लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 771–780

लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 771–780

पृष्ठ 771

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 771 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय १ ] अविमुक्तक्षेत्रकी महिमा याज्ञवल्क्येश्वरस्यापि पश्चिमे पश्चिमाननम् । प्रह्लादेश्वरनामानमद्वैतफलदायकम् 1 प्रह्रादेश्वरात् पुरतः स्वयंलीनं तु तिष्ठति ॥

स्वर्लीनेश्वरनामानं सुमहाफलदायकम् ।

ज्ञानविज्ञाननिष्ठानां परमानन्दमिच्छताम् ॥

या गतिर्विहिता तेषां स्वर्लीने तु मृतस्य च ।

स्वर्लीनात् पुरतो लिङ्गं स्थितं पूर्वमुखं शुभम् ॥

वैरोचनेश्वरं नाम स्थापितं दैत्यसूनुना ।

तस्य चैवोत्तरे देवि लिङ्गं पश्चान्मुखं स्मृतम् ॥

बलिना स्थापितं तत्तु शिवालोकपरायणम् ।

अन्यच्चैतत् स्थिरं लिङ्गं बाणेश्वर इति स्थितम् ॥

राक्षसी तु महाभीमा नाम्ना शालकटङ्कटा ।

तया च स्थापितं भद्रे तस्य चोत्तरतः शुभम् ॥

अन्यदायतनं पुण्यं तस्मिन् स्थाने यशस्विनि ।

हिरण्यगर्भं विख्यातं पुण्यं तस्यापि दर्शनम् ॥

मोक्षेश्वरं तु तत्रैव स्वर्गेश्वरमतः परम् ।

एतौ दृष्ट्वा सुरेशानि स्वर्गं मोक्षं च विन्दति ॥

वासुकीश्वरनामानं तयोश्चोत्तरतः शुभम् ।

चतुर्मुखं तु तल्लिङ्गं सर्वकामफलप्रदम् ॥

तस्यैव पूर्वखण्डे तु वासुकेस्तीर्थमुत्तमम् ।

तत्र स्नातो वरारोहे रोगैर्नैवाभिभूयते ॥

तस्यैव च समीपे तु चन्द्रेण स्थापितं शुभम् ।

चन्द्रेश्वरस्य पूर्वेण लिङ्गं विद्येश्वरं शुभम् ॥

लभेद्वैद्याधरं लोकं तस्य लिङ्गस्य दर्शनात् ॥

और वहाँ स्थित लिङ्गायतनोंका वर्णन ७६ ९ Y YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA याज्ञवल्क्येश्वरके भी पश्चिम भागमें पश्चिमकी ओर मुखवाला प्रह्रादेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है; यह ९ ० अद्वैत फल देनेवाला है । प्रह्रादेश्वरके सामने स्वयंलीन स्वर्लीनेश्वर नामक लिङ्ग विराजमान है; यह अत्यधिक फल प्रदान करनेवाला है । ज्ञान - विज्ञानमें निष्ठ तथा ९ १ परम आनन्दकी अभिलाषा करनेवालोंकी जो गति होती है, वह गति स्वर्लीन [ तीर्थ ] में मरनेवालेकी होती | है ॥ ९ ० - ९ ११ / २ ॥ ९ २ स्वर्लीनके आगे पूर्वकी ओर मुखवाला ' वैरोचनेश्वर नामक शुभ लिङ्ग स्थित है; यह दैत्य - पुत्रद्वारा स्थापित किया गया है॥९ २१ / २ ॥ ९ ३ हे देवि! उसके उत्तरमें भी पश्चिमकी ओर मुखवाला लिङ्ग बताया गया है; शिवालोक प्रदान करनेवाला वह [ लिङ्ग ] बलिके द्वारा स्थापित किया ९ ४ गया है । वहाँ बाणेश्वर नामक अन्य स्थिर लिङ्ग भी विराजमान है ॥ ९ ३ - ९ ४ ॥ हे भद्रे! शालकटंकटा नामक [ एक ] महाभयंकर ९ ५ राक्षसी थी, उसके द्वारा उस [ बाणेश्वर ] -के उत्तरमें शुभ लिङ्ग स्थापित किया गया है॥९ ५ ॥ हे यशस्विनि! हिरण्यगर्भ नामसे प्रसिद्ध अन्य पुण्यप्रद ९ ६ आयतन [ लिङ्ग ] भी उस स्थानपर विद्यमान है; उसका भी दर्शन पुण्य प्रदान करनेवाला है ॥ ९ ६ ॥ हे सुरेशानि! इसके बाद वहींपर मोक्षेश्वर तथा ९ ७ स्वर्गेश्वर विद्यमान हैं; इनका दर्शन करके स्वर्ग तथा मोक्षकी प्राप्ति होती है ॥ ९ ७ ॥ उन दोनोंके उत्तरमें वासुकीश्वर नामक चार ९ ८ मुखवाला शुभ लिङ्ग स्थित है; वह लिङ्ग समस्त कामनाओंका फल देनेवाला है ॥ ९ ८ ॥ उसीके पूर्वभागमें वासुकिका उत्तम तीर्थ विद्यमान ९९ है; हे वरारोहे! उसमें स्नान करके मनुष्य रोगोंसे आक्रान्त नहीं होता है ॥ ९९ ॥

उसीके समीपमें चन्द्रमाके द्वारा शुभ लिङ्ग स्थापित १०० किया गया है । चन्द्रेश्वरके पूर्वमें विद्येश्वर नामक शुभ लिङ्ग विद्यमान है; उस लिङ्गके दर्शनसे मनुष्य विद्याधरका १०१ | लोक प्राप्त करता है ॥ १००-१०१ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणमें ' अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन ' नामक प्रथम अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १ ॥

पृष्ठ 772

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 772 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ७७० दूसरा अध्याय मातृमण्डल और आकाशलिङ्गका वर्णन देव्युवाच

कथं वीरेश्वरो देव एतदिच्छामि वेदितुम् ।

कथयस्व प्रसादेन देवदेव महेश्वर ॥ १

ईश्वर उवाच

इह आसीत्पुरा राजा नियुक्तिर्नाम विश्रुतः ।

तस्य भार्या महादेवि अरजा नाम विश्रुता ॥ २

एकः पुत्रस्तया जातः कालेन बहुना तदा ।

पादे द्वितीये सम्भूते मूलनक्षत्रसंज्ञके ॥ ३

मन्त्रिभिश्च तदा देवि उक्ता तत्रेशभामिनी ।

जातोऽयं दारको देवि पापनक्षत्रसम्भवः ॥ ४

तस्मात्त्याज्यस्तु बालोऽयं राज्ञा चैव हितार्थिना ।

एवमुक्ता तु सा देव मन्त्रिभिर्हितकाम्यया ॥ ५

ध्यात्वा चाधोमुखी दीना प्रतिपेदे महेश्वरीम् ।

प्रोवाचेदं तदा धात्रीं बालं गृह्णीष्व मा चिरम् ॥ ६

स्वर्लीनस्योत्तरे पार्श्वे मातृभ्यश्च समर्पितम् ।

रक्षतामिति बालोऽयं मम पुत्र इत्यब्रवीत् ॥ ७

राज्ञ्यास्तु वचनं सर्वं कृतं धातृकया तदा ।

मातॄणां हि तदा बालं निक्षेप्तुमुपचक्रमे ॥ ८

कदाचित्कालपर्याये मातृभिः परिचिन्तितम् ।

अस्माकं पुत्रतां प्राप्त एष बालो न संशयः ॥ ९

अस्माभिर्गन्तुमारब्धं खेचरीचक्रमुत्तमम् ।

ब्रह्माणी चाब्रवीद्देवि योगपीठं तु नीयताम् ॥ १०

योगपीठेन दृष्टेन बालो राज्यक्षमो भवेत् ।

सर्वाभिर्मातृभिश्चाथ तद्वाक्यमभिनन्दितम् ॥ ११

नीतो विद्याधरं लोकं योगपीठं च दर्शितम् ।

आश्वासितो मातृगणैः स्पृष्टः तत्र स बालकः ॥ १२

कथ्यतां पूर्ववृत्तान्तः पुत्र बालकुमारक ।

कस्य त्वं पूर्णचन्द्राभ कथं प्राप्तोऽसि नो गृहम् ।

एवमुक्तस्तदा बालो न किञ्चित्प्रत्यभाषत ॥ १३ ।

देवी बोलीं- हे देव! वीरेश्वर मैं यह जानना चाहती हूँ; हे देवदेव! कृपापूर्वक यह बतायें ॥१ ॥

ईश्वर बोले - हे महादेवि! इस नियुक्ति नामसे प्रसिद्ध [ एक ] राजा अरजा नामसे विख्यात थी ॥ २ ॥

बहुत समयके बाद उसे एक पुत्र कैसे उत्पन्न हुए, हे महेश्वर! आप लोकमें पूर्वकालमें था, उसकी भार्या उत्पन्न हुआ । मूल नक्षत्रके दूसरे चरणमें उसके उत्पन्न होनेपर मन्त्रियोंने राजाकी पत्नीसे कहा- हे देवि! यह बालक पापनक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है, अतः [ अपने ] कल्याणकी इच्छावाले राजाको इस । बालकका त्याग कर देना चाहिये ॥ ३-४९ / २ ॥ हे देवि! हितकी कामनासे मन्त्रियोंके द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर दुःखी होकर नीचेकी ओर मुख की हुई उस । रानीने ध्यान करके महेश्वरीकी शरण ली ॥५१ / २ ॥ तब उसने धात्रीसे यह कहा- तुम बालकको शीघ्र ग्रहण करो और स्वर्लीनके उत्तरभागमें इसे मातृकाओंको समर्पित कर दो तथा [ उनसे ] कहो कि मेरे इस पुत्रकी रक्षा कीजिये ॥ ६-७ ॥ तदनन्तर धात्रीने रानीके समस्त वचनका पालन किया और उस बालकको मातृकाओंके पास रखनेका उपक्रम किया ॥ ८ ॥

तब किसी समय कालपर्यायसे मातृकाओंने सोचा कि यह बालक हमलोगोंके पुत्रत्वको प्राप्त हो चुका है; इसमें सन्देह नहीं है॥९॥

अब हमलोग उत्तम खेचरीचक्रको जाना आरम्भ करें । इसके बाद हे देवि! ब्रह्माणीने कहा कि इसे | योगपीठ ले जाओ, योगपीठके दर्शनसे [ यह ] बालक राज्य प्राप्त करनेमें समर्थ होगा । तत्पश्चात् सभी मातृकाओंने उस बातका समर्थन किया ॥ १०-११ ॥ वे उसे विद्याधरलोक ले गयीं और उसे योगपीठका दर्शन कराया । इसके बाद मातृगणोंने उसे आश्वस्त किया और उस बालकसे पूछा — हे पुत्र! हे बालकुमार! अपना पूर्ववृत्तान्त बताओ ॥ १२१/२ ॥ हे पूर्णचन्द्रके समान आभावाले! तुम किसके पुत्र हो और हमलोगोंके घर कैसे आये? तब उनके ऐसा कहनेपर उस बालकने कुछ नहीं कहा ॥१३ ॥

पृष्ठ 773

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 773 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय २ ] मातृमण्डल और आकाशलिङ्गका ********* KKKKKKKKKKK ****************** वर्णन ७७१ पञ्चमुद्रोवाच

तथा राज्यक्षमो बालस्तथा त्वं कर्तुमर्हसि ।

एवं श्रुत्वा तु तत्सर्वा मातरोऽभिमुखाभवन् ॥१४ ।

एवं भविष्यतीत्युक्त्वा तुष्टो वै खेचरीगणः ।

गच्छ पुत्र स्वयं राज्यं पालयस्व यथासुखम् ॥ १५

बालेन प्रार्थिताः सर्वाः प्रजाकामेन सुन्दरि । यदाहं भविता चोर्व्यां सर्वलोकेषु पार्थिवः ॥ १६

अवतारस्तदा कार्यो मद्भक्त्या परया तदा ।

एवं वै प्रार्थिताः सर्वा मातरो लोकमातरः ॥ १७ ।

अवतेरुर्यथायोगं कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ।

पञ्चमुद्रा तु बालं तमनयन्नगरं पुनः ॥ १८

आगत्य च यथायोगमर्धरात्रे व्यवस्थितम् ।

अवतेरुस्तदा हृष्टाः पञ्चमुद्रा विमातरः ॥ १ ९

बालेन पूजिताः सर्वाः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि ।

पूजां गृहीत्वा बालस्य आकाशं तु पुनर्गताः ॥ २०

अद्यापि दृश्यते व्योम्नि मातॄणां गणमण्डलम् ।

निरीक्ष्यते पुण्यकर्मा उत्तराभिमुखं स्थितम् ॥ २१

यदेतद्दृश्यते व्योम्नि मातॄणां तु समीपतः ।

आकाशलिङ्गमित्युक्तमयं स्वर्लीन उच्यते ॥ २२

यथाकाशे तथा भूमौ एवं सर्वत्र दृश्यते ।

एवमालोक्य तं सर्वं गगने मातृमण्डलम् ॥ २३ ।

मातॄणां तु प्रभावेण नरो भवति सिद्धिभाक् ।

ततः प्रभृति देवेशि अस्मिन् क्षेत्रे व्यवस्थिता ॥२४

विपद्भियागता यस्माद्विकटा प्रोच्यते बुधैः ।

बालो वीरत्वमापन्नो मत्प्रसादाद्यशस्विनि ॥ २५

बालेन चाप्यहं देवि अस्मिन् देशे सुखोषितः ॥ २६

पंचमुद्रा बोली - यह बालक जिस भी तरह राज्य करनेमें समर्थ हो, वैसा तुम करो । यह सुनकर वे सभी माताएँ अभिमुख हुईं और बोलीं- ' ऐसा ही होगा'-यह कहकर खेचरीसमुदाय प्रसन्न हो गया ॥ १४२ ॥

