः प्रकीर्तितः ॥ १८ ।
यहाँपर जो सदा मेरे पुण्यप्रद लिङ्गकी पूजा करता है, वह लोभ आदि विषयोंमें आसक्त होनेपर भी नरकसे छूट जाता है ॥५ ॥
उनके मध्यमें वहींपर कपिलेश्वरके दक्षिणमें श्रीकण्ठ नामसे विख्यात पश्चिमाभिमुख लिङ्ग स्थित है, उसमें पाशुपत क्रतुध्वज सिद्ध हुए हैं - ऐसा कहा गया और उन्होंने मेरी कृपासे योगैश्वर्य प्राप्त किया था ॥ ६-७ ॥ हे भद्रे! उसीके आगे पूर्वकी ओर मुखवाला लिङ्ग स्थित है, उस लिङ्गमें [ ऋषि ] जाबाल परम सिद्धिको प्राप्त हुए ॥ ८ ॥
उसके दक्षिणमें देवताओंके लिये भी दुर्लभ ओंकारेश्वर नामक दूसरा लिङ्ग स्थित है, वहाँ मुनि कालिकवृक्षिय परम सिद्धिको प्राप्त हुए और सभी सिद्धोंमें श्रेष्ठतम हो गये॥९ -१० ॥ हे भद्रे! उसीके दक्षिणमें पश्चिमकी ओर मुखवाला [ एक ] लिङ्ग स्थित है, उस लिङ्गमें परम तपस्वी गार्ग्य सिद्ध हुए हैं ॥ ११ ॥
शुभे! मैंने तुमसे इस पंचायतनका वर्णन किया, मैंने इस अत्यन्त अद्भुत रहस्यको किसीको भी नहीं बताया है ॥ १२ ॥
हे सुन्दरि! यह आज भी पंचब्रह्म नामसे विख्यात है, हे देवि! इसी कारणसे इसे पंचायतन कहा जाता है ॥ १३ ॥
चारों आश्रमियोंके लिये जो भी पुण्यफल कहा गया है, वह समस्त फल पंचायतनका दर्शन करनेमात्रसे बताया गया है ॥ १४ ॥
मेरा व्रत करनेवालोंके लिये यह श्रेष्ठ पाशुपतव्रत है और मोक्षकी इच्छावाले योगियोंके लिये संसारभयका नाश करनेवाला है ॥ १५ ॥
यह उत्तम पंचायतन अल्प बुद्धिवाले तथा पापसे नष्ट चित्तवाले मनुष्योंके लिये महान् औषध कहा गया है । अतः पंचायतनके दर्शनका सदा प्रयत्न करना चाहिये । हे सुन्दरि! पंचायतनके समीपमें एक कूप स्थित है, उस कूपमें मार्जन - स्नान करके मनुष्य [ शिव- ] दीक्षाका फल
पृष्ठ 783
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ६ ] श्रीकण्ठ, ओंकारेश्वर और बृहस्पतीश्वर आदि लिङ्गोंकी महिमाका
रुद्रस्योत्तरपार्श्वे तु पञ्चायतनदक्षिणे ।
तत्र कुण्डं महत् प्रोक्तं महापातकनाशनम् ॥ १ ९ ।
तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा अभीष्टं फलमाप्नुयात् ।
चतुर्दश्यां यदा योग आर्द्रानक्षत्रसंयुतः ॥२०
तदा पुण्यतमः कालस्तस्मिन् स्नाने महाफलम् ।
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा रुद्रं च भामिनि ॥ २१
यत्र तत्र मृतो देवि रुद्रलोकं तु गच्छति ।
पूर्वामुखस्थितश्चाहं तस्मिँल्लिङ्गे महेश्वरि ॥ २२
रुद्राणां कोटिजप्येन यत्फलं प्रतिपद्यते ।
तत्फलं लभते भद्रे तस्य लिङ्गस्य दर्शनात् ॥ २३
रुद्रस्य च समीपे तु ऋषिभिः स्थापितानि च ।
लिङ्गानि मम सुश्रोणि सर्वकामफलानि च ॥ २४
रुद्रस्य नैर्ऋते भागे महालयमिति स्मृतम् ।
दर्शनाच्च पदं तस्य महाभाग्यस्य सुन्दरि ॥ २५
तत्र स्थाने शुभे रम्ये स्वयं तिष्ठति पार्वती ।
तस्यैव चाग्रतो देवि कूपस्तिष्ठति निर्मलम् ॥ २६
पितरस्तत्र तिष्ठन्ति ये दिव्या ये च मानुषाः ।
तस्मिन् कूप उपस्पृश्य जलं सङ्गृह्य भामिनि ॥ २७ ।
पिण्डस्तत्र प्रदातव्यो मम देवि पदस्पृहः ।
श्राद्धं तत्र प्रकुर्वीत अन्नाद्येनोदकेन च ॥ २८
पिण्डः कूपे तु तत्रैव प्रेक्षप्तव्यः शुभानने ।
एवं कृत्वा तु यस्तस्मिंस्तीर्थे रुद्रमहालये ॥२ ९
एकविंशकुलोपेतो रुद्रलोकं स गच्छति ।
तत्र वैतरणी नाम दीर्घिका पश्चिमामुखी ॥ ३०
तस्यां स्नात्वा वरारोहे नरकं न च पश्यति ।
खण्डस्फुटितसंस्कारं यस्तत्र कुरुते शुभे ॥ ३१
रुद्रलोकोऽक्षयस्तस्य सर्वकालं यशस्विनि ।
महालयस्योत्तरेण लिङ्गानि सुमहान्ति च ॥ ३२
वर्णन ७८१ प्राप्त करता है । उसके दक्षिण दिशाभागमें रुद्रवास कहा गया है ॥ १६-१८ ॥ वहाँपर रुद्रके उत्तरभागमें तथा पंचायतनके दक्षिणमें महापापोंका नाश करनेवाला एक विशाल कुण्ड बताया गया है, उस कुण्डमें स्नान करके मनुष्य अभीष्ट फल प्राप्त करता है । जब चतुर्दशी तिथिमें आर्द्रा नक्षत्रसे संयुक्त योग हो, तब पुण्यतम काल होता है, उस समय उस [ कुण्ड ] -में स्नान करनेसे महान् फल होता है । हे भामिनि! हे देवि! उस तीर्थमें स्नान करके तथा रुद्रका दर्शन करके जहाँ कहीं भी मनुष्य मरता है, [ तत्काल ] रुद्रलोकको जाता है ॥ १ ९ –२११ / २ ॥ हे महेश्वरि! मैं उस लिङ्गमें पूर्वकी ओर मुख किये स्थित हूँ । भद्रे! करोड़ों रुद्रोंका जप करनेसे जो फल होता है, वह फल उस लिङ्गके दर्शनसे प्राप्त हो जाता है ॥ २२-२३ ॥ हे सुश्रोणि! रुद्रके समीपमें समस्त वांछित फल प्रदान करनेवाले [ अनेक ] लिङ्ग ऋषियोंके द्वारा स्थापित किये गये हैं । रुद्रके नैर्ऋत्य दिशामें महालय बताया गया है, हे सुन्दरि! उसके दर्शनसे महाभाग्यका पद प्राप्त होता | है ॥ २४-२५ ॥ उस शुभ तथा रम्य स्थानपर स्वयं पार्वती विराजमान हैं । हे देवि! उसीके आगे निर्मल कूप स्थित है । जो दिव्य तथा मानुष पितर हैं, वे वहाँ रहते हैं । हे भामिनि! हे देवि! मेरे लोककी इच्छा रखनेवालेको चाहिये कि उस कूपमें स्नान करके जल लेकर वहाँ पिण्डदान करे ॥ २६-२७१ / २ ॥ हे शुभानने! अन्न आदिसे तथा उस जलसे श्राद्ध करना चाहिये और वहीं पर कूपमें पिण्डको छोड़ देना चाहिये । जो उस रुद्रमहालय तीर्थमें इस प्रकारसे [ श्राद्ध ] करता है, वह [ अपनी ] इक्कीस पीढ़ियोंसहित रुद्रलोकको जाता है । वहाँपर पश्चिमकी ओर मुखवाली वैतरणी नामक दीर्घिका ( बावली ) है, हे वरारोहे! उसमें स्नान करके मनुष्यको नरक नहीं देखना पड़ता है ॥ २८-३०१ / २ ॥ शुभे! हे यशस्विनि! जो वहाँपर खण्डस्फुटित-संस्कार करता है, उसे सदाके लिये अक्षय रुद्रलोक प्राप्त । होता है । महालयके उत्तरमें अति महान् लिङ्ग विद्यमान
पृष्ठ 784
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
[ परिशिष्ट ७८२ श्रीलिङ्गमहापुराण देवैः सर्वैर्महाभागैः स्थापितानि शुभार्थिभिः पश्चिमे तु दिशाभागे रुद्रकुण्डस्य भामिनि लिङ्गं तत्र स्थितं शुभ्रं देवार्चाय प्रतिष्ठितम् बृहस्पतीश्वरं नाम सर्वदुःखविनाशनम् पितृभिः स्थापितं लिङ्गं तटे कूपस्य दक्षिणे तेन पूजितमात्रेण पितरस्तृप्तिमाप्नुयुः । हैं, जो मंगलकी कामनावाले सभी महाभाग्यशाली ॥ ३३ । देवताओंके द्वारा स्थापित किये गये हैं ॥ ३१-३२१,॥ हे भामिनि! वहाँ रुद्रकुण्डके पश्चिम दिशाभागमें एक शुभ्र लिङ्ग स्थित है, सभी दुःखोंका नाश करनेवाला । बृहस्पतीश्वर नामक वह लिङ्ग देवताओंके आचार्य ॥ ३४ ( बृहस्पति ) - के द्वारा स्थापित किया गया है ॥ ३३-३४ ॥ कूपके दक्षिण तटपर पितरोंके द्वारा [ एक ] लिङ्ग । स्थापित किया गया है, उसके पूजनमात्रसे पितर तृप्त ॥ ३५ । हो जाते हैं ॥ ३५ ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे गुह्यायतनवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणमें ' गुह्यायतनवर्णन ' नामक छठा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६ ॥
सातवाँ अध्याय कामेश्वर, भीष्मेश्वर, वालखिल्येश्वर, सनकेश्वर, मार्कण्डेयेश्वर, दधीचेश्वर तथा कालेश्वर आदि लिङ्गोंका वर्णन ईश्वर उवाच
अन्यदायतनं श्रेष्ठं कालिपुर्यां सुरेश्वरि ।
दक्षिणेन स्थितं देवं रुद्रवासस्य सुन्दरि ॥ १
कामेश्वरमिति ख्यातं सर्वकामफलप्रदम् ।
तप्तं तत्र तपस्तीव्रं कामदेवेन वै पुरा ॥ २
कुण्डं तदुद्भवं देवि पद्मोत्पलसमन्वितम् ।
कुण्डस्यैव तटे रम्ये उत्तमे वरवर्णिनि ॥ ३
लिङ्गं तत्र स्थितं दिव्यं पश्चिमाभिमुखं प्रिये ।
गन्धधूपनमस्कारैर्मुखवाद्यैश्च सर्वशः ॥ ४
यो मामर्चयते तत्र तस्य तुष्याम्यहं सदा ।
तुष्टे तु मयि देवेशि सर्वान् कामाँल्लभेत सः ॥ ५
ततः प्रभृति वै तस्मिन्नन्येऽपि सुरपुङ्गवाः ।
आराधयन्तो मां तस्मिंस्तीर्थं वक्तुं महातपाः ॥ ६
यस्य यस्य यदा कामस्तत्र तं तं ददाम्यहम् ।
ददामि सर्वकामांश्च धर्मं मोक्षं तथैव च ॥ ७ ।
ईश्वर बोले – हे सुरेश्वरि! हे सुन्दरि! कालिपुरीमें रुद्रवासके दक्षिणमें दूसरा श्रेष्ठ आयतन भी स्थित है, कामेश्वर नामसे विख्यात वह लिङ्ग सभी कामनाओंका फल प्रदान करनेवाला है ॥१ ९ २ ॥ पूर्वकालमें वहाँ कामदेवने घोर तपस्या की थी, इससे हे देवि! कमलोंसे युक्त एक कुण्ड वहाँ उत्पन्न हो गया । हे वरवर्णिनि! हे प्रिये! वहाँ कुण्डके ही रम्य तथा उत्तम तटपर पश्चिमकी ओर मुखवाला दिव्य लिङ्ग स्थित है । वहाँपर जो [ व्यक्ति ] गन्ध, धूप, नमस्कार तथा मुखवादनके द्वारा विधिवत् मेरा अर्चन करता है, उसके ऊपर मैं सदा प्रसन्न रहता हूँ, हे देवेशि! मेरे प्रसन्न हो जानेपर वह सभी इच्छित फलोंको प्राप्त कर लेता है ॥२-५ ॥ उसी समयसे दूसरे श्रेष्ठ देवता भी उस लिङ्गमें मेरी आराधना करते हुए वहाँ निवास करते हैं, महान् तपस्वी भी उस तीर्थके माहात्म्यका वर्णन करनेमें समर्थ नहीं हैं ॥ ६ ॥
जिस किसीकी भी जो कामना होती है, मैं उस कामनाको पूर्ण करता हूँ । मैं सभी कामनाओं, धर्म तथा मोक्षको प्रदान करता हूँ ॥७ ॥
पृष्ठ 785
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७ ] कामेश्वर, भीष्मेश्वर, वालखिल्येश्वर,
तस्मादन्येऽपि ये केचित्तीर्थे तस्मिन् जनाः स्थिताः ।
आराधयन्ते देवेशं कामेशं चैव सर्वदा ॥
यो यस्य मनसः कामः तं तमाप्नोति निश्चितम् ।
कामेश्वरसमीपे तु दक्षिणे वरवर्णिनि ॥
तत्र स्नात्वा वरारोहे रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।
चैत्रे मासि सिते पक्षे त्रयोदश्यां तु मानवाः ॥
स्नानं ये च प्रकुर्वन्ति ते कामसदृशा नराः ।
कामेश्वरं सदा लिङ्गं योऽर्चयतीह मानवः ॥
लभेद्विद्याधरं लोकमेवमेव न संशयः ।
कामेश्वरस्य पूर्वेण नाम्ना पञ्चालकेश्वरम् ॥
धनदस्य तु पुत्रेण पूजितोऽहं सुरेश्वरि ।
क्षेत्रं मम प्रियं ज्ञात्वा तस्मिन् देशे व्यवस्थितः ॥
आराधयति मां नित्यं मम पूजारतः सदा ।
पञ्चालेश्वरनामाहं तस्मिन् देशे व्यवस्थितः ॥
नराणां धनदानं तु करिष्यामि यशस्विनि ।
तत्र पूर्वमुखं देवि मुखलिङ्गं तु तिष्ठति ॥
पञ्चकेश्वरनामाहं तत्र देवि प्रतिष्ठितः ।
कूपस्तस्यैव चाग्रे तु पावनः सर्वदेहिनाम् ॥
तस्मिन् स्थाने स्थिता देवि अघोरेशेति नामतः ।
मानवानां हितार्थाय स्वयं तत्र व्यवस्थिता ॥
नव लिङ्गानि गुह्यानि स्थापितानि तु किन्नरैः ।
पञ्चकेश्वरपूर्वेण दिवाकरनिशाकरौ ॥
लिङ्गानि तानि पुण्यानि सर्वपापहराणि च ।
दक्षिणेन तु तस्यैव अन्धकेशेति नामतः ॥
तत्र लिङ्गं महत्पुण्यमन्धकेन प्रतिष्ठितम् ।
मम चैव प्रसादेन गतोऽसौ परमां गतिम् ॥
पश्चिमे तु दिशाभागे तस्य देवस्य सुन्दरि ।
नाम्ना देवेश्वरं लिङ्गं कामकुण्डस्य दक्षिणे ॥
अहमेव सदा भद्रे तस्मिन् स्थाने व्यवस्थितः ।
भीष्मेश्वरं तु तत्रैव सिद्धेश्वरमतः परम् ॥
गङ्गेश्वरं तु तत्रैव यमुनेश्वरमेव च । सनकेश्वर, मार्कण्डेयेश्वर आदि लिङ्गोंका वर्णन ७८३ फ्र अतः अन्य जो कोई भी लोग उस तीर्थमें रहते ८ हैं, वे देवेश कामेश्वरकी सदा आराधना करते हैं ॥८ ॥
उस समय जिसकी जो भी कामना होती है, वह ९ [ व्यक्ति ] उस - उस कामनाको निश्चित रूपसे प्राप्त करता है । हे वरवर्णिनि! कामेश्वरके समीपमें दक्षिणमें जो कुण्ड है, हे वरारोहे! चैत्रमासमें शुक्लपक्षकी १० त्रयोदशीको उसमें स्नान करके मनुष्य रुद्रका अनुचर हो जाता है । जो मनुष्य उसमें स्नान करते हैं, वे ११ कामदेवके समान हो जाते हैं॥९ -१०१ / २ ॥ जो मनुष्य यहाँपर कामेश्वरलिङ्गकी सदा पूजा करता है, वह विद्याधरलोक प्राप्त करता है, इसमें १२ | सन्देह नहीं है ॥ १११/२ ॥ कामेश्वरके पूर्वमें पंचालकेश्वर नामक लिङ्ग है, १३ हे सुरेश्वरि! मैं वहाँ धनद ( कुबेर ) - के पुत्रके द्वारा पूजित हूँ । मेरा प्रिय क्षेत्र जानकर वह उस देशमें स्थित रहकर प्रतिदिन मेरी आराधना करता है और सदा मेरी १४ पूजामें संलग्न रहता है । हे यशस्विनि! मैं उस स्थानमें पंचालेश्वर नामसे स्थित हूँ और मनुष्योंको धनका दान १५ करता हूँ ॥ १२ – १४१/२ ॥ हे देवि! वहाँ पूर्वकी ओर मुखवाला मुखलिङ्ग १६ विराजमान है, हे देवि! मैं वहाँ पंचकेश्वर नामसे स्थित हूँ । उसीके आगे सभी देहधारियोंको पवित्र करनेवाला एक कूप स्थित है ॥ १५-१६ ॥ १७ हे देवि! उस स्थानपर अघोरेशा- इस नामसे भगवती स्थित हैं, वे मनुष्योंके कल्याणके लिये वहाँ १८ स्वयं विराजमान हैं । वहाँ किन्नरोंके द्वारा नौ गुह्य लिङ्ग स्थापित किये गये हैं । पंचकेश्वरके पूर्वमें सूर्य-चन्द्रलिङ्ग स्थित हैं ॥ १७-१८ ॥ १ ९ वे लिङ्ग पुण्यप्रद तथा सभी पापोंको नष्ट करनेवाले हैं । वहाँपर उसीके दक्षिणमें अन्धकेश - इस २० नामवाला महापुण्यप्रद लिङ्ग है, यह अन्धकके द्वारा स्थापित किया गया है, मेरी कृपासे वह [ अन्धक ] वहाँ २१ परम गतिको प्राप्त हुआ था ॥ १ ९ -२० ॥ हे सुन्दरि! उस देवके पश्चिम दिशाभागमें तथा कामकुण्डके दक्षिणमें देवेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है । २२ हे भद्रे! मैं ही उस स्थानपर सदा विराजमान हूँ । वहींपर भीष्मेश्वर तथा सिद्धेश्वर स्थित हैं ॥ २१-२२ ॥ वहींपर गंगेश्वर तथा यमुनेश्वर हैं । वहींपर मण्डलेश्वरं तु तत्रैव ऊर्वशीलिङ्गमुत्तमम् ॥२३
पृष्ठ 786
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ७८४ अन्यानि तत्र लिङ्गानि स्थापितानि महात्मभिः तानि दृष्ट्वा तु मनुजः सर्वयज्ञफलं लभेत्
मण्डलेश्वरसामीप्ये मुखलिङ्गं च तिष्ठति ।
शान्तेन स्थापितं लिङ्गं सर्वपापहरं शुभम् ॥
वायव्ये तु दिशाभागे द्रोणेश्वरसमीपतः ।
वालखिल्येश्वरं नाम सुखदं सर्वदेहिनाम् ॥
तच्च पश्चान्मुखं लिङ्गं कामकुण्डस्य पश्चिमे ।
वालखिल्येश्वरं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥
तस्यैव चाग्रतो भद्रे मुखलिङ्गं च तिष्ठति ।
वाल्मीकेश्वरनामानं तं च दृष्ट्वा न शोचति ॥
तस्यैव कामकुण्डस्य पुरा संस्थापितं तटे ।
लिङ्गं तत्र महापुण्यं च्यवनेन प्रतिष्ठितम् ॥
तस्य दर्शनमात्रेण ज्ञानवान् जायते नरः ।
वालखिल्येश्वरस्यैव दक्षिणे वरवर्णिनि ॥
नाम्ना वातेश्वरं देवं सर्वपातकनाशनम् ।
तं दृष्ट्वा मानवो देवि वायुलोकं च गच्छति ॥
अग्नीश्वरं तु तत्रैव भरतेशं तथैव च ।
वरुणेशं तथा चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥
एतान् दृष्ट्वा महादेवि यथेष्टां गतिमाप्नुयात् ।
अन्यदायतनं पुण्यं सनकेन प्रतिष्ठितम् ॥
सनकेश्वरनामानं सर्वसिद्धामरार्चितम् ।
तेन दृष्टेन देवेशि राजसूयफलं लभेत् ॥
धर्मेश्वरं तु तत्रैव दक्षिणे वरवर्णिनि ।
नाम्ना धर्मेश्वरं देवं सर्वकामफलप्रदम् ॥
अन्यत्तत्रैव लिङ्गं तु ऋषिभिः स्थापितं पुरा ।
सनकेश्वरस्योत्तरतो नाम्ना गरुडकेश्वरम् ॥
सिद्धिकामेन सुश्रोणि स्थापितं गरुडेन तु ।
गरुडेश्वरस्य पुरतः स्थापितं ब्रह्मसूनुना ॥
। मण्डलेश्वर तथा उत्तम उर्वशीलिङ्ग विद्यमान हैं ॥ २३ ॥
॥ २४ [ हे देवि! ] वहाँपर महात्माओंके द्वारा अन्य लिङ्ग भी स्थापित किये गये हैं, उनका दर्शन करके मनुष्य सभी यज्ञोंका फल प्राप्त करता है ॥ २४ ॥
२५ मण्डलेश्वरके समीपमें मुखलिङ्ग स्थित है, सभी पापोंका नाश करनेवाला वह शुभ लिङ्ग ' शान्त ' के ' द्वारा स्थापित किया गया है ॥ २५ ॥
२६ वायव्य दिशाभागमें द्रोणेश्वरके समीप वालखिल्येश्वर नामक लिङ्ग स्थित है, वह सभी प्राणियोंको सुख देनेवाला है ॥ २६ ॥
२७ कामकुण्डके पश्चिममें स्थित वह लिङ्ग पश्चिमकी ओर मुखवाला है, वालखिल्येश्वरका दर्शन करके २८ । मनुष्य सभी यज्ञोंका फल प्राप्त करता है । हे भद्रे! उसीके आगे वाल्मीकेश्वर नामक मुखलिङ्ग स्थित है, उसका दर्शन करके मनुष्य शोकयुक्त नहीं होता २ ९ | है ॥ २७-२८ ॥ उसी कामकुण्डके तटपर पूर्वकालमें [ महर्षि ] च्यवनके द्वारा स्थापित किया गया महापुण्यप्रद लिङ्ग ३० स्थित है, उसके दर्शनमात्रसे मनुष्य ज्ञानी हो जाता | है ॥ २ ९ १ / २ ॥ हे वरवर्णिनि । वालखिल्येश्वरके दक्षिणमें सभी ३१ पापोंका नाश करनेवाला वातेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है, हे देवि! उसका दर्शन करके मनुष्य वायुलोकको ३२ जाता है ॥ ३०-३१ ॥ वहींपर अग्नीश्वर, भरतेश तथा सभी सिद्धियोंको प्रदान करनेवाला वरुणेश - ये लिङ्ग स्थित हैं, हे ३३ महादेवि! इनका दर्शन करके मनुष्य अभीष्ट गति प्राप्त करता है । वहाँ दूसरा पुण्यप्रद लिङ्ग भी स्थित है, जो [ महामुनि ] सनकके द्वारा स्थापित किया गया है, ३४ सनकेश्वर नामक वह लिङ्ग सभी सिद्धों तथा देवताओंके द्वारा पूजित है । हे देवेशि! उसके दर्शनसे मनुष्य ३५ राजसूययज्ञका फल प्राप्त करता है ॥ ३२–३४ ॥ हे वरवर्णिनि! वहींपर दक्षिण दिशामें धर्मेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है, वह धर्मेश्वरलिङ्ग सभी वांछित ३६ फलोंको प्रदान करनेवाला है । वहीँपर पूर्वकालमें ऋषियोंके द्वारा स्थापित किया गया अन्य लिङ्ग भी स्थित है । हे सुश्रोणि! सनकेश्वरके उत्तरमें गरुडकेश्वर ३७ | नामक लिङ्ग है, जो सिद्धिकी इच्छावाले गरुडके द्वारा
पृष्ठ 787
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७ ] कामेश्वर, भीष्मेश्वर, वालखिल्येश्वर, सनकेश्वर, मार्कण्डेयेश्वरआदि लिङ्गोंका वर्णन ७८५ भक्त्या सनत्कुमारेण स्थापितोऽहं वरानने । स्थापित किया गया है॥३५-३६१ तेन दृष्टेन देवेशि ज्ञानवान् जायते नरः ॥ ३८ गरुडेश्वरके सामने एक लिङ्ग / २ ॥ स्थित है, हे
तस्यैव चोत्तरे पार्श्वे सनन्देन प्रतिष्ठितम् ।
तस्य दर्शनमात्रेण प्राप्यते सिद्धिरुत्तमा ॥
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे स्थापितं ह्यासुरीश्वरम् ।
तथैव पञ्चशिखिना स्थापितं च महात्मना ॥
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् ।
शनैश्चरेण तत्रैव मुखलिङ्गं प्रतिष्ठितम् ॥
शनैश्चरेश्वरं नाम सर्वलोकनमस्कृतम् ।
तं दृष्ट्वा मानवो देवि रोगैर्नैवाभिभूयते ॥
अन्यच्चैव महापुण्यं काशीपुर्यां महाशये ।
मार्कण्डेयस्तु विख्यातो मम चैव सदा प्रियः ॥
तस्य लिङ्गस्य चाग्रे तु पश्चिमेन यशस्विनि ।
मार्कण्डेयहृदो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥
मार्कण्डेयह्रदे स्नात्वा किं भूयः परिशोचति ।
स्नानं दानं जपो होमः श्राद्धं च पितृतर्पणम् ॥
तत्सर्वमक्षयं तत्र भवतीति न संशयः ।
तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चैव चतुर्मुखम् ॥
रुद्रलोकः सदा तस्य पुनरावृत्तिदुर्लभः ।
मार्कण्डेश्वरसामीप्ये उत्तरेण यशस्विनि ॥
कूपो वै तिष्ठते तत्र सर्वतीर्थवरोऽनघे ।
कूपस्य चोत्तरेणैव कुण्डमध्ये यशस्विनि ॥
कुण्डेश्वरमिति ख्यातं सर्वसिद्धैस्तु वन्दितम् ।
दीक्षां पाशुपतीं तीर्त्वा द्वादशाक्षरेण यत्फलम् ॥
तत्फलं लभते देवि ब्राह्मणस्तु न संशयः कुण्डस्य पश्चिमे तीरे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् स्कन्देन स्थापितं देवि ब्रह्मलोकगतिप्रदम् मार्कण्डेयस्य पूर्वेण नातिदूरे व्यवस्थितम् वरानने! ब्रह्माके पुत्र सनत्कुमारने भक्तिपूर्वक [ वहाँ ] मुझे स्थापित किया था, हे देवेशि! उस [ लिङ्ग ] -के ३ ९ दर्शनसे मनुष्य ज्ञानसम्पन्न हो जाता है॥३७-३८ ॥ उसीके उत्तरभाग [ मुनि ] सनन्दके द्वारा स्थापित किया गया लिङ्ग है, उसके दर्शनमात्रसे उत्तम सिद्धि ४० प्राप्त होती है ॥ ३ ९ ॥ उसीके दक्षिण भागमें आसुरीश्वर लिङ्ग स्थापित ४१ है, वह महात्मा पंचशिखिके द्वारा स्थापित किया गया है ॥ ४० ॥
वहीं पर उसके दक्षिणभागमें समीपमें ही शनैश्चरके ४२ द्वारा स्थापित किया गया मुखलिङ्ग स्थित है, वह शनैश्चरेश्वर नामक लिङ्ग सभी लोकोंद्वारा नमस्कृत है । | हे देवि! उसका दर्शन करके मनुष्य रोगोंसे पीड़ित नहीं ४३ | होता है ॥ ४१-४२ ॥ हे महाशये! काशीपुरीमें अन्य महापुण्यप्रद लिङ्ग भी है, वह मार्कण्डेय नामसे विख्यात है और सर्वदा ४४ । मेरा प्रिय है ॥४३ ॥
हे यशस्विनि! उस लिङ्गके आगे पश्चिममें तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध मार्कण्डेयहद ( कुण्ड ) है, मार्कण्डेयह्रदमें ४५ स्नान करके मनुष्य किसी प्रकारके शोकसे सन्तप्त नहीं रहता है । वहाँ किया गया स्नान, दान, जप, होम, श्राद्ध ४६ तथा पितृतर्पण - सब कुछ अक्षय होता है, इसमें सन्देह नहीं है । उस कुण्डमें स्नान करके तथा चतुर्मुखका दर्शन करके मनुष्य पुनर्जन्मकी प्राप्ति न करानेवाले ४७ रुद्रलोकको जाता है॥४४–४६१ / २ ॥ हे यशस्विनि! हे अनघे! मार्कण्डेश्वरके समीपमें उत्तर दिशामें वहाँ सभी तीर्थोंमें श्रेष्ठ एक कूप विद्यमान ४८ है । हे यशस्विनि! कूपके उत्तरमें ही कुण्डके मध्यमें | सभी सिद्धोंसे वन्दित कुण्डेश्वर - इस नामसे विख्यात लिङ्ग स्थित है॥४७-४८१ / २ ॥ ४ ९ हे देवि! द्वादशाक्षरके द्वारा पाशुपत दीक्षा प्राप्त करके ब्राह्मण जो फल पाता है, उस फलको उसके । प्राप्त कर लेता है, इसमें संशय नहीं है । ॥ ५० दर्शनमात्रसे कुण्डके पश्चिम तटपर पश्चिमकी ओर मुखवाला । लिङ्ग स्थित है, हे देवि! वह [ लिङ्ग ] स्कन्दके द्वारा ॥ ५१ । स्थापित किया गया है, वह ब्रह्मलोककी गति प्रदान
पृष्ठ 788
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ७८६ अफ्र
शाण्डिल्येश्वरनामानं स्थितं तत्रैव सुन्दरि ।
मुखङ्गिं तु तं भद्रे पश्चिमाभिमुखं स्थितम् ॥ ५२
तं दृष्ट्वा मानवो देवि पशुपाशैः प्रमुच्यते ।
अस्यैव दक्षिणे पार्श्वे नाम्ना भद्रेश्वरं स्मृतम् ॥ ५३
तत्र पश्चान्मुखं लिङ्गं स्थापितं च ब्रह्मर्षिभिः ।
तेन दृष्टेन सुश्रोणि ब्राह्मण्यं लभते नरः ॥ ५४
अन्यच्चैव महादेवि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
यो वै पूर्वं मया तुभ्यं कपालीशः प्रवर्तितः ॥ ५५
तस्य दक्षिणदिग्भागे लिङ्गानि कथयाम्यहम् ।
तत्र देवी स्वयं देवी श्रीर्वै तिष्ठति सर्वदा ॥ ५६
श्रीकुण्डमिति विख्यातं तत्र कुण्डे वरानने ।
तस्मिन् कुण्डेश्वरी देवी वरदा सर्वदेहिनाम् ॥ ५७
तत्र कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवीं महाश्रियम् ।
श्रिया न रहितः सो वै यत्र तत्राभिजायते ॥ ५८ ।
श्रियश्चोत्तरपार्श्वे तु कपालीशस्य दक्षिणे ।
तत्र लिङ्गं महाभागे महालक्ष्म्या प्रतिष्ठितम् ॥ ५ ९
पूर्वाभिमुखोऽहं तस्मिन् कुण्डस्यैव तु दक्षिणे ।
स्नात्वा कुण्डे तु वै देवि तल्लिङ्गं ह्यर्चयिष्यति ॥ ६०
नरो वा यदि वा नारी तस्य पुण्यफलं शृणु ।
चामरासक्तहस्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः सदा ॥ ६१
तिष्ठते सुविमानस्थो यावदाभूतसम्प्लवम् ।
इह लोके यदा याति लक्ष्मीवान् रूपसंयुतः ॥ ६२
धनधान्यसमायुक्तः कुले महति जायते ।
स्वर्गलोकस्य तद्द्वारं रहस्यं देवनिर्मितम् ॥ ६३
यदा मत्स्योदरीं यान्ति देवलोकाद्दिवौकसः ।
तदा तेनैव मार्गेण स्त्रीभिः परिवृतः सुखम् ॥६४
तेन सा प्रोच्यते देवि महाश्रीर्वरवर्णिनि ।
एतत्तुभ्यं मया देवि रहस्यं परिकीर्तितम् ॥ ६५ ।
फ्र करनेवाला है ॥४ ९ -५०१२ ॥ मार्कण्डेयके पूर्व समीपमें ही शाण्डिलेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है । हे सुन्दरि! वहींपर मुखलिङ्ग स्थित है । भद्रे! वह लिङ्ग पश्चिमकी ओर मुख किये हुए स्थित है ॥ ५१-५२ ॥ हे देवि! उसका दर्शन करके मनुष्य पशुपाशोंसे मुक्त हो जाता है । इसीके दक्षिण भागमें भद्रेश्वर नामक लिङ्ग कहा गया है, पश्चिमकी ओर मुखवाला वह लिङ्ग ब्रह्मर्षियोंके द्वारा स्थापित किया गया है । हे सुश्रोणि! उसके दर्शनसे मनुष्य ब्राह्मण्य प्राप्त करता है । हे महादेवि! अब मैं क्रमसे अन्य लिङ्गोंका वर्णन करूँगा ॥ ५३-५४९ / २ । || मैंने पूर्वमें आपसे जिस कपालीशके विषयमें बताया था, उसके दक्षिण दिशाभागमें स्थित लिङ्गोंको मैं बता रहा हूँ । हे देवि! वहाँपर स्वयं भगवती श्री सर्वदा विराजमान हैं ॥ ५५-५६ ॥ हे वरानने! वहाँ श्रीकुण्ड बताया गया है, उस कुण्डमें सभी प्राणियोंको वर देनेवाली कुण्डेश्वरी देवी विराजमान हैं ॥ ५७ ॥
उस कुण्डमें स्नान करके तथा देवी महालक्ष्मीका दर्शन करके मनुष्य जहाँ - कहीं भी रहता है, लक्ष्मीसे विहीन नहीं होता है ॥५८ ॥
हे महाभागे! उस श्रीके उत्तरभागमें तथा कपालीशके दक्षिणमें महालक्ष्मीके द्वारा लिङ्ग स्थापित किया गया है ॥ ५ ९ ॥ मैं कुण्डके दक्षिणमें पूर्वाभिमुख होकर स्थित हूँ । हे देवि! उस कुण्डमें स्नान करके यदि कोई पुरुष या स्त्री उस लिङ्गका अर्चन करेगा, तो उसके पुण्यफलको सुनो, वह प्रलयपर्यन्त हाथोंमें चँवर धारण की हुई स्त्रियोंसे सदा घिरा हुआ रहकर उत्तम विमानमें स्थित रहता है और जब इस लोकमें जन्म लेता है, तब लक्ष्मीवान्, रूपवान् तथा धनधान्यसे युक्त होकर महान् कुलमें उत्पन्न होता है । वह [ कुण्ड ] स्वर्गलोकका
देवनिर्मित रहस्यमय द्वार है । ६० - ६३ ॥
जब देवतालोग देवलोकसे मत्स्योदरीमें जाते हैं, तब उसी मार्गसे वह मनुष्य स्त्रियोंसे घिरा हुआ सुखपूर्वक प्रवेश करता है । हे देवि! हे वरवर्णिनि! इसीलिये वे महाश्री कही जाती हैं । हे देवि! मैंने यह
पृष्ठ 789
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७ ] कामेश्वर, भीष्मेश्वर, वालखिल्येश्वर,
तस्य विष्णुध्रुवस्यैव पश्चिमाया दिशः स्थितम् ।
स्थापितं मम लिङ्गं तु दधीचेन महर्षिणा ॥
दधीचेश्वरनामानं ख्यातं सर्वसुरासुरैः ।
तं दृष्ट्वा मनुजो देवि ऐश्वरं लोकमाप्नुयात् ॥
दक्षिणे तु तदा तत्र गायत्र्या स्थापितं पुरा ।
गायत्र्या दक्षिणे चैव सावित्र्या स्थापितं पुनः ॥
एतौ पश्चान्मुखौ लिङ्गौ मम देवि प्रियौ सदा । अस्य चैव तु पूर्वेण लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम् ॥
मत्स्योदरीतटे रम्ये स्थितं सत्पतयेश्वरम् ।
तेन दृष्टेन सुश्रोणि उत्तमां सिद्धिमाप्नुयात् ॥
लक्ष्मीलिङ्गस्य देवेन लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ।
उग्रेश्वरे महत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
तेन दृष्टेन सुश्रोणि भवेज्जातिस्मरो नरः ।
तस्यैव दक्षिणे देवि महत्कुण्डं व्यवस्थितम् ॥
स्नात्वा कनखले यद्वत्पुण्यमुक्तं यशस्विनि ।
तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा फलमाप्नोति तत्समम् ॥
दधीचेशात्पश्चिमतो नाम्ना तु धनदेश्वरम् ।
यत्र देवि तपस्तप्तं धनदेन महात्मना ॥
तत्र कुण्डं महादेवि धनदेशस्य धीमतः ।
तत्र स्नात्वा नरो देवि धनदेशं च पश्यति ॥
तस्य तुष्टः कुबेरस्तु देवत्वं सम्प्रयच्छति ।
अन्यानि तत्र लिङ्गानि स्थापितानि सुरासुरैः ॥
तानि दृष्ट्वातिपुण्यानि स्वर्गलोकं व्रजेन्नरः ।
धनदेशात् पश्चिमतो नाम्ना तु करवीरकम् ॥
तेन दृष्टेन देवेशि सिद्धिं प्राप्नोति मानवः ।
पुण्यानि तत्र लिङ्गानि स्थितानि परमेश्वरि ॥
तस्य वायव्यकोणे तु लिङ्गं पश्चान्मुखं स्थितम् ।
मारीचेश्वरनामानं सर्वपातकनाशनम् ॥
सनकेश्वर, मार्कण्डेयेश्वर आदि लिङ्गोंका वर्णन ७८७ रहस्य आपको बता दिया ॥ ६४-६५ ॥ ६६ उसी विष्णुध्रुवके पश्चिम दिशामें महर्षि दधीचके द्वारा स्थापित किया गया मेरा लिङ्ग स्थित । वह लिङ्ग सभी देवताओं तथा असुरोंके द्वारा दधीचेश्वर नामसे ६७ कहा गया है, हे देवि! उसका दर्शन करके मनुष्य ईश्वरका लोक प्राप्त करता है ॥ ६६-६७ ॥॥ उसके दक्षिणमें पूर्वकालमें गायत्रीके द्वारा स्थापित ६८ किया गया लिङ्ग स्थित है और गायत्रीके दक्षिणमें सावित्रीके द्वारा स्थापित किया गया लिङ्ग स्थित है । ६ ९ देवि मेरे! ये दोनों लिङ्ग पश्चिमकी ओर मुखवाले हैं तथा सर्वदा प्रिय हैं । इसके पूर्वमें पूर्वाभिमुख लिङ्ग स्थित है ॥ ६८-६९ ॥ ७० यह सत्पतयेश्वर नामक लिङ्ग मत्स्योदरीके रम्य तटपर स्थित है, हे सुश्रोणि! उसके दर्शनसे मनुष्य उत्तम सिद्धि प्राप्त करता है ॥ ७० ॥
७१ लक्ष्मीलिङ्गके पास देवताके द्वारा पश्चिमकी ओर मुखवाला उग्रेश्वर नामक महापुण्यप्रद तथा सभी पापोंका नाश करनेवाला लिङ्ग स्थित है, हे सुश्रोणि! ७२ उसके दर्शनसे मनुष्य जातिस्मर ( पूर्वजन्मकी स्मृतिवाला ) हो जाता है ॥७११२ ॥
हे देवि! उसीके दक्षिणमें एक विशाल कुण्ड ७३ स्थित है, है यशस्विनि! कनखल में स्नान करनेसे जो पुण्य कहा गया है, मनुष्य उस कुण्डमें स्नान करके ७४ उसके समान फल प्राप्त कर लेता है ॥ ७२-७३ ॥ हे देवि! दधीचेश्वरके पश्चिममें धनदेश्वर नामक लिङ्ग है, जहाँ महात्मा धनदने तपस्या की थी । हे ७५ महादेवि! वहाँपर बुद्धिमान् धनदेश्वरका कुण्ड स्थित है, हे देवि! जो मनुष्य उसमें स्नान करके धनदेश्वरका दर्शन करता है, उसपर प्रसन्न होकर कुबेर उसे देवत्व. ७६ प्रदान करते हैं॥७४-७५१ / २ ॥ [ हे देवि! ] वहाँपर देवताओं तथा असुरोंके द्वारा अन्य लिङ्ग भी स्थापित किये गये हैं, उन महापुण्यप्रद ७७ लिङ्गोंका दर्शन करके मनुष्य स्वर्गलोक प्राप्त करता है । हे देवेशि! धनदेश्वरके पश्चिममें करवीरक नामक ७८ लिङ्ग स्थित है, उसके दर्शनसे मनुष्य सिद्धि प्राप्त करता है । परमेश्वरि! वहाँ [ अन्य ] पुण्यप्रद लिङ्ग भी स्थित हैं ॥ ७६–७८ ॥ ७ ९ उस [ करवीरक ] - के वायव्यकोणमें पश्चिमकी
पृष्ठ 790
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ७८८ तस्य चैवाग्रतो देवि स्थापितं कुण्डमुत्तमम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या भ्राजते भास्करो यथा
मारीचेशात्पश्चिमतो लिङ्गमिन्द्रेश्वरं महत् ।
पश्चिमाभिमुखं देवि कुण्डस्य तटसंस्थितम् ॥
इन्द्रेश्वराद्दक्षिणतो वापी कर्कोटकस्य च ।
तत्र वीरजले स्नात्वा दृष्ट्वा कर्कोटकेश्वरम् ॥
नागानां चाधिपत्यं तु जायते नात्र संशयः ।
कर्कोटकाद्दक्षिणतो नातिदूरे व्यवस्थितम् ॥
दृगिचण्डेश्वरं नाम ब्रह्महत्यापहारकम् ।
तत्र पाशुपतः सिद्धः कौथुमिर्नाम नामतः ॥
ज्ञानं पाशुपतं प्राप्य रुद्रलोकमितो गतः ।
पश्चिमाभिमुखं लिङ्गं कुण्डस्योत्तरतः स्थितम् ॥
तत्र कुण्डे नरः स्नात्वा दृगिचण्डेश्वरस्य तु ।
रुद्रलोकमवाप्नोति त्यक्त्वा संसारसागरम् ॥
तस्य पूर्वेण देवेशि दीर्घिकायास्तटे शुभे ।
अग्नीश्वरं तु नामानं सर्वपापक्षयङ्करम् ॥
तं दृष्ट्वा मानवो देवि अग्निलोकं तु गच्छति ।
तस्यैव पूर्वदिग्भागे नाम्ना ह्याम्नातकेश्वरम् ॥
तं दृष्ट्वा मनुजो भद्रे रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।
एकलिङ्गं तु तद्विद्यात् सूक्ष्मं च वरवर्णिनि ॥
तस्यैवाम्नातकेशस्य दक्षिणे नातिदूरतः ।
कुण्डं तदुद्भवं दिव्यं सुरलोकप्रदायकम् ॥
उर्वशीश्वरनामानं स्थितं पश्चान्मुखं भुवि ।
तं दृष्ट्वा मनुजो देवि गणत्वं लभते ध्रुवम् ॥
कुण्डस्य नैर्ऋते भागे नातिदूरे कथञ्चन ।
उर्वशीशसमीपे तु तालकर्णेश्वरं स्मृतम् ॥
तं दृष्ट्वा मानवो देवि चण्डस्यैति सलोकताम् ।
तस्यैव तु समीपे तु लिङ्गानि स्थापितानि च ॥
| ओर मुखवाला मारीचेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है, वह सभी पापोंका नाश करनेवाला है ॥ ७ ९ ॥ ॥ ८० हे देवि! उसके आगे एक उत्तम कुण्ड स्थापित किया गया है, उसमें भक्तिपूर्वक स्नान करके मनुष्य ८१ सूर्यके समान दीप्तिमान् हो जाता है ॥८० ॥
मारीचेश्वरके पश्चिममें इन्द्रेश्वर नामक महान् लिङ्ग है । हे देवि! पश्चिमकी ओर मुखवाला वह लिङ्ग ८२ कुण्डके तटपर स्थित है ॥ ८१ ॥
इन्द्रेश्वरके दक्षिणमें कर्कोटककी वापी है, उस वीरलमें स्नान करके तथा कर्कोटकेश्वरका दर्शन ८३ करके [ मनुष्यको ] नागोंका आधिपत्य प्राप्त हो जाता है । इसमें सन्देह नहीं है ॥ ८२१/२ ॥ ८४ कर्कोटकेश्वरके दक्षिण समीपमें ही ब्रह्महत्याका नाश करनेवाला दृगिचण्डेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है, वहाँपर पाशुपत कौथुमि नामवाले ऋषि सिद्धिको प्राप्त ८५ हुए और पाशुपत ज्ञान प्राप्त करके यहाँसे रुद्रलोकको गये ॥ ८३-८४९ / २ ॥ पश्चिमकी ओर मुखवाला वह लिङ्ग कुण्डके ८६ उत्तरमें स्थित है, वहाँपर दृगिचण्डेश्वरके कुण्डमें स्नान करके मनुष्य संसारसागरका त्यागकर रुद्रलोक प्राप्त
करता है । ८५-८६ ॥
८७ हे देवेशि! उसके पूर्वमें कुण्डके उत्तम तटपर सभी पापोंका नाश करनेवाला अग्नीश्वर नामक लिङ्ग ८८ स्थित है, हे देवि! उसका दर्शन करके मनुष्य अग्निलोकको जाता है ॥८७१ / २ ॥ उसीके पूर्व दिशाभागमें आम्नातकेश्वर नामक ८ ९ लिङ्ग है, हे भद्रे! उसका दर्शन करके मनुष्य रुद्रका अनुचर हो जाता है । हे वरवर्णिनि! उसे सूक्ष्म एकलिङ्ग जानना चाहिये ॥ ८८-८९ ॥ ९ ० उसी आम्नातकेश्वरके दक्षिण समीपमें ही देवलोककी । प्राप्ति करानेवाला दिव्य कुण्ड स्थित है ॥ ९ ० ॥ वहाँ पश्चिम की ओर मुखवाला उर्वशीश्वर नामक ९ १ लिङ्ग स्थित है, हे देवि! उसका दर्शन करके मनुष्य निश्चित रूपसे गणत्व प्राप्त करता है ॥ ९ १ ॥ ९ २ कुण्डके नैर्ऋत्यभागमें समीपमें ही उर्वशीश्वरके पासमें तालकर्णेश्वरलिङ्ग बताया गया है, हे देवि! उसका दर्शन करके मनुष्य चण्डका सालोक्य प्राप्त ९ ३ | करता है॥९ २१ / २ ॥