सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1–10

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennal and eGangotri

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri, समर्पणम् श्रीमदुपास्यतातपाणिङ्कजे यथाप्रज्ञं व्याख्यातया सुधाऽऽख्यवख्ययाऽलङ्कृताऽसौ सुश्रसंहिता सादरं समर्पिता 99 ४ CC - 9. Gurukul Kangri Collection, Haridwar :::

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ॥ श्रीः ॥ प्रस्तावना

विदितचरमदः सुरभारतीसमुपपकानामायुर्वेदतत्त्वविदां वि-दुषाम् । योऽयमायुर्वेदः ऋग्वेदस्यार्थवेदोपाङ्गभूतः प्रधानतमः । यतोऽथर्ववेदे भेषजपराणि बहूनि सूनि दृश्यन्ते । अत एवा-थर्ववेदस्य भिषकशास्त्रे महामहिमावलोक्यते । अयमायुर्वेदः शल्यशालाक्यकाय भूतविद्याकौमारभृतगदरसायनवाजी करणाख्यै-रष्टभिरङ्गैर्विभक्तो दैवदुर्विपाकवशान्नामात्रेणावशिष्टोऽपि निखिल-स्थावरजङ्गमादियोनिसमुद्भूतानां पाभौतिकदेहानां मनुष्यपशु-पक्षिणां प्राणिनामाधिभौतिकाधिदै काध्यात्मिकत्रिविधदुःखवि-ध्वंसनाय विश्वस्मिन् जागर्तितराम् । १ यथा कुष्टद्रव्यविषये – उत्तमो कुष्ठास्युत्तमो नाम॑ ते॒ पिता । यक्ष्मं च सर्वं नाशय॑ तक्मा॑नं चारकृ॒धि ॥ दोषभेदेन गण्डमाला-वर्णविषये -- एन्येका श्येन्येका॑ कृ॒ष्णैका रंणी द्वे । सर्वासामग्रभं नामा-वीरघ्नीरपेतन ॥ पिप्पलीद्रव्यविषये -- पिठी क्षिप्तभेषज्यू ३ तातिविद्धभे-षजी । ता देवाः सम॑कल्पयन्नियं तवा अलम् ॥ असुंरा. स्त्वा॒ न्यखनन् दे॒वास्त्वद॑वपन् पुन॑ः । वा॒स्तस्य भेषजीमथ ' क्षिप्तस्य॑ भेषजम् ॥ इति दिङ्मात्रमिह दर्शितविस्तरोर्ववेदादौ द्रष्टव्यः । २ ' भिषजा पृष्टेनैव चतुर्णां वेदानामनोऽथर्ववेदे भक्तिरादेश्या? इति चरकः । ‘ अथर्वान्तर्गतं सम्यगायुर्वेदं व्धवान् ' इति भावमिश्रश्च । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri * श्रीः * १ सूत्रस्थानम् । १ प्रथमोऽध्यायः । विषया: -वेदोत्पत्तिनामाध्यायोपक्रमः वेदाध्ययनार्थमागमनम् आयुर्वेदस्य अथर्ववेदापाङ्गस्वकथनम् शल्यादिभेदेन आयुर्वेदस्याष्टौ विभागाः आयुर्वेदनिरुक्तिः शल्यतन्त्रस्याद्यत्वनिरूपणम् आयुर्वेदतन्त्रेषु शल्यतन्त्रस्य श्रेष्ठ्यम् शल्यतन्त्रस्य प्रशंसा आयुर्वेदस्य गुरुपरम्परा प्रदर्शनम् धन्वन्तरेरात्मप आत्मपरिचयदानम् आयुर्वेदाधिष्ठानभूतपुरुषलक्षणम् व्याधीनां सामान्यवर्णनम् व्याधीनां चातुर्विध्यप्रदर्शनम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः १-२ १-२ ३-४ २-३ ५ 99 39 ३-४ 6 ८ - ९ ४-६ १०-११ १२-१३ 39 १४ 99 १५ १६ " १७ १८ : 6 १ ९ २० २१ २२ ५३ २४ अथ सुश्रुतसंहिताया विषयानुक्रमः । धन्वन्तरिसमीपे औषधेनवादिशिष्याणामायु-धन्वन्तरिद्वारा औधेनवादिशिष्याणां स्वागतम् तन्त्र शल्य- शालाक्य - कायचिकित्सा- -भूतविद्या. कौमारभृत्या - गदतन्त्र - रसायनतन्त्र - वाजीक-रणतन्त्राणां क्रमशः सङ्क्षेपतो लक्षणम् शल्याङ्ग प्रधानायुर्वेदोपदेशार्थं धन्वन्तरिसमीपे औपधेनवादानां प्रार्थना औपधेनवादिद्वारा सुश्रुताय प्रश्नाधिकारप्रदानम् सुश्रुतं प्रत्यायुर्वेदप्रयोजनाख्यानम् प्रत्यक्षादिप्रमाणद्वारा शल्यतन्त्रस्यानुकूल्यम्

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -विषया: -व्याध्याश्रयनिरूपणम् व्याधीनां निग्रहकारणानि ङ्गमप्रभेदेनौषधीनां द्वैविध्यवर्णनं च स्थावरौषधीनां चातुविध्यवर्णनम् जङ्गमौषधीनां चातुर्विध्यनिरूपणम् औषधीनां चिकित्सोपयोग्यङ्गवर्णनम् पार्थिवौषधीनां वर्णनम् कालकृतौषधीनां निरूपणम् कालकृतौषधप्रयोजनम् सुश्रुततन्त्राध्ययनफलम् २ द्वितीयेाऽध्यायः । शिष्योपनयनीयनामाध्यायोपक्रमः शिष्यपरीक्षा आयुर्वेददीक्षाविधानम् आयुर्वेदाध्ययनाधिकारिनिरूपणम् शिष्यस्य कर्तव्यनिरूपणम् शिष्यविषये गुरोरात्मप्रवृत्तिनियमः व्याधिते वैद्यस्य कर्तव्यम् आयुर्वेदानध्ययनकालनिरूपणम् ३ तृतीयोऽध्यायः । सूत्रादिप्रत्येक स्थानानामध्यायसंख्या CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar सूत्राङ्क २५ २६ २७ २८ २ ९ ३० ३६. ३ ३१ ३५ ३ ४ ४ चतु विधानामपि व्याधीनां निमित्तकथनम् संशोधनादिष्वाहारस्य मुख्यता, तथा स्थावरज-पूर्वोक्ताश्चतुविधौषध्यो व्याधीनां प्रकोपे प्रशमे च कारणीभूताः ३ आगन्तुव्याधीनामाश्रयभेदेन चिकित्सा ३६ पूर्व निर्दिष्टानां चतुर्णां ( व्याधिपुरुषौषधिक्रियाका-लानाम् ) उपसंहारः प्रथमाध्यायोक्तसङ्क्षितार्थस्य चिकित्सितबीजत्वकथनम् सुश्रुततन्त्रान्तर्गतस्थानाध्यायसंख्यावर्णनम् अध्ययनसम्प्रदानीयनामाध्यायोपक्रमः

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानविषयानुक्रमः । सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः विषया: -सूत्रस्थानान्तर्गताध्यायनामानि सूत्रस्थानस्य निरुक्तिः निदानस्थानान्तर्गताध्यायनामानि निदानस्थान निर्वचनम् शारीरस्थानान्तर्गताध्यायनामानि शारीरस्थानप्रयोजनम् चिकित्सास्थानान्तर्गताध्यायनामानि चिकित्सास्थान निरुक्तिः कल्पस्थानान्तर्गताध्यायनामानि कल्पस्थाननिर्वचनम् शालाक्यतन्त्रान्तर्गताध्यायनामानि ४-११ R १२ १३ १३-१४ ". १४ " १५-१६ 99 १७ " १८-२५ १३-१४ २६ 1999-२७-२८ ... II २८ उत्तरतन्त्रस्य प्रथमाध्यायस्य ' औपद्रविक ' नामकरणे कारणम् २ ९ -३० कौमारतन्त्रान्तर्गताध्यायनामानि " ३१-३४ ". कायचिकित्साऽन्तर्गताध्यायनामानि भूतविद्या s ध्यायनामानि तन्त्रभूषणाध्यायनामानि उत्तरतन्त्रस्य निरुक्तिः अष्टाङ्गस्यायुर्वेदस्य सङ्क्षेपतस्तन्त्रद्वये निवेशः आयुर्वेदस्योपासितवैद्यस्य राजार्हत्व केवलं शास्त्रज्ञस्य कर्मनिष्णातस्य वा वैद्यस्य चिकित्साऽनधिकारित्वम् शास्त्रकर्मोभयज्ञस्य वैद्यस्य प्रशंसा आयुर्वेदशास्त्रस्याध्यापनाध्ययनप्रकारः आयुर्वेदशास्त्राध्ययनसमाप्तौ शिष्यस्य कर्तव्यम् ४ चतुर्थोऽध्यायः । प्रभाषणीयनामाध्यायोपक्रमः प्रभाषणस्य प्रयोजनम् एतच्छास्त्र व्याख्यानावश्यकता ३५-३७ १४-१५ ३८-४० ४१ ४२ 30 ४३ 30 99. ४४-४६ ४७ II II ४८-५२ १५-१६ ५३ 194 ५४-५५ १६-१७ ५६ 39-१-२ 99 ३-४ १८ ५ 39-शास्त्रान्तरेषु वर्णितविषयाणां विज्ञानोपायः गुरुमुखादधीतायुवदा एव ' वैद्य ' संज्ञाऽधिकारिणः ... . औपधेनवादितन्त्राणामन्यसमानतन्त्रेषु प्रधानतानिर्देशः ६-७ १८-१९ ८ ९ " CC - 0. Gurukul Kangri Collection. Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ४ सुश्रुतसंहितायाः-विषया: -सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ५ पञ्चमोऽध्यायः । अग्रो पहरणीयनामाध्यायोपक्रमः १-२ १ ९ चिकित्साकर्मणस्त्रैविध्यम् ३ I शस्त्रकर्मणः प्राधान्यम् शस्त्रकर्मणोऽष्टौ भेदाः शस्त्रकर्मण्युपहरणीयान्युपकरणानि शस्त्रक्रियाया उपदेशः. ४ २० ५ ६ 99 ७ २०-२१ शस्त्रकर्मणि प्रशस्तव्रणलक्षणम् ८ - ९ 99 शस्त्रकर्मणि वैद्यस्य गुणाः १० २१-२२ - एकेन व्रणेन पाकस्थानस्याशुद्धावन्येऽपि व्रणाः कर्तव्याः ११-१२ " तिर्यक् छेदकर्तुं स्थानानि १३-१४ 19 उक्तस्थानादन्यत्र तिर्यक्छे हानिः १५ 19 -मूढगर्भादिष्वभुक्तवतः शस्त्रकर्म कर्तव्यम् १६ 99 शस्त्रकर्मानन्तरमुपचारविधानम् १७ २२-२३ धूपनार्थं द्रव्याणि १८ 99 वणिनां रक्षाकर्म कृतरक्षाणां व्रणिनां कर्तव्यम् १ ९ -३३ २३-२४ ३४ I ३५-३६ 99 व्रणबन्धनमोक्षण कालविबे वनम् चणिनां कषायलेपनबन्धनाहारादिविधानम् ३७ " व्रणस्य रोपणचिकित्सा कदा कार्या? ३८-३९ २५ कालविशेषेण व्रणे बन्धमोक्षणविवेकः ४० 19 अतिपातिषु रोगेषु पूर्वोक्तविध्यकरणे दोषाभावः ४१ 39 शस्त्रजनितव्यथाशान्त्यर्थं घृतपरिषेकः ४२ 99 ६षष्ठाऽध्यायः ऋतुचर्यनामाध्यायोपक्रमः कालशब्दस्य निरुक्तिः संवत्सरात्मनः कालस्य गतिविशेषेण निमेषादि-विभागः निमेषादीनां लक्षणानि CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar १-२ 20 ४ 39 ५ 19