उन्होंने कहा— ' हे पुत्र! अब जाओ और सुखपूर्वक अपने राज्यका पालन करो ' ॥ १५ ॥

हे सुन्दरि! तब प्रजाकी कामनावाले बालकने सभी माताओंसे प्रार्थना की कि जब मैं पृथ्वीपर सभी लोकोंका राजा बनूँ, तब मेरी परम भक्तिसे आपलोग अवतार ग्रहण करें ॥ १६ ९ / २ ॥ इस प्रकार [ उसके द्वारा ] प्रार्थित सभी लोकमातृस्वरूपा मातृकाओंने समयानुसार कृष्णपक्षमें चतुर्दशी तिथिको अवतार लिया । पंचमुद्रा उस बालकको पुनः नगरमें ले गयीं ॥ १७-१८ ॥ वहाँ आ करके वे यथायोग अर्धरात्रिमें व्यवस्थित हो गयीं । तब पंचमुद्रा तथा विमाताओंने प्रसन्न होकर अवतार लिया ॥ १ ९ ॥ इसके बाद उस बालकने विधिपूर्वक प्रतिष्ठा करके सभी माताओंकी पूजा की और बालककी पूजा ग्रहण करके वे पुनः आकाशमें चली गयीं ॥ २० ॥

मातृगणोंका समूहमण्डल आज भी आकाशमें देखा जाता है । पुण्यकर्मवाला व्यक्ति उत्तराभिमुखस्थित उस मण्डलको देख सकता है ॥२१ ॥

मातृकाओंके समीप आकाशमें जो यह देखा जाता है, उसे आकाशलिङ्ग कहा गया है; इसीको स्वर्लीन कहा जाता है ॥ २२ ॥

जैसे यह आकाशमें वैसे ही पृथ्वीपर दिखायी पड़ता है; इस प्रकार यह सर्वत्र दिखायी देता है । इस तरह उस सम्पूर्ण मातृमण्डलको आकाशमें देखकर मनुष्य मातृगणोंके प्रभावसे सिद्धिका भागी हो जाता है । २३१ / २ ॥ हे देवेशि! उसी समयसे वे देवी इस क्षेत्रमें विराजमान हो गयीं; वे विपत्तिके भयसे आयीं, अतः विद्वान् लोग उन्हें विकटा कहते हैं । हे यशस्विनि! वह बालक मेरी कृपासे वीरत्वसे युक्त हो गया और मैं भी बालकके साथ । इस स्थानपर सुखपूर्वक रहने लगा ॥ २४–२६ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे गुह्यायतनवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणमें ' गुह्यायतनवर्णन ' नामक दूसरा अध्याय पूर्ण हुआ ॥२ ॥

पृष्ठ 774

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 774 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ७७२ तीसरा अध्याय सगरेश्वर, भद्रेश्वर, शूलेश्वर, नारदेश्वर, वरणेश्वर तथा कोटीश्वर आदि लिङ्गोंका वर्णन ईश्वर उवाच

वायव्ये तु दिशाभागे तस्य पीठस्य सुन्दरि ।

सगरेण पुरा देवि तस्मिन् देशे प्रतिष्ठितम् ॥ १

चतुर्मुखं तु तल्लिङ्गं सर्वपापप्रणाशनम् ।

तस्यैवोत्तरपूर्वेण नाम्ना वालीश्वरं शुभम् ॥ २

वालिना स्थापितं लिङ्गं कपिना सुमहात्मना ।

तं दृष्ट्वा मानवो देवि तिर्यग्योनिं न गच्छति ॥ ३

तस्य चोत्तरदिग्भागे सुग्रीवस्य महात्मनः ।

लिङ्ग तस्य शुभं भद्रे सर्वकिल्विषनाशनम् ॥ ४

तथा हनुमतात्रैव स्थापितं लिङ्गमुत्तमम् ।

सगरात्पश्चिमेनैव लिङ्गं तत्र प्रतिष्ठितम् ॥ ५

भक्त्या च सुश्रोणि अश्विभ्यां परमेश्वरि ।

तस्यैवोत्तरपार्श्वे तु भद्रदोहमिति स्मृतम् ॥ ६

गवां क्षीरेण सञ्जातं सर्वपातकनाशनम् ।

कपिलानां सहस्त्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् ।

तत्फलं लभते मर्त्यः स्नातस्तत्र न संशयः ॥ ७

पूर्वभाद्रपदायुक्ता पौर्णमासी यदा भवेत् ।

तदा पुण्यतमः कालो ह्यश्वमेधफलप्रदः ॥ ८

ह्रदस्य पश्चिमे तीरे भद्रेश्वरमिति स्थितम् ।

तं दृष्ट्वा मानवो भद्रे गोलोकं लभते ध्रुवम् ॥ ९

भद्रेश्वरस्य दिग्भागे नैर्ऋते तु यशस्विनि ।

उपशान्तशिवं नाम ख्यातं सर्वसुरासुरैः ॥ १०

उपशान्तस्य देवस्य उत्तरे वरवर्णिनि ।

चक्रेश्वरमिति ख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ ११

पश्चिमाभिमुखं देवि हृदस्तस्यैव चाग्रतः ।

तस्मिन् ह्रदे नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ १२

शिवलोकमवाप्नोति भावितेनान्तरात्मना ।

तस्य पश्चिमदिग्भागे शूलेश्वरमिति स्थितम् ॥ १३

ईश्वर बोले — हे सुन्दरि! हे देवि! उस पीठके | वायव्य ( पश्चिम - उत्तर ) दिशाभागमें उस स्थानपर पूर्वकालमें सगरके द्वारा चार मुखवाला लिङ्ग स्थापित किया गया है; वह लिङ्ग समस्त पापोंका नाश करनेवाला है ॥११ / २ ॥ उसीके उत्तर - पूर्वमें परम महात्मा कपि वालिके द्वारा वालीश्वर नामक शुभ लिङ्ग स्थापित किया गया है । हे देवि! उसका दर्शन करके मनुष्य तिर्यक् ( पशु-पक्षी ) - योनि नहीं प्राप्त करता है ॥ २-३ ॥ उसके उत्तर दिशाभागमें महात्मा सुग्रीवके द्वारा शुभ लिङ्ग स्थापित किया गया है; हे भद्रे! वह सभी पापोंका नाश करनेवाला है और यहींपर हनुमान्जीने भी उत्तम लिङ्गकी स्थापना की है ॥ ४ ९ २ ॥ हे सुश्रोणि! हे परमेश्वरि! वहींपर सगरेश्वरके पश्चिममें दोनों अश्विनीकुमारोंने भक्तिपूर्वक मेरे लिङ्गकी स्थापना की है ॥ ५१/२ ॥ उसीके उत्तरभागमें भद्रदोह [ लिङ्ग ] बताया गया है; गायोंके दुग्धसे निर्मित वह लिङ्ग सभी पापोंका नाश करनेवाला है । उसमें स्नान किया हुआ मनुष्य हजार कपिला गायोंके दानका जो फल होता है, उस फलको प्राप्त करता है; इसमें सन्देह नहीं है ॥ ६-७ ॥ पूर्वभाद्रपद युक्त पूर्णिमा जब हो, उस समयका पुण्यतम काल अश्वमेधयज्ञका फल देनेवाला होता है ॥ ८ ॥

[ उस ] ह्रद ( सरोवर ) -के पश्चिम तटपर भद्रेश्वर [ लिङ्ग ] स्थित है; हे भद्रे! उसका दर्शन करके मनुष्य निश्चित रूपसे गोलोक प्राप्त करता है ॥ ९ ॥

हे यशस्विनि! भद्रेश्वरके नैर्ऋत्य दिशाभागमें उपशान्तशिव नामक लिङ्ग बताया गया है । हे वरवर्णिनि! उपशान्तदेवके उत्तरमें सभी देवताओंद्वारा नमस्कृत पश्चिमकी ओर मुखवाला चक्रेश्वरलिङ्ग कहा गया है । हे देवि! उसीके आगे [ एक ] सरोवर है; उस सरोवरमें | स्नान करके तथा भक्तियुक्त मनसे महेश्वरकी पूजा कर मनुष्य शिवलोक प्राप्त करता है ॥ १०–१२१ / २ ॥ उसके पश्चिम दिशाभागमें शूलेश्वरलिङ्ग विराजमान

पृष्ठ 775

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 775 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ३ ] सगरेश्वर, भद्रेश्वर, शूलेश्वर, नारदेश्वर वरणेश्वर ,

शूलयन्त्र पुरा न्यस्तं स्नानार्थं वरवर्णिनि ।

ह्रदस्तत्र समुत्पन्नो देवदेवस्य चाग्रतः ॥ १४

स्नानं कृत्वा ह्रदे तस्मिन् दृष्ट्वा शूलेश्वरं प्रभुम् ।

रुद्रलोकमवाप्नोति त्यक्त्वा संसारसागरम् ॥१५

शूलेश्वरस्य पूर्वेण अन्यदायतनं शुभम् ।

तप्तं तत्र तपस्तीव्रं नारदेन सुरर्षिणा ॥ १६

स्थापितं मम लिङ्गं तु कुण्डस्य पुरतः शुभम् ।

तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा वै नारदेश्वरम् ॥ १७

संसारमाया या घोरा तां तरेन्नात्र संशयः ।

नारदेशस्य पूर्वेण नाम्ना धर्मेश्वरं शुभम् ॥ १८

स्थापितं मम लिङ्गं तु कुण्डस्य पुरतः शुभे ।

वायव्ये तु दिशाभागे तस्य देवस्य सुन्दरि ॥ १ ९

विनायकमिति ख्यातं कुण्डं तत्र शुभोदकम् ।

तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चैव विनायकम् ॥ २०

सर्वविघ्नविनिर्मुक्तो ह्यस्मिन् क्षेत्रे वसेच्चिरम् ।

विनायकस्य संलग्न उत्तरेण यशस्विनि ॥ २१

ह्रदस्तत्र सुविख्यातोऽमरको नाम नामतः ।

दक्षिणेन तु कुण्डस्य मुखलिङ्गं तु तिष्ठति ॥ २२

तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चामरकेश्वरम् ।

अज्ञानाच्चैव यत्किञ्चिदिह क्षेत्रे तु यत्कृतम् ॥ २३

विलयं याति तत्सर्वं दृष्ट्वा तल्लिङ्गमुत्तमम् ।

तस्य चोत्तरदिग्भागे नातिदूरे यशस्विनि ॥ २४

वरणायास्तटे शुद्धे लिङ्गं तत्रैव संस्थितम् ।

वरणेश्वरं तु विख्यातं पश्चिमाभिमुखं स्थितम् ॥ २५

तस्मिन् पाशुपतः सिद्ध अश्वपादो यशस्विनि ।

अनेनैव शरीरेण शाश्वतीं सिद्धिमागतः ॥ २६

ममापि तत्र सान्निध्यं तस्मिँल्लिङ्गे यशस्विनि ।

तेन दृष्टेन सुश्रोणि गन्धर्वत्वं च विन्दति ॥२७

तस्य पश्चिमदिग्भागे नाम्ना शैलेश्वरं शुभम् ।

तं दृष्ट्वा मानवो देवि पूर्वोक्तं लभते फलम् ॥ २८

तथा कोटीश्वर आदि लिङ्गोंका वर्णन ७७३ है; पूर्वकालमें वहाँ शूलयन्त्र स्थापित किया गया है । हे वरवर्णिनि! वहाँ देवदेवके समक्ष स्नानके लिये हृद उत्पन्न हुआ है; उस हृदमें स्नान करके तथा भगवान् शूलेश्वरका दर्शनकर मनुष्य संसार - सागरका त्याग करके रुद्रलोक प्राप्त करता है ॥ १३–१५ ॥ शूलेश्वरके पूर्वमें दूसरा शुभ आयतन ( तीर्थ ) स्थित है, देवर्षि नारदने वहाँ घोर तपस्या की थी । कुण्डके सामने मेरा [ एक ] शुभ लिङ्ग स्थापित किया गया है । उस कुण्डमें स्नान करके नारदेश्वरका दर्शन करके मनुष्य जो घोर संसारमाया है, उसे पार कर लेता है; इसमें सन्देह नहीं है ॥ १६-१७१ / २ ॥ हे शुभे! नारदेश्वरके पूर्वमें तथा कुण्डके सामने ही धर्मेश्वर नामक मेरा शुभ लिङ्ग स्थापित किया गया है । सुन्दरि! उन देवके वायव्य ( पश्चिम - उत्तर ) दिशाभागमें विनायक बताये गये हैं, वहाँपर पवित्र जलवाला एक कुण्ड है । उस कुण्डमें स्नान करके तथा विनायकका दर्शनकर मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त होकर इस क्षेत्रमें चिरकालतक वास करता है ॥ १८–२०१ / २ ॥ हे यशस्विनि! विनायकके समीपमें उत्तर दिशामें वहाँपर अति प्रसिद्ध हद है और उस कुण्डके दक्षिणमें अमरक नामसे विख्यात मुखलिङ्ग स्थित है; उस कुण्डमें स्नान करके और उस उत्तम अमरकेश्वरलिङ्गका दर्शन करके [ मनुष्यके द्वारा ] इस क्षेत्रमें अज्ञानपूर्वक जो भी [ पाप ] किया गया रहता है, वह सब नष्ट हो जाता | है ॥ २१-२३१२ ॥ हे यशस्विनि! उसके उत्तर दिशामें वहीं पर समीपमें ही वरणाके पवित्र तटपर एक लिङ्ग स्थित है; वरणेश्वर नामसे विख्यात वह लिङ्ग पश्चिमाभिमुख स्थित है ॥२४-२५ ॥ हे यशस्विनि! अश्वपाद नामक सिद्ध पाशुपत उसमें इसी शरीरसे शाश्वत सिद्धिको प्राप्त हुए हैं ॥ २६ ॥

हे यशस्विनि! वहाँ उस लिङ्गमें [ सदा ] मेरा भी सान्निध्य रहता है; हे सुश्रोणि! उसके दर्शनसे गन्धर्वत्वकी प्राप्ति होती है ॥२७ ॥

हे देवि! उसके पश्चिम दिशाभागमें शैलेश्वर नामक शुभ लिङ्ग है; उसका दर्शन करके मनुष्य पूर्वोक्त [ समस्त ] । फल प्राप्त करता है ॥ २८ ॥

पृष्ठ 776

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 776 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ७७४ दक्षिणे चापि तस्यैव कोटीश्वरमिति स्थितम् यत्र सा दृश्यते देवि विश्रुता भीष्मचण्डिका बीभत्सविकृते भीमे श्मशाने वसते सदा । तेन सा प्रोच्यते देवि विश्रुता भीष्मचण्डिका कोटितीर्थेषु यः स्नात्वा कोटीश्वरमथार्चयेत् ॥ हे देवि! उसीके दक्षिणमें कोटीश्वर [ नामक ] लिङ्ग / भी स्थित है, जहाँ वे प्रसिद्ध भीष्मचण्डिका दिखायी देती ॥ २ ९ हैं ॥ २ ९ ॥ हे देवि! वे सदा बीभत्स रूपवाले भयानक श्मशान में ॥ ३० वास करती हैं, इसलिये वे प्रसिद्ध भीष्मचण्डिका कही जाती हैं ॥ ३० ॥

कोटितीर्थों में स्नान करके कोटीश्वरका पूजन करना कोटिप्रदानेन यत्फलं लभते नरः ॥ ३१ चाहिये । हे सुन्दरि! मनुष्य करोड़ों गायोंके दानसे जो फल गवां प्राप्त करता है, वह सम्पूर्ण फल उसे यहाँपर मात्र एक बार

तत्फलं सकलं तस्य स्नानेनैकेन सुन्दरि । स्नान करनेसे प्राप्त हो जाता है ॥ ३११/२ ॥

कोटीश्वरस्य पूर्वेण ऋषिसङ्घैः प्रतिष्ठितम् ॥ ३२ कोटीश्वरके पूर्वमें ऋषियोंके द्वारा एक लिङ्ग स्थापित किया गया है; उस लिङ्गके दर्शनसे चराचरसहित सम्पूर्ण तेन लिङ्गेन दृष्टेन दृष्टं स्यात् सचराचरम् ॥ ३३ | जगत् दृष्टिगत हो जाता है ॥ ३२-३३ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे गुह्यायतनवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणमें ' गुह्यायतनवर्णन ' नामक तीसरा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३ ॥

चौथा अध्याय कपालमोचन, ऋणमोचन एवं ईश्वर उवाच

कोटीश्वरस्य देवस्य आग्नेय्यां दिशि संस्थितः ।

श्मशानस्तम्भसंज्ञेति विख्यातः सुप्रतिष्ठितः ॥

मानवास्तत्र पात्यन्ते इह यैर्दुष्कृतं कृतम् ।

यत्र स्तम्भे सदा देवि अहं तिष्ठामि भामिनि ॥

तत्र गत्वा तु यः पूजां मम देवि करिष्यति ।

सर्वपापविनिर्मुक्तो गच्छेच्च परमां गतिम् ॥

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महातीर्थं यशस्विनि ।

कपालमोचनं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥

कपालं पतितं तत्र स्नातस्य मम सुन्दरि ।

तस्मिन् स्नातो वरारोहे ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥

कपालेश्वरनामानं तस्मिंस्तीर्थे व्यवस्थितम् ।

अश्वमेधमवाप्नोति दर्शनात्तस्य सुन्दरि ॥

तस्यैव चोत्तरे पार्श्वे तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

तत्र स्नात्वा वरारोहे ऋणैर्मुक्तो भवेन्नरः ॥

कपिलेश्वर आदि तीर्थोंका माहात्म्य ईश्वर बोले- देवकोटीश्वरके आग्नेय दिशामें प्रसिद्ध तथा सुप्रतिष्ठित श्मशानस्तम्भ स्थित है । वहाँ पर १ वे मनुष्य गिराये जाते हैं, जिन्होंने इस लोकमें बुरा कर्म किया है ॥११ / २ ॥ हे भामिनि! हे देवि! मैं उस स्तम्भमें सदा २ विराजमान हूँ । हे देवि! वहाँ जाकर जो मेरी पूजा करेगा, वह सभी पापोंसे मुक्त हो जायगा और परम गति प्राप्त ३ करेगा ॥२-३ ॥ हे यशस्विनि! अब मैं तुम्हें तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध कपालमोचन नामक महातीर्थके विषयमें बताऊँगा ॥ ४ ॥

४ हे सुन्दरि! वहाँ स्नान करते हुए मेरा कपाल गिर पड़ा था; हे वरारोहे! उसमें स्नान करनेवाला ब्रह्महत्यासे मुक्त हो जाता है ॥ ५ ॥

५ उस तीर्थमें कपालेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है; हे सुन्दरि! उसके दर्शनसे मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल ६ प्राप्त करता है ॥६ ॥

उसीके उत्तरमें पासमें ही त्रैलोक्यप्रसिद्ध एक तीर्थ है, हे वरारोहे! उसमें स्नान करके मनुष्य [ सभी ] ७ । ऋणोंसे मुक्त हो जाता है ॥७ ॥

पृष्ठ 777

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 777 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ४ ] कपालमोचन, ऋणमोचन एवं कपिलेश्वर आदि तीर्थोंका माहात्म्य

ऋणमोचनकं नाम्ना विख्यातं भुवि सुन्दरि ।

त्रीणि लिङ्गानि तिष्ठन्ति तत्रैव मम सुन्दरि ॥ ८

तानि दृष्ट्वा तु सुश्रोणि नश्यति त्रिविधम् ऋणम् ।

दक्षिणे तु दिशाभागे तस्य तीर्थस्य सुन्दरि ॥ ९

अङ्गारेश्वरनामानं मुखलिङ्गं व्यवस्थितम् ।

पश्चिमाभिमुखं देवि कुण्डस्य पुरतः स्थितम् ॥ १०

अङ्गारेण यदा योगश्चतुर्थ्यामष्टमीषु वा ।

तीर्थे तस्मिन्नरः स्नात्वा दृष्ट्वा वै मङ्गलेश्वरम् ॥ ११

व्याधिभिश्च विनिर्मुक्तो यत्र तत्राभिजायते ।

तस्यैव च समीपस्थमुत्तरेण यशस्विनि ॥ १२

लिङ्गं तु सुमहत् पुण्यं विश्वकर्मप्रतिष्ठितम् ।

पश्चिमाभिमुखं दृष्ट्वा सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् ॥ १३

बुधेश्वरं तु तत्रैव दृष्ट्वा भक्त्या दृढव्रतः ।

सर्वान् कामानवाप्नोति दृष्ट्वा देवं बुधेश्वरम् ॥ १४

बुधेश्वराद्दक्षिणतो लिङ्गं चैव चतुर्मुखम् ।

महामुण्डेश्वरं नाम सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ १५

तस्य देवस्य पुरतः कूपस्तिष्ठति वै शुभः ।

तस्य कूपस्य सा देवी उपरिष्टात् स्थिता शुभा ॥ १६

स्नानार्थं तत्र सा क्षिप्ता माला मुण्डमयी मया ।

तेन सम्प्रोच्यते देवि महामुण्डेति मानवैः ॥ १७

खट्वाङ्गं तत्र वै क्षिप्तं स्नानार्थं वरवर्णिनि ।

खट्वाङ्गेश्वर नाम्ना तु स्थितं तत्रैव सुव्रते ॥ १८

भुवनेश्वरनाम्ना तु लिङ्गं देवि फलप्रदम् ।

उत्तराभिमुखं लिङ्गं कुण्डाद्वै दक्षिणे तटे ॥१ ९

तस्मिन् कुण्डे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा वै भुवनेश्वरम् ।

न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश्च विमुच्यते ॥ २०

दक्षिणे भुवनेशस्य कुण्डमन्यच्च तिष्ठति ।

नाम्ना विमलमीशं च लिङ्गं तस्यैव पूर्वतः ॥ २१

वैमल्यं तु नरा यान्ति तस्य लिङ्गस्य दर्शनात् ।

तत्र स्नात्वा वरारोहे मोदते दिवि दैवतैः ॥ २२

७७५ हे सुन्दरि! वह [ तीर्थ ] ऋणमोचन नामसे पृथ्वीलोकमें विख्यात है । हे सुन्दरि! वहींपर मेरे तीन लिङ्ग स्थित हैं; हे सुश्रोणि! उनका दर्शन करनेसे तीनों प्रकारके ऋण विनष्ट हो जाते हैं ॥ ८१/२ ॥ हे सुन्दरि! उस तीर्थके दक्षिण दिशाभागमें अंगारेश्वर नामक मुखलिङ्ग विराजमान है । हे देवि! पश्चिमकी ओर मुखवाला वह लिङ्ग कुण्डके सामने स्थित है॥९ -१० ॥ जब अंगार [ मंगल ] - के साथ चतुर्थी अथवा अष्टमीका योग हो, तब उस तीर्थमें स्नान करके तथा मंगलेश्वरका दर्शन करके मनुष्य जहाँ - कहीं भी रहे, व्याधियोंसे पूर्णतः मुक्त हो जाता है ॥१११ / २ ॥ हे यशस्विनि! इसीके समीप उत्तर दिशामें विश्वकर्माके द्वारा स्थापित महापुण्यप्रद पश्चिमाभिमुख लिङ्गका दर्शन करके मनुष्य सर्वज्ञत्व प्राप्त कर लेता है ॥ १२-१३ ॥ वहींपर देव बुधेश्वरका भक्तिपूर्वक दर्शन करके दृढ व्रतवाला भक्त सभी कामनाओंको प्राप्त कर लेता है ॥ १४ ॥

बुधेश्वरके दक्षिणमें सभी सिद्धियोंको देनेवाला महामुण्डेश्वर नामक चतुर्मुखलिङ्ग है ॥१५ ॥

उन देवके समक्ष [ एक ] शुभ कूप विद्यमान है, उस कूपके ऊपर वे कल्याणमयी देवी विराजमान हैं । स्नानके लिये वहाँ मेरे द्वारा वह मुण्डमयी माला प्रक्षिप्त की गयी है, अतः हे देवि! मनुष्य उन्हें महामुण्डा | कहते हैं॥१६-१७ ॥ हे वरवर्णिनि! स्नानहेतु वहींपर खट्वांग भी प्रक्षिप्त किया गया है; हे सुव्रते! वहींपर खट्वांगेश्वर नामक लिङ्ग स्थित है ॥ १८ ॥

हे देवि! वहाँ कुण्डके दक्षिण तटपर भुवनेश्वर नामक फलदायक लिङ्ग विराजमान है; वह लिङ्ग उत्तरकी ओर मुखवाला है । उस कुण्डमें स्नान करके तथा भुवनेश्वरका दर्शन करके मनुष्य दुर्गति नहीं प्राप्त । करता है और पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ १ ९ -२० ॥ भुवनेश्वरके दक्षिणमें एक अन्य कुण्ड भी स्थित है, उसीके पूर्वमें विमलीश नामक लिङ्ग है ॥ २१ ॥

उस लिङ्गके दर्शनसे मनुष्य शुद्ध हो जाते हैं । हे वरारोहे! वहाँ स्नान करके मनुष्य स्वर्गमें देवताओंके । साथ आनन्दित रहता ॥ २२ ॥

पृष्ठ 778

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 778 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ७७६ तस्मिन् पाशुपतः सिद्धस्त्र्यम्बको नाम वै मुनिः अनेनैव शरीरेण रुद्रलोकमवाप्नुयात्

तस्याङ्गारककुण्डस्य पश्चिमेन यशस्विनि ।

महदायतनं पुण्यं भृगुणा स्थापितं पुरा ॥

यस्तदायतनं दृष्ट्वा अर्चितं स्तुतिपूर्वकम् ।

शिवलोकाच्च ते पुण्यान्न च्यवन्ति कदाचन ॥

दक्षिणेन तु तस्यैव अन्यदायतनं शुभम् ।

नन्दीशेश्वरनामानं देवानामपि दुर्लभम् ॥

तस्य दर्शनमात्रेण व्रतं पाशुपतं लभेत् ।

तत्र सिद्धो महात्मा वै कपिलर्षिर्महातपाः ॥

त्रिकालमर्चयद्देवं गुहाशायी यतात्मवान् ।

एवं वर्षसहस्त्रेण तस्य तुष्टोऽस्म्यहं प्रिये ॥

मम देवि प्रसादेन साङ्ख्यवेत्ता महायशाः ।

कपिलेश्वरस्याधस्ताद्गुहा तत्रैव संस्थिता ।

तां गुहां वीक्षते यो वै न स पापेन लिप्यते ॥

देव्युवाच

कपिलेश्वरं कथं देवमोङ्कारेश्वरसंज्ञितम् ।

कथयस्व प्रसादेन देवदेव महेश्वर ॥

ईश्वर उवाच

त्रीणिलिङ्गानि गुह्यानि वाराणस्यां मम प्रिये ।

येषां चैव तु सान्निध्यं मम चैव सुरेश्वरि ॥

एवं चान्यप्रकारेण ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।

क्रमान्मात्रा समुद्दिष्टा नन्दीशस्य तु सुन्दरि ॥

अकारे च स्थितो विष्णुः पञ्चायतनसंस्थितः ।

उकारो ब्रह्मणो रूपं तस्य दक्षिणतः प्रिये ॥

नन्दीशेश्वरनामाहमुत्तरेण व्यवस्थितः ।

तं च देवि तदोङ्कारं मम रूपं सुरेश्वरि ॥

मानवानां हितार्थाय तत्र स्थाने स्थितो ह्यहम् ।

मत्स्योदर्यास्तु कूलेऽहमुत्तरे चोत्तरे प्रिये ॥

नन्दीशेश्वरनामाहमुत्तरेण व्यवस्थितः ।

नन्दीशं परमं ब्रह्म नन्दीशं परमा गतिः ॥

नन्दीशं परमं स्थानं दुःखसंसारमोचनम् ।

अप्रकाश्यमिदं कान्ते तव स्नेहात् प्रकाशितम् ॥

अन्यथा गोपनीयं तु मम भक्तिविवर्जिते ।

युगे सप्तदशे देवि कृत्वा चैकां वसुन्धराम् ॥

। उस स्थानपर त्र्यम्बक नामक सिद्ध पाशुपतमुनिने ॥ २३ इसी शरीरसे रुद्रलोक प्राप्त किया था ॥२३ ॥

हे यशस्विनि! उस अंगारककुण्डके पश्चिममें पूर्व-| कालमें महर्षि भृगुके द्वारा [ एक ] पुण्यप्रद विशाल आयतन २४ ( लिङ्ग ) स्थापित किया गया है । उस लिङ्गका दर्शन करके जो लोग स्तुतिपूर्वक उसकी पूजा करते हैं, वे पुण्यमय २५ शिवलोकसे कभी च्युत नहीं होते हैं॥२४-२५ ॥ उसीके दक्षिणमें देवताओंके लिये भी दुर्लभ २६ नन्दीशेश्वर नामक अन्य शुभ लिङ्ग स्थित है; उसके दर्शनमात्रसे मनुष्य पाशुपतव्रत प्राप्त करता है । वहाँपर २७ सिद्ध, महात्मा तथा महातपस्वी ऋषि कपिलने गुहामें रहकर जितेन्द्रिय होकर शिवजीकी त्रिकाल पूजा की २८ थी, हे प्रिये! इस प्रकार एक हजार वर्षके अनन्तर मैं उनपर प्रसन्न हो गया और हे देवि! मेरी कृपासे वे महायशस्वी सांख्यवेत्ता हो गये । वहींपर कपिलेश्वरके नीचे [ वह ] गुहा स्थित है; जो उस गुहाका दर्शन करता २ ९ है, वह पापसे लिप्त नहीं होता है ॥ २६–२९ ॥ देवी बोलीं- हे देवदेव! हे महेश्वर! देव कपिलेश्वर किस प्रकार ओंकारेश्वर नामवाले हुए? ३० । कृपापूर्वक इसे बताइये ॥ ३० ॥

ईश्वर बोले - हे प्रिये! हे सुरेश्वरि! वाराणसीमें मेरे तीन गुह्य लिङ्ग हैं, जिनमें मेरा सदा सान्निध्य रहता ३१ है ॥ ३१ ॥

हे सुन्दरि! इस प्रकार क्रमसे ब्रह्मा - विष्णु-३२ महेश्वररूप तीन मात्राएँ नन्दीश्वरकी कही गयी हैं ॥ ३२ ॥

पंचायतनमें विराजमान विष्णु अकारमें स्थित हैं ३३ और हे प्रिये! ब्रह्माका रूप उकार उनके दक्षिणमें है ॥ ३३ ॥

३४ मैं नन्दीशेश्वर नामसे उत्तरमें स्थित हूँ । हे देवि! हे सुरेश्वरि! वही ओंकार मेरा रूप है, मनुष्योंके कल्याणके ३५ लिये मैं उस स्थानपर विराजमान हूँ ॥ ३४ ९ / २ ॥ हे प्रिये! मैं मत्स्योदरीके उत्तर तटपर उत्तर दिशामें नन्दीशेश्वर नामसे स्थित हूँ । नन्दीश परम ब्रह्म हैं, ३६ नन्दीश परम गति हैं, नन्दीश परम पद हैं और वे दुःखरूप सागरसे मुक्ति दिलानेवाले हैं ॥ ३५-३६२ ॥ ३७ हे कान्ते! यह रहस्य [ सर्वथा ] अप्रकाश्य है, मैंने तुम्हारे स्नेहके कारण इसे बताया है, मेरी भक्तिसे रहित ३८ । व्यक्तिसे इसे गुप्त रखना चाहिये । हे देवि! सत्रहवें युगमें

पृष्ठ 779

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 779 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अध्याय ४ ] कपालमोचन, ऋणमोचन एवं कपिलेश्वर आदि तीर्थोंका माहात्म्य ७७७ संहारं तु तपः ****** कृत्वा अस्मिन् देशे समागतः । 363636363636363636363636 ओङ्कारमूर्तिमास्थाय त्रिभेदेन स्थितो ह्यहम् ॥

सर्वेषामेव सिद्धानां तत् स्थानं परिकीर्तितम् ।

तस्मिँल्लिङ्गं शिवः साक्षात् स्वयमेव व्यवस्थितः ॥

पूर्वामुखं तु तं देवं सिद्धसङ्घैः प्रपूजितम् ।

ओङ्कारेश्वरनामानं देवानामपि दुर्लभम् ॥

वामदेवस्तु सावर्णिरघोरः कपिलस्तथा ।

तत्र सिद्धिं परां प्राप्ता योगे पाशुपते स्थिताः ॥

अन्ये च ऋषयो देवा यक्षगन्धर्वगुह्यकाः ।

युगे युगे गमिष्यन्ति तस्मिन् स्थाने स्थितः सदा ॥

दिव्या हि सा परा मूर्तिः कपिलेश्वरसंज्ञिता ।

कदाचिदस्य देवस्य दर्शने जाह्नवी प्रिये ॥

मत्स्योदरीं समायाति तत्र स्नानं तु मोक्षदम् ।

आराध्य कपिलेशं तु त्रैलोक्यपालनक्षमाः ॥

भवन्ति पुरुषा देवि मम नित्यं च वल्लभाः ।

ओङ्कारं तत्परं ब्रह्म सकलं निष्कलं स्थितम् ॥

रुद्रलोकस्य तद्द्वारं रहस्यं परिकीर्तितम् ।

कपिलेश्वरस्याधस्ताद्दक्षिणे वरवर्णिनि ॥

मत्स्योदरीं समेष्यन्ति तीर्थानि सह सागरैः ।

षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥

पक्षे पक्षे समेष्यन्ति चतुर्दश्यष्टमीषु च ।

मत्स्योदर्यां यदा गङ्गा पश्चिमे कपिलेश्वरे ॥

समायाति महादेवि स च योगः सुदुर्लभः ।

तस्मिन् स्नानं महाभागे अश्वमेधसहस्रदम् ॥

तस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं कपिलेशस्य कीर्तितम् ।

न कस्यचिद्देयं च गोपनीयं प्रयत्नतः ॥

तत्रैव अक्षरं ब्रह्म नादेयं परिकीर्तितम् ॥

सम्पूर्ण पृथ्वीको एक करके ( जलाप्लावित करके ) तथा ३ ९ संहाररूप तप करके मैं इस स्थानपर आ गया और YEYEYEYEYEYEYEYEYEYEYEYE ओंकाररूप धारणकर तीन रूपोंमें स्थित हो गया हूँ ॥ ३७–३९ ॥ ४० वह सभी सिद्धोंका स्थान कहा गया है । उस लिङ्गमें स्वयं साक्षात् शिव विराजमान ************* हैं ॥ ४० ॥

४१ पूर्वकी ओर मुखवाला वह ओंकारेश्वर नामक लिङ्ग सिद्धोंके द्वारा पूजित है तथा देवताओंके लिये भी दुर्लभ है ॥ ४१ ॥

४२ वहाँपर वामदेव, सावर्णि, अघोर तथा कपिल पाशुपतयोगमें स्थित होकर परम सिद्धिको प्राप्त हुए ॥ ४२ ॥

अन्य ऋषि, देवता, यक्ष, गन्धर्व तथा गुह्यक युग-४३ युगमें उस स्थानपर जायँगे, मैं सदा वहाँ स्थित रहूँगा । कपिलेश्वर नामक वह मूर्ति परम दिव्य है ॥ ४३ १/२ ॥ ४४ हे प्रिये! कभी- कभी इन प्रभुके दर्शनके लिये गंगा मत्स्योदरी स्थानपर आती हैं, वहाँ स्नान करना मोक्षदायक होता है ॥ ४४ ९ २ ॥ ४५ हे देवि! कपिलेश्वरकी आराधना करके मनुष्य तीनों लोकोंकी रक्षा करनेमें समर्थ हो जाते हैं और सदा मेरे प्रिय बने रहते हैं । वे ओंकारेश्वर परब्रह्म ४६ हैं और निष्कल होते हुए भी सकल ( साकार ) - रूपमें स्थित हैं ॥ ४५-४६ ॥ ४७ वह लिङ्ग रुद्रलोकका रहस्यमय द्वार कहा गया है । हे वरवर्णिनि! कपिलेश्वरके नीचे दक्षिणमें मत्स्योदरीमें साठ हजार करोड़ तथा साठ सौ करोड़ तीर्थ सभी ४८ सागरोंके साथ प्रत्येक पक्षकी अष्टमी तथा चतुर्दशी तिथिको आते हैं॥४७-४८१ / २ ॥ हे महादेवि! जब कपिलेश्वरके पश्चिममें ४ ९ मत्स्योदरीमें गंगा आती हैं, तब वह योग परम दुर्लभ होता है, हे महाभागे! उसमें [ किया गया ] स्नान हजार ५० अश्वमेधयज्ञका फल देनेवाला होता है ॥ ४ ९ -५० ॥ [ हे देवि! ] उस कपिलेश्वरलिङ्गका माहात्म्य कह दिया गया । इसे जिस किसीको नहीं बताना चाहिये, ५१ अपितु प्रयत्नपूर्वक गोपनीय रखना चाहिये, वहींपर ५२ । नादेय अक्षर ब्रह्म कहा गया है॥५१-५२ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे कपिलेश्वरमाहात्म्ये ओङ्कारनिर्णयो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणमें ' कपिलेश्वरमाहात्म्यमें ओंकारनिर्णय ' नामक चौथा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४ ॥

पृष्ठ 780

लिङ्ग महापुराण, पृष्ठ 780 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीलिङ्गमहापुराण [ परिशिष्ट ७७८ पाँचवाँ अध्याय कपिलेश्वरमें सिद्धि प्राप्त ईश्वर उवाच

तत्र स्थाने तु ये सिद्धास्तान् प्रवक्ष्याम्यहं पुनः ।

महापाशुपता श्रेष्ठा मम पुत्रा महौजसः ॥ १

अनन्यमनसः शुद्धाः सेवितोऽहं पुरा सदा ।

शीतातपविनिर्मुक्तं प्रासादैरुपशोभितम् ॥ २

कैलासपृष्ठे देवस्य यादृग्देवि गृहं शुभम् ।

तदभ्यधिकरूपं तु कृत्वा देवस्य मन्दिरम् ॥ ३

सेव्यते सिद्धतुल्यैस्तु सर्वसिद्धानुकम्पिभिः ।

तदा सिद्धिरनुप्राप्ता निर्वाणाया गतिः पुरा ॥ ४

कपिलेश्वरस्य चैवाग्रे लिङ्गं पश्चान्मुखं स्मृतम् ।

उद्दालक ऋषिस्तत्र सिद्धिं परमिकां गतः ॥ ५

अन्यत् पश्चान्मुखं लिङ्गं स्थितं तत्र तथोत्तरे ।

तस्मिँल्लिङ्गे तु संसिद्धः पाराशर्यो महामुनिः ॥ ६

अन्यत्तत्रैव संलग्ने स्थितं पश्चान्मुखं शुभम् ।

तस्मिन्नायतने सिद्धो महाज्ञानी हि बाष्कलिः ॥ ७

तस्यैव तु समीपस्थं स्थितं पूर्वामुखं प्रिये ।

तत्र पाशुपतः सिद्धो भाववृत्तस्तु वै मुनिः ॥ ८

तस्यैव पश्चिमे देवि मुखलिङ्गं तु तिष्ठति ।

तत्र सिद्धिं परां प्राप्त अरुणिर्नाम नामतः ॥ ९

पश्चिमे अरुणीशस्य अन्यल्लिङ्गं तु तिष्ठति ।

अस्मिन् पाशुपताचार्यो योगसिद्धो महामुनिः ॥ १०

अन्यत्तत्रैव संलग्नं दक्षिणे लिङ्गमुत्तमम् ।

तत्र सिद्धिं गतो देवि कौस्तुभो नाम वै ऋषिः ॥ ११

तस्य दक्षिणपार्श्वे तु लिङ्गं पूर्वामुखं स्थितम् ।

महापाशुपतः सिद्धः सावर्णिस्तत्र वै मुनिः ॥१२

तस्याग्रे तु महल्लिङ्गं स्थितं पूर्वामुखं शुभम् ।

अस्मिँल्लिङ्गे शिवः साक्षात् स्वयमेव व्यवस्थितः ॥ १३

करनेवाले मुनियोंका वर्णन ईश्वर बोले— [ हे देवि! ] उस स्थानमें जो सिद्ध हुए हैं, अब मैं उनके विषयमें बताऊँगा । महापाशुपत, श्रेष्ठ, महातेजस्वी, अनन्य चित्तवाले तथा विशुद्धात्मा मेरे पुत्र वहाँ रहते हैं, उन्होंने पूर्वकालमें सदा मेरी सेवा की थी ॥११ ॥

हे देवि! कैलासशिखरपर शीत- आतपसे रहित तथा महलोंसे सुशोभित भगवान् शिवका जैसा सुन्दर भवन है, उससे भी अधिक रूपवाला शिवमन्दिर बनाकर सिद्धतुल्य तथा सभी सिद्धोंपर अनुकम्पा करनेवालोंके द्वारा वह स्थान सेवित होता है, उस समय जो निर्वाणगति है, उन्होंने उस सिद्धिको प्राप्त किया ॥ २-४ ॥ कपिलेश्वरके आगे पश्चिमाभिमुख लिङ्ग बताया | गया है, वहाँ ऋषि उद्दालक परम सिद्धिको प्राप्त हुए थे ॥५ ॥

वहाँ उत्तर दिशामें पश्चिमकी ओर मुखवाला दूसरा लिङ्ग भी स्थित है, उस लिङ्गमें महामुनि पाराशर्य ( व्यास ) पूर्ण रूपसे सिद्ध हुए ॥ ६ ॥

वहींपर समीपमें पश्चिमकी ओर मुखवाला दूसरा शुभ लिङ्ग विराजमान है, उस स्थानपर बाष्कलि [ मुनि ] सिद्ध तथा महाज्ञानी हुए ॥७ ॥

हे प्रिये! उसीके समीपमें [ अन्य ] पूर्वमुख लिङ्ग स्थित है, वहाँ पशुपतिके भक्त मुनि भाववृत्त सिद्ध हुए ॥ ८ ॥

हे देवि! उसीके पश्चिममें मुखलिङ्ग स्थित है, वहाँ अरुणि नामवाले ऋषिने परम सिद्धि प्राप्त की॥९॥

अरुणीशके पश्चिममें दूसरा लिङ्ग भी स्थित है, यहाँपर महामुनि पाशुपताचार्य योगमें सिद्ध हुए । वहींपर दक्षिण दिशामें समीपमें ही एक दूसरा उत्तम लिङ्ग विराजमान है, हे देवि! वहाँपर कौस्तुभ नामक ऋषिने

सिद्धि प्राप्त की । १०-११ ॥

उसके दक्षिण भागमें पूर्वकी ओर मुखवाला लिङ्ग स्थित है, वहाँ महापाशुपत मुनि सावर्णि सिद्ध हुए ॥ १२ ॥

उसके आगे पूर्वकी ओर मुखवाला महान् तथा