सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 771–780

Foundation Chennai and eGangotri ६१३ अ ० १२ ] Digitized by Ary चिकित्सास्थानम् " " भवन्ति ॥ ११ ॥

प्रमेहिणो यदा मूत्रमपिच्छिलमनाविलम् । १ महागु " शालिनं लोहारिष्टं वर्णयनि - सालसारादिति । शालसारादिनिर्यूहे -द्रव्य सङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तशालसारादिक्काथे इत्यर्थः । शालसारादिद्रव्यस्य पलशतम्, चतुर्द्रोणजले पाचनम् । २ परिस्रुते = वस्त्रेण गालिते । ३ मधु पञ्चाशत्पलप्रमाणम् । माक्षिकं मध्वासवमित्यर्थः । ४ गुडः पञ्चाशत्पलप्रमाणः । पूर्वोक्तकषाये विलायित--स्तृणादिनिस्सारणेन पवित्रीकृतो गुडः शोषितो बोध्यः । ५ पिप्पल्यादिगणचू-र्णस्य पञ्चविं- तिपलानि । ६ तीक्ष्णलोहस्य श्लक्ष्णानि पत्राणीति सम्बन्धः । पत्राणि तिलोत्सेधप्रमाणानि बोध्यानि । लोहचूर्णानां पञ्चविंशतिपलानि ग्राह्याणि । ७ यवपल्ले = यवपूर्णकुसूले । अत्र लोहारिष्टे चूर्णमाक्षिकगुडाः काथात् षोड--शाष्टमतुरीयांशा एवावाप्या इति सुश्रुतार्थ सन्दीपनम् । ८ प्रमेदनिवृत्तिलक्षणमभि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६ by Arya Samaj Founda Chennai and eGangotri [ अ ० १३ विशदं तिक्तकटुकं तदाऽऽरोग्यं प्रचक्षते ॥ २० ॥

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने प्रमेहपिडकाचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

मधुमेहित्वमापन्नं भिषग्भिः परिवर्जितम्! योगेनानेन मतिमान् प्रमेहिणमुपाचरेत् ॥ ३ ॥

धत्ते - प्रमेहिण इति । श्रपिच्छिलम् - विजिलम् । ' स्यात्पिच्छिलं तु विजिलम् ' इत्यमरः । अनाविलं = प्रसन्नम्, विशदं = रूक्षमित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीय सुधाख्य टिप्पन्यां द्वादशोऽध्यायः । त्रयोदशोऽध्यायः । १ “ स मारुतस्य पित्तस्य कफस्य च मुहुर्मुहुः । दर्शयत्याकृतिं गत्वा क्षयमा • प्यायते पुनः । उपेक्षयाऽस्य जायन्ते पिडकाः " इति पिडकाः प्रायेण मधुमेहिनामेव भवन्तीति पिडकाचिकित्साऽनन्तरं मधुमेह चिकित्सितमारभ्यते — अथेति । २ शुक्रे H ज्येष्ठे मासि, शुचौ = श्राषाढे मासि । तदुक्तमन्यत्रापि — " निदाघघर्मसन्तप्ता धातुसारं धराधराः । निर्यासवत्प्रमुञ्चन्ति तच्छिलाजतु कोर्तितम् ॥ ” इति । यद्यपि मासान्तरेऽपि शिल जतुप्रस्रवणं दरीदृश्यते, तथाऽप्येतन्मासद्वयाभिधानमतिशयगु. -बोधनार्थम् । ३ जतुप्रकाशं = लाक्षाप्रभमित्यर्थः । शिलाभ्यः = त्रप्वादिधात्वनुगतोपलेभ्यः । ४ त्रपु = वङ्गम्, ‘ वङ्गसीसकयोस्त्रपु ' इति रुद्रः । आदिना सीसतामरूप्यसुवर्णकृष्ण--लौहानि बोध्यानि । लोहानां = तैजसधातूनाम्, ' लोहोऽस्त्री शस्त्र के लोहं जोङ्गके CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १३ Pigitized by Arya Sa फिरखास्थान pi and eGangotri

उपयुज्य तुलामेवं गिरिजादमृतोपमात् । ६१५ सर्वतॆजसे ” इति मेदिनी । “ पुरा लोमिनदैत्यानां निहितानां सुरैर्युधि । उत्पन्नानि शरी-रेभ्यो लोहानि विविधानि च ॥ ” इति तन्त्रान्तरम् । श्रन्यतमान्वयम् = एकतमान्वयम् । १ षड्योनि = पट्कारणम् । “ सौवर्णं राजतं ताम्रमायसं च चतुर्विधम् ” इति तन्त्रान्तरीयवचनं चतुर्णामपि मुख्यानां तेषां गुणख्यापनार्थमिति बोध्यम् । २ तत् पुनः शिलाजतु न केवलं स्वस्वगन्धं विभति, किन्तहिं रसवीर्ये श्रपीत्याह- लोहा-दिति । तत् जतुप्रभं शिलाजतु यस्माल्लोहाद् भवत्युत्पद्यते तस्य लोहस्य तद-नपानाध्यायोपदिष्टं वीर्य रसं च वत्तस्मात् तत्तल्लोहसम्भूतत्वादिति यावत्, बिभर्ति कारणारूपं कार्यमिति कृत्वेत्याकूतमिति सुश्रुतार्थसन्दीपनम् । चकाराद् वर्णप्रभावं च बिभतीति समुच्चयः । = ३ शिलाजतूनामुत्तरोत्तरं श्रेष्ठयं निर्दिशति - त्रप्विति । त्रपुसीसायसादीनि = वङ्गसीसकताम्ररजतसुवर्णकृष्णलोहजानीत्यर्थः । ४ शिलाजतुसामान्यगुणान् दर्श • यति - तत्सर्वमिति । ५ दुष्टरक्तादेः शोषणमित्यथः । छेदनं = कफग्रन्थ्यादिछेद-नकृत् । ६ प्रधानशिलाजतुलक्षणं ब्रवीति -- तेष्विति । ७ शिलाजतुप्रयोगविधिमभिधत्ते --तद्भावितमिति । भावना दशदिनानि विंश-तिदिनानि त्रिंशद्दिनानि वा कार्या । सारगणैः = शालसारादिगणैः । हृतदोषः = वम • नादिना संशुद्धदेहः । = सारोदकेन = सालसारादिक्काथेनेत्यर्थः । ९ तुलां = पश्ञ्च • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६१६ by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां and Gangotri वपुर्वर्णबलोपेतो मधुमेहविवर्जितः ॥ १२ ॥

जीवेद्वर्षशतं पूर्णमजरोऽमरसन्निभः । अ ० १३ शतं शतं तुलायां तु सहस्रं दर्शतौ लके ॥ १३ ॥

योगेनानेन मतिमान् साधयेदपि कुष्ठिनम् । सेटकपरिमाणाम् । गिरिजात् = शिलाजतुन: । १ दशनौलिके = पञ्चाशत्सेटकसम्मते शिलाजतुनि सेविते इत्यर्थः । २ भल्लातकविधानं चिकित्सास्थानस्य षष्ठाध्याये ' भ · ल्लातकानि परिपक्कान्यनुपहतान्याहृत्य " इत्यादिनोक्त द्रष्टव्यम् । ३ मधुमेहे स्वर्णमाक्षिकधातु विधानमतिदिशति - एवञ्चेति । तापो विन्ध्याद्रि-प्रसिद्धा पश्चिमवाहिनी नदी तस्यां जातं स्वर्णमाक्षिकं रजतमाक्षिकं चेत्यर्थः । ४ काञ्च नाभासं सुवर्णसदृशं मधुरं, रजतप्रभं रजतसदृशमम्लं वा सुवर्णमाक्षिकं भवतीत्यर्थः । ५ तद्भावितः, ताभ्यां शिलाजतुस्वर्णमाक्षिकधातुभ्यां भावितो व्याप्तदॆहः कपोतान् कुलत्थांश्च यावज्जीवं वर्जयेदित्यर्थः । ६ पञ्चकर्मगुणैरतीतं दीनम् । श्रत्र डल्हण ः– पन्चशब्देन पञ्चमधारवस्थिस्थितं कुष्ठमुक्तम्, तत्र कर्माणि संशोधन संशमनाभ्यङ्गगुग्गुलु शिलाजतुप्रभृतीनि तेषां गुणाः फलानि तान्यतीतम् । एतदुक्तं भवति — अस्थिगत कुष्ठं संशोधनादिभिरप्रा-सविशेषं साधयेदिति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १३ | Digitized by Ary चिकित्सास्थानम् Foundation Chennai । and eGangotri वृक्षौस्तुवरका ये स्युः पश्चिमार्णवभूमिषु ॥ २० ॥

“ मज्जसार! महावीय्यँ! सर्वान् धातून् विशोधय । शङ्खचक्रगदापाणिस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः ॥ २६ ॥ ”

पञ्चभिदिवसैरेवं सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते " । ६१७ १ तुवरकरसायनस्य षड्विधप्रयोग विधानं दर्शयति - वृक्षा इति । २ तेभ्यः = फलेभ्यः । ३ स्रावयेत् = कुसुम्भपुष्पवद् गालयेदित्यर्थः । - ४ करीषे = शुष्कगोमये, ' तत्तु शुष्कं करीषोऽस्त्री ' इत्यमरः । ५ हृतं मलं पुरीषं कफादयोऽपि यस्य स हृत. मलः । ६ चतुर्थभक्तेनान्तरितस्तिरस्कृत इति चतुर्थभक्तान्तरितः चतुःसन्ध्याभोजन रहित इत्यर्थः । पक्षादूर्ध्वं प्रथमेऽह्नि सायं प्रातर्भोजनं कृत्वा द्वितीयेऽह्नि प्रातर्भुक्त्वा सायङ्काले भोजनं न कर्तव्यम्, अथवा सायं भोजनस्थाने फलाम्लमुष्णोदकं वा पाययेत् । ततस्तृतीयेऽह्नि लघुकोष्ठाय कुष्ठिने स्नेहं दद्यात् । एवं चतुर्थभक्तमन्तरितं भवतीति निष्कर्षः । . ७ मात्रां = कर्षप्रमाणाम् । ८ नञ् ईषदर्थे, तेन अल्पस्नेहलवणामित्यर्थो बो-ध्यः । ९ क्रोधादी निति शेषः । १० एतत्पर्यन्तं पचादिकप्रयोगेण तुवरकमज्जतैलस्य CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Pritzed by Arya Samaj Foundar कुश्रुतसंहितायां angotri [ अ ० १४ तदेव खदिरक्काथे त्रिगुणे साधु साधितम् ॥ २ ९ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने मधुमेह चिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

कुष्ठ इरः प्रथमो योगः । १ इत आरभ्य खदिराम्बुसिद्धस्य तस्यैव तैलस्य विशिष्टा-वस्थकुष्ठे द्वितीयो योगः । २ इ आरभ्य सर्पिर्मधुखदिरकषायविधिना तस्यैव तृती • यो योगः । ३ इत आरभ्य पञ्चाशदाहिको नस्यप्रयोगश्चतुर्थः । ४ मज्जप्रप्रोगः पञ्चम इत आरभ्यते । ५ इतोऽअनप्रयोगः षष्ठ आरभ्यते । ६ अनं = स्रोतोञ्जनम् । ७ प्रस्तार्य्यर्म्म शुक्लार्म्मरक्तामांसार्म्मस्नाय्वर्म्मभेदादमः पञ्चविधः । श्रर्मादि • यो नेत्ररोगभेदाः । एषां लक्षणानि उत्तरतन्त्रे स्वयमेव व्यक्तीकरिष्यति । तानि विस्तर-भिया नेह प्रतन्यन्ते । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीय सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां त्रयोदशोऽध्यायः । चतुर्दशोऽध्यायः । ८ उदरशब्देन उदरस्थो रोगो बोद्धव्यः, " अर्थतो धर्मतः साम्यात्तत्समीपतयाऽपि CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Imaj Digitized by Arya Campi Foundation Chennai and eGangotri यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

६१ ९ अष्टावुदराणि ' पूर्वमुद्दिष्टानि । तेष्वसाध्यं बद्धगुदं परि-स्रावि च । अवशिष्टानि कुच्छ सोध्यानि सर्वाण्येव प्रत्याख्यायोप-क्रमेत । तेष्वाद्यश्चतुर्वर्गो भेषजसाध्यः, कालप्रकर्षात् सर्वाण्येव शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि वा ॥ ३ ॥

उदरी तु गुर्वभिष्यन्दरूक्ष विदा हिस्निग्धपिशितपरिषेकावगा-हान् परिहरेत् । शालिषष्टिकयवगोधूमनीवारान् नित्यमश्नीयात् ॥४ ॥

तंत्र वातोदरिणं विदारिगन्धादिसिद्धेन सर्पिषा स्नेहयित्वा तिल्वं कविपक्वेनानुलोम्य, चित्राफलतैलप्रगाढेन विदारिगन्धाक-पायेणास्थापयेदनुवासयेच शाल्वणेन चोपनाहयेदुदरम्, भोज-येच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन क्षीरेण जाङ्गलरसेन चाभीक्ष्णं स्वेदयेत् ॥ ५ ॥

पित्तोर्दरिणं तु मधुरगणविपक्वेन सर्पिषा स्नेहयित्वा च । तत्साहचर्याच्छन्दानां वृत्तिरुक्ता चतुर्विधा ॥ " इत्युक्तत्वात् । १ पूर्वं प्राक् निदानस्थाने– “ पृथक् समस्तैरपि चेह दोष: प्लीहोदरं बद्धगुदं तथैव । भागन्तुकं सप्तममष्टमं च दकोदरं चेति वदन्ति तानि ॥ " इत्युक्तानीत्यर्थः । तत्र भ्रष्टसंख्यापूर-णावसरे प्लीहोदरयकृद्दाल्युदर योरैक्यमेव ज्ञातव्यम् । २ कृच्छ्रसाध्येष्वपि यथोत्तरं कृच्छ्रकृच्छ्रतरत्वमुक्तं तन्त्रान्तरे - " वातपित्तकफप्ली-इसन्निपातोदकोदरम् । कृच्छ्र ं यथोत्तरम् " इति । प्रत्याख्याय = " अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत् " इति निराकृत्य । ३ चतुर्णी दोषजानां वर्गश्वतुर्वर्गः वातपित्तकफदूषीविषनिमित्तः, उत्तरः = प्लीहोदर बद्धगुद च्छिद्रोद को दराख्यः । ४ कालप्रकर्षात् भेषजसाध्य कालातिक्रमाच्छस्त्रसाध्यकालातिक्रमाच्च सर्वाण्येवोद. राणि शस्त्रसाध्यानि वर्जयितव्यानि । ५ अभिष्यन्दि = दोषधातुमलस्रोतसां क्लेद-प्राप्तिजनकम् । शार्ङ्गधरे - " पैच्छिल्याद् गौरवाद् द्रव्यं रुद्ध्वा रसवहाः सिराः । धत्ते यद्गौरवं तत्स्यादभिष्यन्दि यथा दधि ॥ ” इति । विदादि = धान्याम्लादिकम् । ६ वासोदरिणश्चिकित्सामभिधत्ते तत्रेति । ७ तिल्वकः - रोधः, अनुलोम्य = विरेच्य, चित्रा = दन्ती । ८ “ काकोल्यादिः सवातघ्नः सर्वाम्लद्रव्यसंयुतः । सानू-पौदकमांसस्तु सर्वस्नेहसमन्वितः । सुखोष्णः स्पष्टलवणः शाल्वणः परिकीर्तितः ” इति वातव्याधिनिदानोक्तः । ९ पित्तोदरिणश्चिकित्सामाचष्टे - पित्तोदरिणमिति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६by Arya Samaj Founda सुश्रुतसंहिता angotri [ अ ० १४ श्यामा त्रिफलात्रवृद्विपक्वेनानुलोम्य, शर्करामधुघृतप्रगाढेन न्य-ग्रोधादिकषायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, पायसेनोपनाहयेदुदरं, भोज-येच्चैनं विदारिगन्धादिसिद्धेन पयसा ॥ ६ ॥

श्लेष्मोदैरिणं पिप्पल्यादिकषायसिद्धेन सर्पिषोपस्नेह्य स्नुही-क्षीरविक्वेनानुलोम्य, त्रिकटुकमू क्षारतैलप्रगाढेन मुष्ककादिक-पायेणास्थापयेदनुवासयेच्च, शणातसीधातकीकिण्वं सर्पपमूलकबो-जकल्कैश्चोपनाहयेदुदरं, भोजयेच्चैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलत्थयूषेण पायसेन वा, खेदयेच्चाभीक्ष्णम् ॥ ७ ॥

दूष्योदरिणं तु प्रत्याख्याय सप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धेन सर्पिषा विरेचयेन्मासमर्द्धमासं वा, महावृक्षक्षीरसुरागोमूत्र सिद्धेन वा शुद्धकोष्ठं तु मद्येनाश्वमारक गुञ्जाकाकादनीमूलकल्कं पाययेत; इक्षुकाण्डानि वा कृष्णसर्पेण दंशयित्वा भक्षयेद् वल्लीफलानि वा, मूलजं कन्दजं वा विषमासेवयेत्, तेनागदो भवत्यन्यं वी “ भावमापद्यते ॥ ८ ॥

भवति चात्र ।

अत ऊर्ध्वं सामान्ययोगान् वक्ष्यामः । तद् यथा - एरण्डतैल-महरहर्मासं द्वौ वा केवलमूत्रयुक्तं क्षीरयुक्तं वा सेवेतोदकवर्जी, मधुरगणः = काकोल्यादिमधुरवर्ग इत्यर्थः । १ श्यामा = ' निसोत ' इति । २ कफो. दरिणश्चिकित्सां निर्दिशति - श्लेष्मोदरिणमिति । ३ मुष्ककादिर्द्रव्यसङ्ग्रहणीया. ध्यायोक्तः । ४ किण्वं = मधूकपुष्पवीजमित्यर्थः । ५ सान्निपातिकचिकित्सामाख्याति - दूष्योदरिणमिति । दूष्योदरिणं = त्रिदोषो -दरिणम् | प्रत्याख्याय = " अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत् " इति सूचयित्वा, शङ्खिनी = ' शंखाहुली ' इति ख्याता । ६ महावृक्षः सेहुण्डस्तत्क्षीरम् । ' विरेचयेत् ' इति शेषः । ७ काकादनी = ' काकजंघा ' इति ख्याता । वल्ली. फलानि = कर्कटीप्रभृतीनि । ९ वा अथवा अन्यं भावं मृत्यु मित्यर्थः । १० तन्त्रान्तरेऽपि— “ दोषातिमात्रोपचयात्स्रोतोमार्गनिरोधनात् । सम्भवत्युद CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १४ ] Digitized by Ana " चिकिट सास्थानम् in Foundation Chennai and eGangotri ६२१ माहिषं वा मूत्रं क्षीरेण निराहारः सप्तरात्रम्, उष्ट्रीचीराहारो वाऽ-नवारिवर्जी पक्षं, पिप्पलीं वा मासं पूर्वोक्तेन विधानेनासेवेत, सैन्धवाजमोदायुक्तं वा निकुम्भतैलैम्, आर्द्रकैशृङ्गवेररसपाः न्रशतसिद्धं वा वातशूलेऽवचार्य्यम्, शृङ्गवेररसविपक्वं क्षीर-मासेवेत चव्यशृङ्गवेरकल्कं वा पयसा सरलदेवदारुचित्र-कमेव वा, मुरैङ्गीशालपर्णीश्यामापुनर्नवा कल्कं वा, ज्यो-तिष्कफलतैलं वा क्षीरेण स्वजिकाहिङ्गुमिश्रं पिवेत्, गुडद्वि-तीयां वा हरीतकीं भक्षयेत्, स्नुहीची भावितानां वा पिप्प-लीनां सहस्रं कालेन पथ्याकृष्णाचूर्णं वा स्नुहीभावितमुत्कारिकां पक्वां दापयेत्; हरीतकीचूर्णं प्रस्थमाढके घृतस्यावाप्याङ्गारेष्वभि-विलाय खजेनाभिमध्यानुगुप्तं कृत्वाऽर्द्धमासं यवँ पल्ले वासयेत्, ततश्चोद्धृत्य परिस्राव्य हरीतकी क्वाथाम्लदधीन्यावाप्य विपचेत्, तद् यथायोगं मासमर्द्धमासं वा पाययेत्; " गव्ये पयसि महावृक्षक्षी-रमावाप्य विपचेत्, विपक्वं चावताय्र्य शीतीभूतं मन्थानेनाभिमथ्य नवनीतमादाय भूयो महावृक्षक्षीरेणैव विपचेत्, तद्यथायोगं मासं मासार्द्धं वा पाययेत्; चव्यचित्रकदन्त्यतिविषा II कुष्टरिवात्रि-लाजमोदहरिद्राशङ्खिनीत्रिवृत्त्रिकटुकानामर्द्ध कार्षिका भागा राजवृ-क्ष फलमज्ज्ञानामष्टौ कर्षा महावृक्ष क्षीरपले द्वे गवां क्षीरमूत्रयोरष्टा-वष्टौ पलानि एतत् सर्वं घृतप्रस्थे समावाप्य विपचेत्, तद् यथा-योगं मासमद्धमासं वा पाययेत; एतानि " तिल्वकघृतचतुर्थानि सपष्युदर गुल्म विद्रध्यष्ठीलाऽऽनाह कुष्ठोन्मादापस्मारेषूपयोज्यानि तस्मान्नित्यमेनं विरेचयेत् ॥ ” इति । १ पूर्वोक्तेन = चिकित्सास्थानस्य पञ्चमा · ध्यायोक्तेन । २ निकुम्भतैलं = दन्तीतैलम् 1 । ३ श्रर्द्रशृङ्गवेरम् = श्रार्द्रकम् । श्रत्र निकुम्भतैलमनुकृष्यते । ४ मुरङ्गी - रक्तशोभाञ्जनः । ' सुरङ्गी ' इति पाठान्तरम् । ५ ज्योतिष्कः = ‘ मालकाङ्गनी ' इति ख्यातः । ६ स्नुहीक्षीरभावना त्रिसप्तवारान् ७ उत्कारिका = लप्सिकाकारा । ८ खजेन = मन्धानेन । ९ यवपल्ले = यवपूर्णकुसूले । १० आढकप्रमाणे गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरं सेहुण्डदुग्धम् । ११ अतिविषा = ' अतीस ' इति । १२ एतानि = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६ by Arya Samaj Found un सुश्रुतसंहिसा jeGangotri [ अ ० १४ विरेचनार्थम् मूत्रासवारिष्ट सुराश्चाभीक्ष्णं महावृक्षक्षीरसम्भृताः सेवेत; विरेचनद्रव्यकषायं वा शृङ्गवेरदेवदारुप्रगाढम् ॥ १० ॥

वैमनविरेचनद्रव्याणां पालिका भागाः पिप्पल्यादि - बचादि-हरिद्रादि- परिपठितानां च द्रव्याणां श्लक्ष्ण पिष्टानां यथोक्तानां च लवणानां तत्सर्वं ' मूत्रगणे प्रक्षिप्य महावृक्षक्षीरप्रस्थं च मृद्वग्नि-ना घट्टयन् विपचेदप्रदग्धकल्कं तत्साधुसिद्धमवतार्य्य शीतीभूत-मर्त्तमात्रा गुटिका वर्त्तयेत्, तासामेकां द्वे तिस्रो वा गुटिका बला-पेक्षया मासांस्त्रींश्चतुरो वा सेवेत, एषाऽऽनाहवर्तिक्रिया विशेषेण महाव्याधिषूपयुज्यते कोष्ठजांश्च कृमीनपहन्ति कासश्वास कृमिकुष्ठ-प्रतिश्यायारोचकाविपाकोदावर्त्ताश्च नाशयति ॥ ११ ॥

मदैनफलमज्जकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गचत्रिवृत्त्रिकटुस -पलवणानि महावृक्ष क्षीरमूत्रयोरन्यतरेण पिट्टाङ्गुष्ठमात्रां वत्ति कृत्वोदरिण आनाहे तैललवरणाभ्यक्तगुदस्यैकां द्वे वा योनिद ध्यात् । एषाऽऽनाहवर्त्तिक्रिया वातमूत्रपुरीषोदावर्त्ता मानानाहेषु विधेया ॥ १२ ॥

प्लीहोदरिणः स्निग्धस्विन्नस्य दना भुक्तवतो वामवाहौ कूर्प राभ्यन्तरतः सिरां विध्येत्, विमर्दयेत् पाणिना प्लीहानं रुधिर-स्यन्दनार्थ, ततः संशुद्धदेहं समुद्रशुक्तिकाक्षारं पयसा पाययेत्, हिङ्गुसौवर्चिकाक्षारेण स्रुतेन पलाशचारेण वा यवक्षारं किंशुकक्षा-हरीतकीमारभ्योक्तानि, तिल्वकघृतं वातव्याधिनिदाने प्रोक्तम् । १ उदरे आनाइमू. त्रवर्तिक्रियामुपदिशति - वमनेति । पालिका भागाः = चत्वारि चत्वारि तोलकानि । पिप्पल्यादयस्त्रयो गणा द्रव्य सङ्ग्रहणीयाध्यायेऽवलोकनीयाः । २ मूत्रगणे = मूत्र · वर्गे । गवादीनां मूत्रेण व्यस्तसमस्तेन पिष्ट्वा चतुर्गुणैर्विपाच्यम् । ३ अक्षमात्रा = तोलकपरिमाणा । ४ प्रमेहादिमहाव्याधिष्वित्यर्थः । ५ श्रानाद्दवर्तिक्रियामुपदिशति - मदनेति । ' कडूतोरई ' इति, धामार्गवः = ' तोरई ' इति । श्चिकित्सां ब्रवीति — प्लीहोदरिण इति । जीमूतकः = देवदाली, ईक्ष्वाकु: = ६ पायौ = गुदे । ७ प्लीहोदरिण कूपरो भुजमध्यग्रन्थिस्तदाभ्यन्तरत इत्यर्थः । ‘ कफोणिः कूर्परोऽरस्नेः पृष्ठम् ' इति नाममाला । ९ संशुद्ध देहं = वम-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar