सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 781–790

अ ० १४ ] Digitized by Ary बुकित्सास्थान Samaj मु hennai and eGangotri ६२३ रोदकेन वा बहुशः स्रुतेन यवक्षारं पारिजातकेक्षुरकापामार्गक्षारं वा, तैलसंसृष्टं शोभाञ्जनकषायं वा, पिप्पली सैन्धवचित्रकयुक्तं पूतिकरञ्जक्षारं वाऽम्लस्स्रुतं विडलवणपिप्पलीप्रगाढम् ॥ १३ ॥

पिप्पलीपिप्पलीमूलचित्रकशृङ्गवेरयवक्षारसैन्धवानां पालिका भागा घृतप्रस्थं तत्तुल्यं क्षीरं तदैकध्यं विपाचयेत् । एतत् षट्पलकं नाम सर्पिः प्लीहाग्निसङ्गगुल्मोदरोदावर्त्तश्वयथुपाण्डुरोगकासश्वा-सप्रतिश्यायोर्ध्ववातविषमज्वरानपहन्ति । मन्दाग्निर्वा हिंग्वादिकं चूर्णमुपयुञ्जीत ॥ १४ ॥

यैकृद्दाल्येऽप्येष एव क्रियाविभागः । विशेषतस्तु दक्षिणबाहौ सिराव्यधः ॥ १५ ॥

बंद्धगुदे परित्राविति च स्निग्धस्विन्नस्याभ्यक्तस्याधोनाभे-वमतश्चतुरङ्गुलमपहाय रोमराज्या उदरं पाटयित्वा चतुरङ्गुलप्रमा-नविरेचनाभ्यां संशुद्धशरीरम् । समुद्रजा क्षुद्रा शुक्तिः समुद्रशुक्तिका । १ इक्षुरकः = कोकिलाक्षः । २ ' चिरविल्वो नक्तमालः करजश्च करके ' इत्यमरः । कण्टकिक. रञ्जक्षारमर्धपलमात्रं षड्गुणाम्लकाञ्जिकेन बहुशः परिस्रुतं, पिप्पलीविडलवणप्रक्षेप इति डल्हणः । ३ षट्पलकघृतं दर्शयति- पिप्पलीति । ४ पालिका भागाः = चरखारि चत्वारि तोलकानि । ५ यकृद्दाल्युदरिणश्चिकित्सामाचष्टे - यक्कृद्दालय इति । ६ द ० क्षिणबाहौ भुजमध्यस्थ सिराव्यध इत्यर्थः । ७ प्लीहः सिरादाहं वर्णयति – मणिबन्धमिति । ' मणिबन्धः पाणिमूलम् ' इति हलायुधः । मणिबन्धं सकृत् किचिन्नाम्य, कोऽर्थः? उन्नामयित्वा वामाङ्गुष्ठं प्रति सम्यगीरितां गतामिति वामाङ्गुष्ठसमीरितां सिरां शरेण अग्नौ प्रतप्तेन आशु दहेदित्यर्थः । ८ बद्धगुदोदरिणः परिस्राव्युदरिणश्च चिकित्सामुपदिशति — बद्धगुद इति । ९ नाभेरधस्ताद् वामतः वामभागे रोमराज्या रोमराजीतश्चतुरङ्गुलमपहाय चतुर-ङ्गुलप्रमाणं पाटयित्वा तिर्यक् छित्त्वाऽन्त्राणि निष्कृत्येति सम्बन्धः । नाभेरघश्चतुर • ङ्गुलमपहायेति सिरासन्निकर्षपरिहारार्थं बोध्यम् । लोग्नि तिर्यगवस्थितेऽनुलोमगं शस्त्रपातनम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ६२४ सुश्रुतसहिताया- [ अ ० १४ णमन्त्राणि निष्कृष्य निरीक्ष्य बद्धगुदस्यान्त्रप्रतिरोधकरमश्मानं बालं वाऽपोह्य मलजातं वा ततो मधुपर्थ्यामभ्यज्यान्त्राणि यथा-स्थानं स्थापयित्वा बाह्यं व्रणमुदरस्य सीव्येत 1 । परिस्राविण्यप्ये-वमेव शल्यमुद्धृत्यान्त्रस्रावान् संशोध्य, तच्छिद्रमन्त्रं समाधाय कालपिपीलिकाभिर्दशयेत, दष्टे च तासां कायानपहरेन्न शिरांसि, ततः पूर्ववत् सीव्येत्, सन्धानं च यथोक्तं कारयेत्, यष्टोमधुक • मिश्रया च कृष्णमृदाऽवलिप्य बन्धेनोपचरेत् । ततो निवातमा-गारं प्रवेश्याचारिकमुपदिशेद्वासयेच्चैनं तैलद्रोण्यां वा पेयो-वृत्तिमिति ॥ १७ ॥

उर्दैकोदरिणस्तु वातहरतैलाभ्यक्तस्योष्णोदकस्विन्नस्य स्थित-स्याप्तैः सुपरिगृहीतस्याकै क्षात्परिवेष्टितस्याधोनाभेर्वा मतञ्चतुरङ्गुल-मपहाय | रोमराज्या व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्, तत्र त्रप्वादीनामन्यतमस्य नाडीं द्विद्वारां पक्षनाडीं वा संयोज्य दोषोदकमवसिञ्चेत्, ततो नाडीमपहृत्य तैललवणेनाभ्यज्य व्रणं बन्धेनोपचरेत्, न चैकस्मिन्नेव दिवसे सर्वं दोषोदकमपहरेत्, सहसा ह्यपहृते तृष्णाज्वराङ्गमदतीसारश्वासपाददाहा उत्पद्येर-न्नापूर्यते वा भृशतरमुदरमसञ्जातप्राणस्य, तस्मात् तृतीयचतुर्थप-ञ्चमषष्टाष्टमदशमद्वादशषोडशरात्राणामन्यतममन्तरीकृत्य दोषोद-कमल्पाल्पमवसिञ्चेत् । निःस्रुते च दोषे गाढतरमाविककौशेयच-र्मणामन्यतमेन परिवेष्टयेदुदर, तथा नाध्मापयति वायुः षण्मा-१ पूर्ववत् सीव्येद् बाह्यं व्रणमिति शेषः । यथोक्तम् = ग्रोपहरणीयोक्तं सद्योत्र. योक्तं च विधानं कारयेदित्यर्थः । २ पयोवृत्ति = दुग्धाहारम् । ३ उदकोदरिण-श्चिकित्सां वक्ति- - उदकोदरिण इति । वातपित्तोपद्रवशान्त्यर्थं वातहरतैलाभ्यक्तस्ये-त्यर्थः । ४ श्रकक्षात् = कक्षपर्यन्तम् । ५ वाग्भटेन तु वाससैव परिवेष्टनमुक्तम् - " अथास्य नाडीमाकृष्य तैलेन लवणेन च । व्रणमभ्यज्य बध्वा च वेष्टयेद् वाससोदरम् ॥ ' इति । ६ वाग्भटेन तु– “ स्यात् क्षीरवृत्तिः षण्मासांस्त्रीन् पेयां पयसा पिवेत् । त्रींश्चान्यान् पयसैवाद्यात् फलाम्लेन रसेन वा ॥ अल्पशः स्नेहलवणं जीर्णं श्यामाककोद्रवम् । प्रयतो वत्सरेणैवं विजयेत्त. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १५ ] चिकित्सास्थानम् alai: Digitized by Arya Sama ] Foundation Chennai and eGangotri ६२५ सांश्च पयसा भोजयेज्जाङ्गलरसेन वा, ततः त्रीन्मासानर्द्धादकेन पयसा फलाम्लेन जाङ्गलरसेन वा, अवशिष्टं मासत्रयमन्नं लघु हितं वा सेवेत । एवं संवत्सरेणागदो भवति ॥ १८ ॥

भवति चात्र ।

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने उदरचिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

नार्तैः कष्टतममस्ति यथा मूढगर्भशल्योद्धरणम् । अत्र हि योनि-यकृत्प्लीहान्त्रविवरगर्भाशयानां मध्ये कर्म कर्त्तव्यं स्पर्शेन, उर्क-ज्जलोदरम् ॥ ” इति क्षीरेणैवोक्तम् । १ कृतकर्मणः सर्वोदरिणः क्षीरजाङ्गलमांसर सप्र--योगं ब्रवीति - आस्थापन इति । २ शृतम् = उष्णीकृतं क्षीरमित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहितायाश्चिकित्सास्थानीयसुधाऽऽख्यटिप्पन्यां चतुर्दशोऽध्यायः । पञ्चदशोऽध्यायः । ३ क्रमागतत्वादुदरचिकित्सानन्तरं मूढगर्भचिकित्सितमारभ्यते - अथेति । मूढः - स्वाभाविकप्रसूतिविधिविपरीतेन निरुद्धगतिः स चासौ गर्भस्तस्य चिकित्सितम् । -स्वाभाविकप्रसूतिविधिश्व के वर्णितः - " गर्भस्तु खलु मातुः पृष्ठाभिमुख ऊर्ध्वशिराः -सङ्कुच्याङ्गान्यास्तेऽन्तःकुक्षौ । स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्या वाक्शिरा निष्क्रामत्यपत्यपथेन, एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा ' इति । ४ मूढगर्भस्य कष्टतमत्वं प्रतिपादयति - नात इति । ५ गर्भाशयः = गर्भ-शय्यानाम योनेस्तृतीय श्रावर्तः । तदुक्तं शारीरे स्वयमेव – “ तस्यास्तृतीये आवर्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता " इति । ६ उत्कर्षणम् = अधोगतगर्भस्थ बालकस्योध्वींकरणम्, अपकर्षणम् = ऊर्ध्वगतस्याधःकर्षणम्, स्थानापवर्तनं = गर्भशय्यात उत्तानस्यावा-४० CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६२६ Digitized by Arya सुश्रुतसहिता आ ichennai and eGangoli अ ० १५ रणापकर्षणस्थानापवर्त्तनोत्कर्त्तन भेदनच्छेदन पीडनर्ज करादारणा-नि चैकहस्तेन गर्भं गर्भिणीं चाहिँसता, तस्मादधिपतिमापृच्छ परं च यत्नमास्थायोपक्रमेत ॥ ३ ॥

तत्र समासेनाष्टविधा मूढगर्भगतिरुद्दिष्टो । स्वभावगता अपि त्रैयः सङ्गा भवन्ति - शिरसो वैगुण्यादंसयोर्जघनस्य वा ॥ ४ ॥

जीवति तु गर्भे सूतिकागर्भनिर्हरणे प्रयतेत । निर्हर्त्तुमशक्ये

मुक्ताः पशोविपाशाश्च मुक्ताः सूर्येण रश्मयः । मुक्तः सर्वभयाद् गर्भ एह्येहि विरमावितः ॥ ८ ॥ '

औषधानि च विदध्याद् यथोक्तानि । मृते चोत्तानाया आभु ङ्मुखीकरणम्, उत्कर्तनम् = ऊर्ध्वस्य कस्यचिदङ्गस्य छेदनम्, भेदनं = = गर्भकुदया-देराध्मातस्य विदारणम्, छेदनं = तत्तरस्थानासक्तस्य तस्याङ्गस्य द्वैधीकरणम्, पीड.. नं = वलनम्, ऋजूकरणं = वक्रस्य प्राञ्जलीकरणम्, दारणं = विदारणम् । १ अहिंसता = वघयोग्यव्यापारमकुर्वता । २ उद्दिष्टा = निदानस्थानस्याष्टमा ध्याये “ कश्चिद् द्वाभ्यां सक्थिभ्यां योनिमुखं प्रतिपद्यते " इत्यादिना कथितेत्यर्थः । असंख्येयमूढगर्भगतिषु कश्चिद् द्वाभ्यामित्याद्यष्टविधा गतयः प्रायः व्यवहारोपयोगिन्य इत्युन्नेयम् । ३ अष्टाङ्गसङ्ग्रहे तु - " समासतस्तु त्रिविधा गतिः - ऊर्ध्वा तिर्यङ् न्युब्जा च ” इति । एतदष्टाङ्गसङ्ग्रोक्तं वर्गीकरण माधुनिक पाश्चात्य वर्गीकरणं च समानं प्रतिभातीति बोद्धव्यम् । ४ उच्चैःश्रवाः = समुद्रमन्थनोत्पन्नः शक्रस्य श्वेतघोटकः । ५ यथोक्तानि = शारीरस्थानस्य दशमाध्यायें " गर्भसङ्गे तु योनि धूपयेत् कृष्णस निर्मोकेण पिण्डीतकेन वा " इत्यादिनोदितानीत्यर्थः । मृते चेति चकारेण मन्त्र तन्त्र-प्रसूतिजननव्यापारेष्वफलीभूतेषु जीवितेऽपीत्यनुक्तसमुच्चयः । श्राभुग्नसक्थ्याः = ऊर्ध्व-जानुकत्वेन सङ्कुचीकृत सक्थ्याः, वस्त्राधारकोन्नमितकट्याः = वस्त्र धारको परिशयानाया इत्यर्थः । वस्त्राधारको वस्त्रनिर्मितोऽन्तः शुषिरो वस्त्रवलयस्तेनोन्नमिता कटिर्यस्याः सा तस्या इति समासः । धन्वननगवृत्तिका शाल्न लीमृत्स्नघृताभ्यां धन्वनो धनुवृक्षः, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १५ Digitized t ६२७. Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri नसक्थ्या वस्त्राधारकोन्नमितकट्या धन्वननगवृत्तिका शाल्मलीमृ-त्सघृताभ्यां म्रक्षयित्वा हस्तं योनौ प्रवेश्य गर्भमुपहरेत् । तंत्र सक्थि--भ्यामागतमनुलोममेवाञ्छेत् । एकैसक्थ्नाप्रपन्नस्येतरसक्थि प्रसा-पहरेत् । स्फिग्देशेनागतस्य स्फिग्देशं प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य सक्थिनी प्रसार्यापहरेत् । तिर्यगाँगतस्य परिघस्येव तिरश्चीनस्य पश्चादर्द्धमूर्ध्वमुत्क्षिप्य पूर्वार्द्धमपत्यपथं प्रत्यार्जवमानीयापहरेत् । पापवृत्तशिरसमं सम्प्रपीड्योर्ध्वमुत्क्षिप्य शिरोऽर्पत्यपथमानीया-पहरेत् । बाहुर्द्वयप्रतिपन्नस्योर्ध्वमुत्पीड्यांस शिरोऽनुलोममानीया. ' धन्वनः धामनि इति भाषाप्रसिद्धे धनुवृक्षे ' इति शब्दार्थचिन्तामणिः । नगवृत्तिका शल्लकी, शाल्मली प्रसिद्धा, यद्यपि मृत्स्नशब्दः प्रशस्तायां मृदि वर्तते, तथाऽप्यत्र धनुवृक्षशल्लकी शाल्मलीनां पिच्छिलेष्वेव मृत्स्नशब्दो बोद्धव्य इति डल्हणः । श्रीहारा--णचन्द्रस्तु —‘धन्वनगवृत्तिकशाल्मली मृत्स्न घृताभ्याम् ' इति पाठ मनुते, व्याख्याति च - शाल्मलीषु मध्ये मरुदेशीयपर्वतस्था हि नितरां पिच्छिलनिर्यासा भवन्ति तदिद-मुच्यते — धन्वेति । धन्वा मरुदेशः, मृत्स्नमत्र पिच्छिलो भागः, ' विविक्तं मृत्स्नं च ** इस्योजोलक्षणं च । तन्त्रान्तरेऽप्युक्तम् - ' इस्तमभ्यज्य योनिं च साज्यशास्मलिपि-च्छया'इति सुश्रुतार्थसन्दीपनै । १ निदानस्थानोक्तेष्षष्टविधेषु मूढगर्भेषु मध्ये " कश्चिद् द्वाभ्यां सक्थिभ्यां योनिमुखं प्रतिपद्यते ” इति प्रथमस्य विधि प्रतिपादयति - तत्रेति । भान्छेत् = आकर्षेदित्यर्थः । २ “ कश्चिदाभुग्नैकसक्थिरेकेन " इति द्वितीयस्य विधिमुपपादयति - एकेति । द्वितीय--सक्थि सङ्कुचीकृत्य एकसक्थ्नाऽऽगतस्य प्रगुणीभूतसक्थिद्वयप्रसारणं कृत्वाऽऽकर्षेदि-त्यर्थः । सक्थि = जङ्घा । ३ " कश्चिदाभुग्न सक्थिशरीरः स्फिग्देशेन तियंगागतः ” इति तृतीयस्य विधि--मभिधत्ते - स्फिगिति । ४ " कश्चिद्दुरः पार्श्वपृष्ठानामन्यतमेन योनिद्वारं पिधायावति. छते " इति चतुर्थस्य विधिमभिदधाति तिर्यगिति । ५ तिरश्चीनस्य = तिर्यग्भूत.. स्य । ६ श्रार्जवम् = ऋजुभावम् । ७ " अन्तःपाश्र्वापवृत्तशिराः कश्चिदेकेन बाहुना " इति पञ्चमस्य विधि वक्ति-पाश्र्वेंति । पार्श्वपवृत्तशिरसं = पार्श्वाभिमुखशिरसम् । ८ अपत्यपथं = योनिन् । ९ “ कश्चिदामुग्नशिरा बाहुद्वयेन " इति षष्ठस्य विधिं ब्रवीति - बाहुद्वयेति । बाहुद्वय. प्रतिपन्नस्य = बाहुद्वयमात्रेण निर्गतस्येत्यर्थः । श्रद्यं मूढगर्भत्रितयं पादाभ्यामादरणीयं. तदितरन्मूढगर्भत्रयं शिरसेति निष्कर्षः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६२८ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० १५

ततः स्त्रियमाश्वास्य मण्डलाग्रेणावङ्गुलीशस्त्रेण वा शिरो वि-दार्य, शिरःकपालान्याहृत्य शङ्कुना गृहीत्वोरसि कक्षायां वाऽपह-रेत् । अभिन्ने शिरसि चाक्षिकूटे गण्डे वा, अंससंसक्तम्यांस-देशे बाहुं छित्त्वा, र्हतिमिवाततं वातपूर्णोदरं वा विदार्य निर--स्यान्त्राणि शिथिलीभूतमाहरेत् । जघनसक्तस्य वा जघनकपा-लानीति ॥ १२ ॥

१ " कश्चिदाभुग्नमध्यो हस्तपादशिराभिः " इति सप्तमस्य, " कश्चिदेकेन सक्थ्ना योनिमुखं प्रतिपद्यतेऽपरेण पायुम् " इत्यष्टमस्य च असाध्यत्वं प्रतिपादयति - द्वाविति । २ दार्यमाणः = छेद्यमानः जननी = शस्त्रजनितदुःखा सहिष्णुत्वेन इस्तपादादेर्विषमवि-क्षेपाद् मातरं घातयेदित्यर्थः । ३ शस्त्रमन्त्राद्युपायासिद्धौ गर्भिणीरक्षार्थं गर्भपातनस्य श्रेयोऽभिदधाति -अविषह्य इति यतोऽनन्तरमेव वक्ष्यति - " नोपेक्षेत मृतं । ४ न हापयेत् = नोल्लङ्घयेत् । गर्भ मुहूर्तमपि पण्डितः । स ह्याशु जननीं हन्ति निरुच्छ्वासं पशुं यथा ॥ ” इति । ५ मूढगर्भाहरणार्थं शस्त्रावचारणं निर्दिशति तत इति । मण्डलाग्रलक्षणमुक्तं भोजेन-“ द्वे मण्डलाग्रे ये प्रोक्ते एकं वृत्तमुखं तयोः । तीक्ष्णधारं दृढं कार्यमेकं तच्च क्षुराकृति ॥ ” - इति । ६ शङ्कुना = अ'कुञ्चिताकारवटिशविशेषेण । ७ श्रक्षिकूटे = चक्षुर्गोलके । शङ्कुनाऽपइरणम् । ८ ' दृतिश्चपुटे मत्स्ये ' इति -मेदिनी । ९ सजति = कर्तेतीति तात्पर्यम् । ' षक्ष सङ्गे ' इति धातुः । १० सः गर्भः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १५ D ] gitized by Arya Sai and eGangotri ६२ ९:

उपद्रवाश्च येऽन्ये स्युस्तान् यथास्वमुपाचरेत् । १ " वृद्धिपत्रं क्षुराकार छेदभेदनपाटने । ऋज्वग्रमुन्नतं शोथे गम्भीरे च तदन्यथा । नताग्रं पृष्ठतः " इति वाग्भटोक्तं लक्षणं वृद्धिपत्रस्य । २ श्रपरां = गर्भावरकजरायु-मित्यर्थः । पूर्ववत् = शारीरस्थानीयगर्भिणीव्याकरणोक्तविधिनेत्यर्थः ॥ ३ श्रीहाराणचन्द्रस्तु ' पीडयेद्वा सपिण्डिकाम् ' इति पाठ पठिखा व्याख्याति-' पीडयेन्मर्दयेत्, सपिण्डिकामपरासन्निहित मांसपिण्डिका सहितामपरामित्यर्थः ' इति । ४ स्नेहं = योनिसन्तर्पणे प्राधान्याद् वच्यमाणं बलातैलमित्यर्थः । ५ प्रसवकाले जातमूढगर्भायाः कृतकर्मणाऽपहृतापरायाः पार्श्वयोनिशूल का ठि. न्यशान्त्यर्थं रक्तक्लेदादिदोषप्रसेकार्थे च तैलाक्तयोनेस्तैलेन कृष्णादिपानं निर्दिशति-कृष्णेति पिप्पलीमूलम् दीप्यकः = अजमोदा: । कृष्णा = पिप्पली, तन्मूलं ६ तेजोवती = चव्यम् । ७ श्राचमनै = प्रक्षालने । ८ उपद्रवाः = वातरोगज्वराद्याः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६३० Digitized by Arya सुश्रुतसंहितायां hennai and eGangoirl अ ० १५ सर्वतः परिशुद्धा च स्निग्धपथ्याल्पभोजना ॥ २५ ॥

१ वातहरैः = शतपुष्पादिभिः । २ सूतिकारोगे. बलातैलं प्रतिपादयति - योनि. सन्तर्पण इति । बलामूलक्काथस्य यवकोलकुलत्थक्काथस्य पयसश्च प्रत्येकमष्टावष्टौ भागाः, तैलस्यैको भागः सर्वमेकीकृत्य काकोल्यादिमधुरगणं सैन्धवादिकं च भेषज-कल्कं स्नेहचतुर्थाशं प्रक्षिप्य श्रग्नौ पचेदिति ३ कालानुसारिवा = तगरम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

* अ ० १५ ] Digitized by Arya चिकित्सास्थान epnai and eGangotri ६३१

१ अधीमन्थः = प्रभिष्यन्दपूर्वकोऽक्षिरोगः । २ प्रत्यग्रधातुः = संशुद्धधातुरित्यर्थः । ३ शतपाकं बलातैलं निर्दिशति - बलेति । बलाकषायपोतेभ्यः = बलाक्काथभावि-` तेभ्यः । अनैकशः = सप्तवारानित्यर्थः । ४ प्रयुन्जीत = पाययेत । ५ द्रोणे द्रोणे प्रतिद्रोणं तैले प्रयुक्ते शतं शतमुत्कर्षः श्रायुषो वृद्धिरित्यर्थः । ६ द्रव्यान्तरेषु बला-· तैलविधानमतिदिशति - बलाकल्पेनेति । ७ सैरेयक = झिण्टी, वीरतरुः = अर्जुनः, " नदीसर्जो वीरतरुरिन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः ' इत्यमरः । ८ अतिबलादितैलेषु तैलोक्त--भेषजकल्कं प्रक्षिप्य कुर्यादित्यर्थः । ९ नीलोत्पलादितैलं प्रतिपादयति-- नीलोत्पलमिति । वरीमूलं = शतावरीमू-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

६३२ Digitized by Arya s अनुभुक्तसंहितायां mai and eGangotri [ अ ० १६

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने, मूढगर्भचिकित्सितं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

षोडशोऽध्यायः । १ निदानस्थानप्रक्रमोपस्थितं विद्रधिचिकित्सितमधिकरोति - अथेति । २ उक्ताः = निदानस्थानस्य नवमाध्याये कथिताः सर्वजः सन्निपातजन्यः । ३ आमेषु विद्रधिषु व्रणशोथवच्चिकित्सार्थमुपदिशति - शेषेष्विति । ४ क्रिया = द्विव्रणीयोक्तापतर्पण-दिविरेचनान्ता । ५ वातविद्रधिचिकित्सामाचष्टे - वातघ्नेति । ६ सुखोष्णः = ईषदुष्णः । ७ वेशवारो नाम— “ मसिं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम् । पिप्पलीशुण्ठि. मरिचगुढसर्पिःसमन्वितम् । ऐकध्यं विपचेत् सम्यग् वेशवार इति स्मृतः ॥ ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar