सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 11–20

सूत्रस्थानविषयानुक्रमः । विषया: -पड़तूनां विभागाः दक्षिणोत्तरभेदेनायनविभागः चन्द्रसूर्यवयव एव प्रजापालने कारणम् युगवर्णनम् संशोधनाश्रयो वर्षादिऋतुविभागः ऋतूनां विकृतिकारणत्वम् विकृतौषधीनामुपयोगेन रोगोत्पत्तिः विकृततूंनां चिकित्सासूत्रम् ऋतु विकृतिजन्यव्याधीनां चिकित्सा अव्यापन्नानामृतूनां लक्षणम् ऋतुव्यापदां सङ्क्षेपेण वर्णनम् वसन्तादिष्वृतुषु दोषहरणव्यवस्था ७ सप्तमोऽध्यायः । यन्त्रविधिनामाध्यायोपक्रमः यन्त्राणां गणना यन्त्राणां सामान्यलक्षणम् यन्त्राणां षट् प्रकाराः यन्त्राणामवान्तरभेदाः यन्त्रनिर्माणद्रव्यम् स्वस्तिकयन्त्राणां । सङ्क्षेपेणाकृतिनिरूपणम् स्वस्तिकयन्त्राणां नामलक्षणकर्माणि सन्देशयन्त्राणां नामस्वरूपकर्माणि तालयन्त्राणां नामस्वरूपकर्माणि नाडीयन्त्राणां नामस्वरूप कर्माणि CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ६ २६ २७ ७ ८ 99 ९ 39 १० " ११-१२ २७-२८ २ ९ १३ १४ 99 १६. 99 १७ १८ 39-१ ९ " २० " ३०-३१ २१ २२-३७ ३१-३२ ३८ " ३ ९ ३३. १-२ 13 ४ 20 ww 9 99. ८ - ९ 99 ३४-३६ १० ११ १२ 59 ३५-३६ १३ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri वर्षादिषु पित्तादीनां चयप्रकोपौ कथम्भवतः प्रकुपेतानां वातादिदोषाणां संशोधनार्थमुपदेशः वातादिदोषाणां स्वाभाविक संशमनकालः सांवत्सरिक लक्षणानामहोरात्रेऽप्यतिदेशः अव्यापन्नेष्वृतुषु औषधादीनां गुणशालित्वम् ऋतुव्यापद्भ्योरन्यैरपि कारणैर्व्याधिसम्भवः

६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -विषया: -शलाकायन्त्राणां नामस्वरूपकर्माणि उपयन्त्राणां नामस्वरूपकर्माणि यन्त्रकर्माणि सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः १४ ३७ १५-१६ ३८ - यन्त्रदोषाः प्रशस्तयन्त्राणि १७-१८ 99 १ ९ II 19 99 यन्त्राणां विषयभेदः २१ ३ ९ - यन्त्रेषु कङ्कमुखस्य प्राधान्यम् २२ " = अष्टमोऽध्यायः । ' शखावचारणीयनामाध्यायोपक्रमः विंशतिः शस्त्राणि ३ 99 शस्त्राणामष्टविधकर्मणि विषयभेदः 20 ४ ४२ शस्त्रकर्मणि शस्त्रप्रहण विधानम् -सङ्क्षेपतः शस्त्राकृति निदर्शनम् शस्त्राणां प्रमाणानि शस्त्राणां गुणाः ६ w ७ 9 " ४३ ८ 99 शाणां दोषाः शस्त्राणां धारानिरूपणम् आहरणे एषणे च धारायां भेदः शस्त्राणां त्रिविधयापनाया निरूपणम् शस्त्रनिशानार्था शिला शस्त्रकर्मणि कीदृशस्य शस्त्रस्योपयोगः अनुशास्त्राणि अनुशाणां विषयाः शखाणां गुणसम्पत्तिकारणम् " वैधैः शस्त्रपरिचयोऽवश्यं कार्यः 8 नवमोऽध्यायः । योग्यासूत्रीयनामाध्यायोपक्रमः योग्याकरणार्थ मावश्यकता छेद्यादिशस्त्रकर्मणि योग्या प्रदर्शनम् अनिदिष्टेष्वपि योग्यार्हेषु फलपुष्पादिषु योग्या प्रयोक्तव्या CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar I १० 99 ११ " १२ " १३ " १४ ४४ १५ 99 १६-१८ " १ ९ 99 20 ४४-४५ १-२ " ३ 99 ४४५-४६ ५-६ 99

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानविषयानुक्रमः । विषया: -१० दशमोऽध्यायः । विशिखानुप्रवेशनीयनामाध्यायोपक्रमः कीदृशस्य वैद्यस्य चिकित्सायामधिकारः व्याधिविज्ञानस्य षट् साधनानि विज्ञानप्रकार: साध्ययाध्यासाध्येषु व्याधिषु कर्तव्यम् वैद्यस्य परदारा सम्पर्कादिनिषेधः ११ एकादशोऽध्यायः । क्षारपाक विधिनामाध्यायोपक्रमः शस्त्रानुशस्त्रेभ्यः क्षारस्य प्राधान्यम् क्षारस्य निर्वचनम् क्षारस्य गुणकर्माणि क्षारस्य द्वैविध्यम् तत्र प्रतिसारणीयाख्यक्षारस्य विषयः पानीयाख्यक्षारस्य विषयः क्षारचिकित्साया अयोग्या रोगिणः पानीयक्षारस्य पाकविधानम् प्रतिसारणीय क्षारस्य निर्माणविधानम् पाक्यसञ्ज्ञकतीक्ष्णक्षारनिर्माणप्रकारः व्याधिबलाबलमवलोक्य क्षारप्रयोगः मृदुक्षारे बलाधानार्थं क्षारोदकप्रक्षेपः क्षारस्य गुणाः क्षारस्य दोषाः क्षारप्रतिसारणविधिः क्षारेण सम्यग्दग्धलक्षणम् ' सम्यग्दग्धानन्तरकर्म क्षारदग्धवेदना अम्लेन शाम्यति CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ७ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः १-२ ४६ 3 II ४ ४७ " ४७-४८ ε 9 95 ८ 99 II १-२ 19 ४८-४९ 3 ४ " G 99 ६ 39 ४ ९ -५० ७ ८ 39 ९ II १० 99 ११-१२ ५०-६२ १३ " १४ 99 १५ II १६ " १७ I ५२-५३ १८ १ ९ 19 २०-२१ 99 २२-२५ १३-१४ श्रोत्र - त्वकू - चक्षुः- जिह्वा घ्राण- प्रश्नद्वारा व्याधि. अपरीक्षितेपु रोगेषु वैद्यस्य किंकर्तव्यविमूढता केषाञ्चित्साध्या अपि व्याधयो दुश्चिकित्स्याः

विषयाः-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -क्षारस्य सम्यग्दग्धहोनदग्धातिदग्धलक्षणानि क्षारदग्धस्य व्रणस्य चिकित्सा सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः २६ ५४ २७ 99 २८ 99 २ ९ " द्विविधस्यापि क्षारस्य प्रतिषेधविषयः प्रदेशविशेषेण क्षारस्य निषेधः अवस्थाविशेषेण क्षारस्य निषेधः ३० ६४-६६ सम्यक् प्रयुक्तस्य क्षारस्य महागुणशालित्वम् ३१ " १२ द्वादशोऽध्यायः । अग्निकर्म विधिनामाध्यायोपक्रमः १-२ 95 अग्निकर्ममहत्त्वम् ३ 19 अग्न्यवचारणोपकरणानि अग्न्यवचारणस्य सापवादः कालः सर्वाग्निकर्माङ्ग विधानम् अग्निकर्मण्येकीयमतम् त्वगादिष्वग्निदाहस्य पृथक्पृथग्लक्षणम् रोगभेदाच्छरीरावयवेष्वग्न्यवचारणविधानम् अग्निकर्म विषयाः दाहकर्मणो वलयाद्या आकृतिभेदाः रोगस्थानमर्मबला दिकमवेक्ष्य अग्निकर्मनिश्चेतव्यम् सम्यग्दग्धचिकित्सा ४ ६५-६६ 99 ६ II ८ 19 ९ 99 १० ५७ ११ II १२ 19 १३ 99 अग्निदाहानधिकारिणः १४ " स्नेहदग्धलक्षणम् १५ 19 अग्निदग्धस्य चातुर्विध्यम् १६ ५८ अग्निदग्धस्य सार्वदेहिकलक्षणं तत्सम्प्राप्तिश्व १७-१८ प्लुष्टदग्धस्य चिकित्सा १ ९ -२१ दुर्दग्धस्य चिकित्सा II II २२ १ ९ सम्यग्दग्धे चिकित्सा २३-२४ अतिदग्धे चिकित्सा सर्वाग्निदग्धव्रणरोपणार्थं घृतम् २५-२६ 95 २७-२८ स्नेहदग्धे चिकित्सा " २ ९ धूमोपहतलक्षणं तच्चिकित्सा च उष्णवातातपविद्युद्भिर्दग्धस्य चिकित्सा 15 ३०-३७ ६० ३८-३९ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थान विषयानुक्रमः । ९ विषयाः-सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः १३ त्रयोदशेऽध्यायः । जलौकावचारणीयनामाध्यायोपक्रमः १-२ ६१ जलौका विषयः ३ जलौकाप्रसङ्गेन शृङ्गस्यालाब्वाश्च विषयः ४ वातादिदुष्टे रक्ते शृङ्गाद्यवचारणम् ५-७ ६१-६२ शृङ्गा लाबुकयोः प्रयोगः 39 जलौककशब्दनिरुक्तिः I जलौकसां संख्या निर्देशः १० सविषा जलौकसः ११ 99 निर्विषा जलौकसः १२ ६२-६३ निर्विषजलौकसां प्रशस्तक्षेत्राणि, क्षेत्रभेदेन सविष-निर्विषत्वं च जलौकसां ग्रहणोपायः जलौकसां पोषणप्रकारः निषिद्धा जलौकसः जलौकसामवचारणम् रोगाधिष्टाने तासां ग्रहणलक्षणम् जलौकसां विशुद्धरतादानविज्ञानोपायः रक्ततृप्तजलौकसां रक्तापहरणविधानम् :: १३-१४ " १६ 99 १६ ६३-६४ १७ १८ २० 15. २१ ६४-६५ शोणितावसेचनोत्तर कर्माणि २२ " उपसंहारकलोकः २३ १४ चतुर्दशोऽध्यायः । शोणितवर्णनीयनामाध्यायोपक्रमः १-२ शोणितोत्पत्तेर्हेतुभृतरसवर्णनम् ३ ६१-६६ . शोणितादार्तवोत्पत्तिस्तदुत्पत्तिक्षयकालश्च शोणितोत्पत्तिवर्णनम् शोणितार्तवयोः स्वभावतो भेदः शोणितस्वभावे मतान्तरम् शोणितस्य पाञ्चभौतिकत्वदर्शनम् शोणितादिधातूनां क्रमेणोत्पत्तिवर्णनम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ४-६ 39 ७ 39 ८ 19 ९ ६६-६७ १०

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १० सुश्रुतसंहिताया: -विषया: -रसः सर्वधातूनां पोषकः सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ११-१२ ६८ रसशब्दनिर्वचनम् १३ 39 रतस्यैकैकस्मिन् धाताववस्थानकालः १४-१५ " शरीरे त्रिविधा रसगतिः १६ 93 वाजीकरिणा मौषधीनां शीघ्रं शुक्र विरेचकत्वम् १७ 99 बालानां शुक्रादर्शने युक्तिः १८ ६ ९ वृद्धावस्थायामन्नरसख्या पोषकत्वम् १ ९ 59 धातु शब्दनिर्वचनम् " I विकृतरक्तस्य दोषभेदेन लक्षणानि २१ " शुद्धशोणितलक्षणम् २२ " रक्तविनाव्यानामतिदेशेन कथनम् २३ II अविस्राव्या रोगिणः २४ रक्तमोक्षणस्य द्वैविध्यम् २१ ७० : 5 6 प्रच्छानविधानम् २६ 99 शोणितस्त्रावप्यायोगे कारणानि २७-२८ " दुष्टरक्तस्यावित्रावणे दोषाः २ ९ 99 रक्तातियो गस्तज्जन्या व्यापदश्च ३० रक्तवित्रावणस्य योग्यसमयः 98 ३१ " " शुद्धरक्तस्य सम्यग्विस्रावितस्य च लक्षणम् रक्तविस्रावणफलम् अप्रवृत्तरक्तस्य प्रवर्तनम् रक्तातिप्रवृत्तौ रक्तरोधनोपायाः रक्तस्त्रावावरोधाय चत्वार उपायाः रक्तस्रावेऽतिक्रमनिषेधः शोणितमोक्षणे पश्चात्कर्म १५ पञ्चदशोऽध्यायः । दोषधातुमलक्षयवृद्धिविज्ञानीयनामाध्यायोपक्रमः दोषस्य क्षयवृद्धिवर्णने कारणम् प्रकृतिस्थानां वातादिदोषाणां कर्म प्रकृतिस्थानां धातूनां कर्म CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ३२-३३ ७०-७१ ३४ 99 ३५ ३६-३८ ७१-७२ ३ ९ -४२ 99 ४३-४४ 99 ४५ 99 १-२ ७३ " ४ ७३-७४

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri विषया: -मलानां स्वाभाविक कर्म सूत्रस्थानविषयानुक्रमः । उपधातूनां स्वाभाविकं कर्म वातादिदोषाणां क्षयलक्षण म् धातूनां परिरक्षणोपदेशः दोषाणां क्षये चिकित्सा धातुक्षयलक्षणानि धातुक्षये सङ्क्षेपतस्तचिचकित्सा ११ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ६ ७४ ७ ८ 59 15 ९ १० " ११ ७५ १२ 59 मलक्ष्यलक्षणं तच्चिकित्सा च .१३ II उपधातुक्षयलक्षणं चिकित्सा च १४ " अतिवृद्धदोषाणां लक्षणम् १६ ७६ अतिवृद्धधातूनां लक्षणम् १६ अतिवृद्धमलानां लक्षणम् अतिवृद्धोपधातूनां लक्षणम् अतिवृद्धदोषधातुमलादिचिकित्सा अतिवृद्धः पूर्वो धातुः परं वर्धयति बल ( ओजो ) लक्षणम् ओजसः स्वाभाविकं कर्म ओजसो गुणनिर्देशः ओजसः क्षयकारणानि ओजसस्तिस्त्रो व्यापदः ओजःक्षय चिकित्सा दोषधातुमलक्षीणः स्वयोनिवर्द्धनं यदभिकाङ्क्षति तत्तस्मै दापयेत् मेदोवृद्धिनिदानं तच्चिकित्सा च कार्यलक्षणं तच्चिकित्सा च : २० ७६-७७ " 39 २१ २२ २३-२४ " " २५ ७८ २६-३० ३१ 99 29 ३२-३४ ७८-७९ ३५ १७ " १८ 99 १ ९ 99 63 99 ३६ ८० मध्यशरीरस्य कारणं गुणाश्च ३७ 39 स्थूलकुशयोर्दोषवत्त्वं मध्यमस्य गुणवत्त्वं च ३८ 99 धातुमलक्षये दोषा एव हेतवः दोषधातुमलानां परिमाणानिर्देशे कारणम् स्वास्थ्यं विना दोषसमत्वज्ञानेऽशक्यता ३ ९ 99 ४० ८०-८१ ४१ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १२ सुश्रुतसंहितायाः-विषया: -दोषादिक्षयवृद्धिलक्षणमनुमानेन ज्ञातव्यम् स्वस्थास्वस्थविषये वैद्यस्येतिकर्तव्यता स्वस्थस्य लक्षणम् १६ षोडशोऽध्यायः । कर्णव्यधबन्धविधिनामाध्यायोपक्रमः कर्णव्यधविधानम् अन्यदेशविद्धज्ञानोपायः कर्णसिराव्यधे दोषकथनम् दुर्विद्धकर्णस्य व्यापच्चिकित्सा च :: ४४ :- १-२ ::::: सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ४२ 30 ४३ 20 30 ८१ " 99 99 ३ ८१-८२ ४ 99 ६ सम्यग्विद्धे पश्चात्कर्म ७ कर्णोपद्रवशान्ते वर्द्धनोपायः ८ छिन्नकर्णसन्धानम् ९ ८३ कर्णवेधस्य सङ्क्षेपतः पञ्चदशाकृतयः १० केषाञ्चित्कर्णबन्धानां सन्धानसूत्रम् ११-१४ ८४ 20 50 m 2289 19 19 कर्णबन्धविधानम् १६ ८४-८५ कर्णबन्धे परिहार्याणि १६ " I कीदृशः कर्णः सन्धातुमनर्हः 99 कर्णव्यधानन्तरं विशेषविधिः चणे रूढे कर्णस्य पुनर्वर्धनम् अरूढव्रणकर्णस्य वर्द्धने दोषः कथम्भूतः कर्णौ वर्द्धनीयः कर्णबन्धानामपरिसंख्येयत्वम् कर्णपालिरोगास्तच्चिकित्सा च छिन्ननासिकायाः सन्धानविधिः छिन्नौष्ठस्य सन्धानविधानम् १७ सप्तदशोऽध्यायः आमपक्षणीयनामाध्यायोपक्रमः व्रणशोफस्य सामान्यलक्षणम् दोषभेदेन शोफस्य विशेषलक्षणानि आमपच्यमानपक्कशोफलक्षणम् १७ १८ II १ ९ -२३ ८५-८६ २४ २५ २६ ". 19 २७-४६ ८६-८८ ४७-५१ ५२ १-२ 8 ४ x 99 ८ ९ 99 98 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ५-६ ८ ९ - ९ ०

विषया: -Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थान विषयानुक्रमः । शोफस्यामाद्यवस्थाज्ञातार एव वैद्यः, अन्ये तस्करोः एक दोषारब्धानामपि शोफानां पाककाले सर्वेषां दोषाणां मिश्रणम् आमस्य छेदनं पक्वस्य चोपेक्षा न कार्या शस्त्रकर्मणि प्राककर्म शोफे प्रतिक्रियमाणे दोषः प्रतिक्रियमाणेऽपि पक्वानामुपक्रमसाफल्यम् पक्कशो फल्योपक्षणे दोषः शोफे विम्लापनाद्युपक्रमाः १८ मष्टादशोऽध्यायः । चणालेपनबन्धविधिना माध्यायोपक्रमः व्रणोपक्रमेष्वापबन्धयोः प्राधान्यम् प्रतिलोमकृतालेपनफलम् १३ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ७ ९ ० ८ - ९ ९ ० - ९ १ १०-११ 99 १२-१४ 99 १५ " १६ " १७ ९ १ - ९ २ १८-१९ 99 १-२ 3 १२-१३ शुष्यमाणो लेपो नोपेक्षणीयः प्रलेपप्रदेहालेपभेदेन लेपस्य त्रैविध्यम् आलेपस्य कालावधिः फलं च अपतनुत्वरूप प्रमाणम् व्रणान्धन द्रव्याणि आलेपावचारणविषये केचन नियमाः चतुर्दशबन्धविशेषाणां नामतो निर्देशः पूर्वोक्तबन्धानां विषयाः -बन्धयन्त्रणभेदाः बन्धावचारणविधिः 99 ७-१० 19 ११ ९ ४ १२-१६ 99 १७ ९ ४ - ९ ५ १८ १ ९ ९ ६ २० २१ I 91 अतिस्निग्धरूक्षवर्तिकल्कनियमनम् व्रणायतनविशेषाद् बन्धस्य त्रैविध्यम् गाढ शिथिल समबन्धानां लक्षणानि व्रणायतनविशेषे बन्धविशेषयोजनम् दोषभेदेन बन्धभेदः २२ २३ दोषकालविशेषाद् बन्धे विशेषता गाढादिस्थानेऽन्यथा कृतानां बन्धानां दोषाः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar " २४ ९ ७ २५ २६ . २७ " २८ "

१४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -विषया: -यथोचितबन्धगुणाः बन्ध विना व्रणदोषाः बन्धस्यात्यन्तगुणवत्त्वम् अबन्ध्या रोगाः कुष्ठामिदग्धादीनां बन्धनिषेधः ... सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः २ ९ ९ ७. ३० ३१-३२ ३३ : -" ३४ 19 देशदोबादीन् ज्ञात्वा बन्धनिश्वयः कार्यः ३५-३६ 59 व्रणबन्धविधानम् ३७-४२ ९ ८ - ९९ व्रणबन्धगुणाः ४३-४६ १६ एकोनविंशोऽध्यायः । व्रणितोपासनीयनामाध्यायोपक्रमः १-२ 94 व्रणित योग्यागार निर्माणम् ३-४ ९९ -१०० वणिनः शय्या कथनम् ५-६ " व्रणिनः समीपे सुहृन्निवासफलम् ७-८ व्रणिनो दिवास्वापनिषेधः उत्थानसंवेशनादिषु व्रणरक्षा कार्या वणिनश्चतुर्विधकायचेष्टानिषेधः वणिनो गम्यस्त्रीणां दर्शनादिनियमनम् व्रणिनोऽत्यन्तदोषकरा आहाराः व्रणिनो मद्यपाननियमनम् व्रणिनोऽसेव्यवातातपादिवर्णनम् व्रणरोगिभिरेतत्त्यागे हेतुः ९ -१० " " ११ १२-१३ II १४-१५ १००-१०१ १६-१७ 99 १८-१९ 39 २० " २१-२२ १०१-१०२ व्रणरोगिभिर्विशिष्टा गन्तुबाधा परिहार्या राक्षसभूतादिभ्यः स्वरक्षार्थं धूपबल्युपहारादिदानम् राक्षसभूतादिसन्तर्पणफलम् मनसः प्रसन्नतायाः फलम् सायं प्रातर्वेदमन्त्रैर्व्याधितस्य रक्षा कार्या व्रणरोगिणो रक्षार्थं धूपः ब्रणिनः शिरोधार्यछत्रातिच्छत्राद्योषधिवर्णनम् व्यजनवीजनादिभिर्ब्रणस्य रक्षा पूर्वोक्तरक्षोघ्नविधेः फलम् २३ 99 २४ ,, २५ २६ " " ... २७ 19 २८ " ... २ ९ १०२-१०३. ३० " I ३१ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar