वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 1031–1040

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 1031–1040

पृष्ठ 1031

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1031 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९२९ यत्तु मन्त्रविशेषा एवेतिहासादयस्तत्रेतिहासशब्देनोक्ता इति, तदपि तुच्छम् पुनरुक्त्यापत्तेः । त्वद्रीत्यापि त्वदभिमते यजुर्वेदेऽपि ब्राह्मणवचनानां सत्वस्य त्वयाभ्युपगमात् । ऋग्बाहुल्यं यस्मिन् मन्त्रब्राह्मणसमुदाये स ऋग्वेदः, — " - यजुर्बाहुल्यं यत्र स यजुर्वेद इत्यादिव्युत्पत्तिभ्योऽनेकैर्मन्त्रब्राह्मणसमुदाये वेदपदस्वारस्यस्वीकारात् । यत्तु शश्वद्वैत दारुणिनोपज्ञात यद् गोतमब्रुवाणेति" ( शत ० ३| ३|४| १ ) " अथ ह वा एके कौशिकब्रुवाणा गौतमब्रुवाणेति आह्वयन्ति तदु ह वा आरुणिनैव यशस्विनोपज्ञातम् " ( जै ० ब्रा० २२७९/ ८० ) इत्यादिब्राह्मणवचनै. सुब्रह्मण्यानिगदसम्बन्धिवचनानाम् आरु- णिना उपज्ञातत्वमुक्तम्, शतपथे तु अधुनैवोपज्ञातत्वमुक्तम् । स्वप्रतिभया ज्ञातमेवोपज्ञातमुच्यते, उपज्ञानं मानुषधर्मः । एतेनेदं स्पष्टं यत् सूत्रकारो ब्राह्मणग्रन्थानामपौरुषेयत्वं न मन्यते, तर्हि स कथं मन्त्रब्राह्मणसमुदायस्य वेदत्वं न मन्वानो वेदाऽपौरुषेय- त्वाधिकरणे मन्त्रब्राह्मणयोरपौरुषेयत्वं साधयेत् ' इति, तदप्यज्ञानविजृम्भितम्, पाश्चात्यगुरूणामन्धानुकरणञ्च । मन्त्रेऽपि तादृ- शाक्षेपस्य सम्भवात् । तथाहि-"कुत्सः स्तोमाना कर्त्ता स्तोमं जनयामि नव्यम्” (ऋ० १११० ९( २), "द्वे सृती अश्रृणवम्” ( ऋ० १०/४८/१५ ), “ इति शुश्रुम धीराणां येनस्तद्विचचक्षिरे" ( यजु ० ४० १० ), “अग्निः पूर्वेभिर्ऋषिभिरीड्यो नूतनैरुत " ( ऋ ० १।१।२ ), “ मन्त्रकृत्" ( तै० ब्रा० २|८| ७७४ ) ' यत्काम ऋषिर्यस्या देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुति प्रयुङ्क्ते" ( निरु० ७११।४ ) अत्र स्तुतिकर्तृत्वमृषेरुक्तम् । “कुत्सः कर्ता स्तोमानाम् " ( नि० ३ | १११५ ), "ऋषेर्दृष्टार्थस्य प्रीतिर्भवति " "ऋषिर्नरो भवति ", "एवमुच्चावचैरभिप्रायैर्ऋषीणां मन्त्रदृष्टयो भवन्ति ( निरु० ७| ३| ८ ), "सत्त्वानां प्रकृतिभूमभिर्ऋषयः स्तुवन्ति” ( नि० ७|४| १० ), निरुक्तदृष्ट्या -"प्रतद्वोचेम ' ( १।१२७ ) इत्यादिमन्त्रेषु ' अवस्रवेत' इत्यादिपदानां वारद्वयो- च्चारणम् । ' तत्परुच्छेषस्य शीलम् ' परुच्छेषनामकस्य ऋषेः शीलं शोभा ( निरु० १० | ४२/३ ) इत्यादिप्रमाणैर्मन्त्राणा स्पष्ट- मेव कृतत्वं विज्ञायते । पुराणादिप्रसिद्धयोरुवंशीपुरुरवसोर्नामनिर्देशाच्च कृतकत्वं विज्ञायते । शाकल्य मध्यन्दिन कुथुम शौन- कादिनामभिः शाकल्यादिसमाख्याभिश्च समाज्यभिमताना वेदानां स्पष्टमेवार्वाचीनत्वं विज्ञायते । शतपथरीत्या याज्ञवल्क्य एव यह जो कहा है कि-'कुछ मन्त्रविशेष ही इतिहासादि है, उन्ही को 'इतिहास, शब्द से कहा गया है' -वह भी ठीक नही है । वैसा मानने पर पुनरुक्ति का प्रसंग प्राप्त होगा । तुम्हारी रीति के अनुसार भी तुम्हारे अभिमत यजुर्वेद में ब्राह्मण वाक्यो का होना तुमने स्वीकार किया है । जिस मन्त्र ब्राह्मण समुदाय मे ऋग्बाहुल्य हो वह ऋग्वेद है, और जिस मन्त्र ब्राह्मण समुदाय में यजुर्बाहुल्य हो, वह यजुर्वेद है इत्यादि व्युत्पत्तियो से अनेकों ने मन्त्र ब्राह्मण समुदाय में वेद पद का स्वारस्य स्वीकार किया है । जो यह कहा है कि "शश्वद्वैतदारुणिनोपज्ञातं यद् गोत्रमत्र बाणेति " – ( शत प ० ३ | ३ | ४ | १ ), " अथ ह वा एके कौशिक बुवाणा गौतम ब्रुवाणेति आह्वयन्ति तदुह वा आरुणिनैव यशस्विनोपज्ञातम्" (जे ० ब्रा० २२७ ९ / ८० ) इत्यादि ब्राह्मणवचनों से सुब्रह्मण्यानिगदसम्बन्धित वाक्यो को आरुणिने उपज्ञात कहा है, शतपथ में तो अभी अभी उपज्ञातत्व कहा गया है, स्वप्रतिभा से ज्ञात को ही उपात्त कहते है । ' उपज्ञान ' मानुषधर्म है, इससे यह स्पष्ट हुआ कि सूत्रकार ब्राह्मण ग्रंथों को अपौरुषेय नही मानता है । तब वह मन्त्र- ब्राह्मण समुदाय को 'वेद' न माननेवाला वेदाsपौरुषेयत्वाधिकरण में मन्त्र ब्राह्मण दोनों में अपौरुषेयत्व की सिद्धि क्यो करेगा? " किन्तु यह कथन भी अज्ञान विज म्भित ही है, यह -- । ऐसा आक्षेप तो मन्त्र में भी किया जा सकता है ॥ तथाहि- - "कुत्सः स्तोमाना कर्ताकेवल पाश्चात्यगुरुओं का अन्धानुकरणमात्र है । स्तोमं जनयामि नव्यम् -- (ऋ० १।१० ९ ।२) "द्वे सृती अशृणवम्” (ऋ० १० १४८/१५ ) "इति शुश्रुम वीराणां येनस्तद्विचचक्षिरे "— (यजु ० ४०।१०) "अग्निः पूर्वेभिः ऋषिभिरीड्यो नूतनैरुत " ( ) "... ( | | ) ऋ० १ १ २ मन्त्रकृत तै० ब्रा० २२८ ७ ४“यत्कामऋषिर्यस्या देवतायामार्थपत्यमिच्छन् स्तुतिं प्रयुङ्क्ते " इसमें ऋषि को स्तुतिकर्ता कहा गया है । - ( निरु० ७१११४ ) "कुत्स: कर्ता स्तोमानाम्" ( निरु ० ३।१११५ ) "ऋषेर्दृष्टार्थस्य प्रीतिर्भवति", "ऋषिर्नरो भवति”, “एवमुच्चावचैरभिप्रायैर्ऋषीणा मन्त्रदृष्टयो "भवंति" - ( निरु० ७।३।२ ) 'सत्त्वानां प्रकृत भूमभिर्ऋषयः स्तुवन्ति”, ( निरु० ७| ४| १० ) निरुक्त की दृष्टि से "प्रतद्वोचेम '-( १।१२७ ) इत्यादि मन्त्रो में ' अवस्रवेत' इत्यादि पदों का दो बार उच्चारण हुआ है । 'तत्परुच्छेषस्य शीलम्', 'परुच्छेष' का अर्थ है किसी ऋषि का शील अर्थात् शोभा । - ( नि ० १०२४२/३ ) इत्यादि प्रमाणों से स्पष्ट हो रहा है कि ' मन्त्र ' किसी के द्वारा कृत |पुराणादि में प्रसिद्ध उर्वशी और पुरूरवा के नाम निर्देश से भी वेदों में कृतकता स्पष्ट हो रही है । शाकल्य, मध्यन्दिन, कुथुम, शौनक २४२ !

पृष्ठ 1032

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1032 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १९ ३० वाजसनिस्तन्नाम्ना प्रसिद्धा सहितैव वाजसनेयी प्रख्यातकृष्णयजुर्वेदापेक्षया तस्या अर्वाचीनत्वं स्पष्टमेव सिद्धयति । अतो येन मार्गेण मन्त्राणामपौरुषेयत्वं सिद्ध्यति, तेनैव मार्गेण ब्राह्मणानामपि तत्सिद्धयत्येव । यथा शाकल्य वाजसनि-शौनक -कुथुमा- दीनां न कर्तृत्वं किन्तु प्रवक्तृत्वमेव, तथैव याज्ञवल्क्य -गौतम जैमिन्यादीनामपि न कर्तुत्वम्, किन्तु प्रवक्तृत्वमेव, मन्त्राणां नूतनत्वप्रत्नत्वसमाधानस्येवोपज्ञानस्यापि समाधानसम्भवात् । शील ( शैली ) स्य मानुषत्वेऽपि यथा न मन्त्रस्य मानुषत्वं तथैव ब्राह्मणस्यापि मानुषत्वासंस्पर्शात् । यदपि 'इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना । लोककर्मगृहं कृत्स्नं यथावत्संप्रकाशयेत् ॥ ' इति रीत्येतिहासदृष्ट्या ब्राह्मणाना वेदशाखानां चानादित्ववेदत्वविवेचन युक्तमिति, तदपि तुच्छम् दत्तोत्तरत्वात् । त्वया वेदे इतिहासानभ्युपगमात्, तद्भिन्नानामार्षाणामपि ग्रन्थानां प्रामाण्यानभ्युपगमात्, स्वाभिमतविपरीतवाक्याना प्रक्षिप्तत्वाद्यभ्युपगमेन शास्त्रस्य व्याकुलीकृतत्वात्, पाश्चात्त्येतिहास दृष्ट्या त्वदभिमतवेदेऽपि प्रक्षेपोऽस्त्येव । ब्राह्मणाना शाखानां चेश्वरनिःश्वसितत्वबोधक- मेकमपि वचनं वैदिकवाङ्मये नोपलभ्यत इत्यरण्यरोदनमेव । त्वद्रीत्या ब्राह्मणशाखादीना वैदिकवाङ्मयत्वमपि न सिद्ध्यति, किन्तु वेदा एव वैदिकवाङ्मया भवन्ति । वेदसम्बन्धित्वेन वैदिकवाङ्मयत्वे षडङ्गधर्म शास्त्रदर्शन- रामायण- पुराणादीनामपि तत्त्वापत्तेः । न चेष्टापेत्तिस्तवापसिद्धान्तापातात् । न च मन्त्रब्राह्मणातिरिक्ता वेदा, न वा शाखाभ्यो भिन्ना वेदाः, वन्तुभ्योऽन्यस्य पटस्येव मन्त्रब्राह्मणभिन्नानां शाखाभ्यो भिन्नानां वा वेदानामनुपलम्भात्, केनापि दर्शयितुमशक्यत्वाच्च । तथा च वेदानां परमेश्वरनिःश्वसितत्वोक्त्यैव सर्वेषां निःश्वसितत्त्वसिद्धिः । मन्त्राणां यथा ऋषयो द्रष्टारस्तथैव ब्राह्मणानामपि प्रजापत्यादयो द्रष्टार उक्ता एव । यच्च शाखानां ब्राह्मणानां आदि के नामो से ओर शाकल्यादि संज्ञाओ से समाजियो के अभिमत वेदों का अर्वाचीनत्व स्पष्ट प्रतीत हो रहा है । शतपथ के अनुसार 'याज्ञवल्क्य' ही वाजसनि है, उसके नाम पर प्रसिद्ध संहिता को ही ' वाजसनेयी ' कहा गया है, कृष्णयजुर्वेद की अपेक्षा उस संहिता की अर्वाचीनता तो स्पष्ट ही है । अत जिस मार्ग से ' मन्त्रो' का अपौरुषेयत्व सिद्ध किया जाता है, उसी मार्ग से ब्राह्मणों का भी अवौरुषेयत्व सिद्ध हो ही जाता है । जिस प्रकार शाकल्य, वाजसनि, शौनक, कुथुम आदि में वेदकर्तृत्व न होकर 'प्रवक्तृत्व' ही सिद्ध है । मन्त्रों के नूतनत्व -प्राचीनत्व के समाधान की तरह 'उपज्ञान' का समाधान भी सम्भव है । शील ( शैली ) मे मानुषत्व ( मनुष्य कृतत्व ) रह सकने पर भी जैसे मन्त्र का मानुषत्व सिद्ध नहीं है वैसे ही ब्राह्मण का भी मानुषत्व सिद्ध नही हो सकता । यह जो कहा है कि 'इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना । लोककर्मगृहं कृत्स्नं यथावत् सम्प्रकाशयेत्' - मोहरूप आवरण को नष्ट करनेवाले प्रदीप के द्वारा सम्पूर्ण लोककर्म गृह को यथावत् प्रकाशित करे - इस रीति से इतिहास के अनुसार ब्राह्मणो की ओर वेदशाखाओं की अनादिता और वेदत्व का विवेचन करना उचित है, - वह भी ठीक नही है, उसका उत्तर पहले दे चुके है । तुम वेद में इतिहास को नही मानते हो । तद्भिन्न ( वेद भिन्न) आर्षग्रन्थों को भी प्रमाण नही मानते हो, स्वामी के मत के विपरीत वाक्यों को प्रक्षिप्त कह कर शास्त्र की मर्यादा को तहस नहस कर रहे हो, पश्चात्य इतिहास के अनुसार तुम्हारे अभिमत वेद में भी प्रक्षेप है ही । ब्राह्मणो और वेद शाखाओं को ईश्वर-निश्वसित कहने वाला एक भी वचन वैदिक वाड्मय में उपलब्ध नहीं है', यह कथन तो केवल ,,अरण्यरोदन ही है । तुम्हारे मत के अनुसार ब्राह्मण तथा शाखाओ का वैदिकवाड मय होना भी सिद्ध नही होता किन्तु वेद वैदिक-वाङ्मय मे आते हैं । वेद से सम्बन्धित होने से वैदिकवाड -मय के अन्तर्गत षडङ्ग, धर्मशास्त्र दर्शन, रामायण, पुराणादिको को भी कहना होगा, किन्तु तुम ऐसा स्वीकार कर नही सकते । अन्यथा तुम्हारी सिद्धान्तहानि होगी । मन्त्र-ब्राह्मण के अतिरिक्त तो कोई वेद हे नही और ना ही शाखाओं के अतिरिक्त कोई वेद हैं, जैसे तन्तुओं के अतिरिक्त पट उपलब्ध नही होता उसी तरह मन्त्र- ब्राह्मण के अतिरिक्त या शाखाओं के अतिरिक्त अन्य किसी वेद की उपलब्धि नही हैं, और ना हीं कोई दिखला सकता है । एवञ्च वेदो को परमेश्वर का निश्वसित कह देने मात्र से ही पूर्वोक्त सभी में निःश्वसितत्व सिद्ध हो जाता है । ऋषिगण मन्त्रों के जैसे द्राष्टा है, वैसे ही ब्राह्मणों के भी प्रजापति आदि द्रष्टा है, यह कह ही चुके हैं । यह जो कहा गया है कि शाखाओं का और ब्राह्मणों का प्रवचन कब प्रारम्भ हुआ? इस विषय में कोई वचन उपलब्ध नहीं है, तथापि यह

पृष्ठ 1033

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1033 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात १ ९ ३१ च प्रवचनं कदा प्रारब्धमित्यत्र किञ्चद्वचनं नोपलभ्यते, तथाप्येतन्मन्तु शक्यते यत् कृतयुगान्ते यदा यज्ञानां प्रचलनं जातम्, तत्र त्रेतायुगकाले यज्ञविधीनां विस्तारो जातः । तदानी यज्ञकर्मसौविध्यदृष्ट्या शाखाना ब्राह्मणानाञ्च प्रवचनमारब्ध- मिति, तदपि नास्तिक्यमूलकत्वेन सर्वथा त्याज्यमेव, यज्ञानामनादिमन्त्र- ब्राह्मणमूलकत्वेन कालविशेषे यज्ञतत्प्रमाण-प्रवृत्त- 1 त्वोक्तेः शुद्धनास्तिकथमूलकत्वात् । लोके कश्चित् प्रत्यक्षानुमानागम्यधर्मानुष्ठाने कस्यचिदाप्तस्य वचनमाश्रित्य प्रवर्तते । जैना जिनवाक्यम्, बौद्धाश्च बुद्धवाक्यम्, मौहम्मदा मुहम्मदवाक्यम्, ख्रिष्टीयाः ख्रिष्टवाक्यमनुसृत्य प्रवर्तन्ते, तद्वन्नात्र वैदिके " 1 धर्में जनानां प्रवृत्तिर्भवति । पुरुषविशेषमननुसृत्य वेदवाक्यमनुसृत्यैव प्रवर्तन्तेऽत्रत्या जना । अनादिकालमारभ्य मन्त्र- है ब्राह्मणात्मकानां वेदानामाचार्यपारम्पर्येणाध्ययनं तदर्थानुष्ठानञ्च प्रवर्तमानं दृश्यते । ततएव सम्प्रदायाऽविच्छेदेन मन्त्र - ब्राह्मणात्मक- वेदाध्ययनादर्थग्रहण तदर्थानुष्ठान प्रवर्तमान दृष्ट्वैव वेदानामपौरुषेयत्त्व निर्णयन्ति । यज्ञानुष्ठानं च ब्राह्मण- मन्तरा नोपपद्यते, यज्ञविधयस्तत्रैव वर्तन्ते इति युधिष्ठिरमीमासकोऽपि स्वीकरोत्येव । तस्माद् ब्राह्मण परित्यज्य सर्वमपि धर्मानुष्ठानमशक्यमेव । युगकल्पनमपि समाजिना न भारत प्रचलित धर्मशास्त्रपुराणेतिहासानुरूपम्, भारतीयपञ्चाङ्गा- { नुरूपं वा । दयानन्दस्तदीयाश्च यज्ञान् यज्ञशास्त्राणि च न मन्यन्ते, न वाऽनुतिष्ठन्ति । केवलं वायुशुद्धयथंमग्नो घृतादिकं निक्षिपन्ति । ' (, ) यदपि वायुपुराणे ज ० २४० ११५-२१८ श्लोकेषु द्वापरयुगे वेदशाखानां प्रवक्तॄणां २८ व्यासानां नामोल्लेखः, व्यासशब्दस्य वेदानां विस्तारकृदित्येवार्थः । द्वापरयुगीनव्यासानामन्तिमो व्यासः कृष्णद्वैपायनः । वेदस्य ११२७-११३१ वा शाखा या महाभाष्ये प्रोक्तास्ताः सर्वा अनि कृष्णाद्वैपायनस्य शिष्ये प्रशिष्यैश्व प्रोक्ता, कृष्णद्वैपायना- माना जा सकता है कि कृतयुग के अन्त में जब यज्ञों का प्रचलन हुआ तब अर्थात् त्रेतायुग में यज्ञविधियों का विस्तार हुआ । उस समय यज्ञकर्म की सुविधा की दृष्टि से शाखाओ और ब्राह्मणो का प्रवचन प्रारम्भ हुआ होगा, किन्तु यह सब कल्पनाएँ नास्तिकता के कारण प्रादुर्भूत होने वाली है, अतः किसी प्रकार से भी ये कल्पनायें ग्राह्य कोटि मे नही आ सकती, इसलिये ये सर्वथा त्याज्य ही हैं । अनादिकाल से प्रवाहित मन्त्र ब्राह्मण जिनके मूल हैं, उन यज्ञो को और उनके प्रमाणो को किसी काल विशेष में प्रवृत्त हुआ बताना, पूर्णनास्तिकता से भरी बातें करना है । लोकव्यवहार में कोई भी व्यक्ति, प्रत्यक्षप्रमाण 1या अनुमान प्रमाण से ज्ञात न हो सकने वाले धर्म के अनुष्ठान में जो प्रवृत्त होता है, वह किसी न किसी आप्तवचन पर विश्वास करके ही प्रवृत्त होता है । जैसे —जैन लोग जिनवाक्य, पर बोद्धलोग बुद्धवाक्य, मुहम्मदानुयायी ( मुसलमान ) लोग मुहम्मदवाक्य पर, ख्रिस्त ( ईसाई ) लोग ख्रिस्त ( ईसामसीह ) के वाक्य पर विश्वास रख कर ही प्रवृत्त होते हैं । उस तरह से इस वैदिकधर्म में लोगो की प्रवृत्ति नही हुआ करती, किन्तु आर्यो ( भारतीयो ) की धर्म में जो प्रवृत्ति होती है, वह किसी पुरुषविशेष के वाक्य से न होकर वेदवाक्य के विश्वास पर ही हुआ करती है । मन्त्रब्राह्मणात्मक वेदो का अध्ययन और उसमें प्रतिपादित अर्थ ( कर्म ) आचार्य परम्परा के द्वारा अनादिकाल से होता चला आ रहा है । इसी कारण अध्ययन-अध्यापनसम्प्रदाय कभी विच्छिन्नका अनुष्ठानकेवल नही हुआ है । एवं च अविच्छिन्न सम्प्रदाय के कारण, मन्त्र ब्राह्मणात्मक वेदो के अध्ययन से अर्थज्ञान और उसके अर्थ का अनुष्ठान f 1होता देखकर ही वेदों की अपौरुषेयता का निर्णय हो जाता है । यज्ञो का अनुष्ठान, ब्राह्मणग्रन्थो के विना उपपन्न हो नही सकता, क्योंकि यज्ञो की विधिया उन्ही ब्राह्मणग्रन्थो में ही हैं, इस बात को युधिष्ठिर मीमासक ने भी स्वीकार किया है । तात्पर्य यह है कि ब्राह्मणभाग को ' वेद' न मानने पर सम्पूर्ण धर्मानुष्ठान ही अशक्य हो जायगा । समाजियों की युग कल्पना भी भारतीय धर्मशास्त्र, पुराण -इतिहास अथवा भारतीय पंचाग के अनुरूप नही है । दयानन्द और उसके अनुयायी यज्ञों को और यज्ञशास्त्रो को नहीं मानते है, और न उनका अनुष्ठान हो करते है । केवल वायु शुद्धि के लिये अग्नि में घृतादि डालते हैं । | यद्यपि ' वायुपुराण के ( ० २४, ११५-२१८ ) इलोको में द्वापरयुगीन वेदशाखाओं के प्रवक्ता २८ व्यासों के नामोल्लेख 'व्यास' शब्द का अर्थ वेदो का विस्तार करने वाला ही है । द्वापरयुग के व्यासों में अन्तिम व्यास कृष्णद्वैपायन है । वेद की ११२७ या ११३१ शाखायें जो महाभाष्य में बतायी गयीं है, वे सभी कृष्णद्वैपायन के शिष्य-प्रशिष्यों ने कहीं है । कृष्णद्वैपायन से प्राचीन पूर्ववर्ती +

पृष्ठ 1034

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1034 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात' १ ९ ३२ त्पुराणेः पूर्ववर्तिभिः २७ व्यासैः प्रोक्ताना शाखानां मध्ये वाल्मीक्यादिप्रोक्तानां कतिपयानां शाखानां नामानि प्राति- शाख्येषु लभ्यन्ते । ऐतरेय -शांखायन भालविप्रोक्ताः शाखा ब्राह्मणानि वा कृष्णद्वैपायनात् पुराणानि । तदेतत्-' पुराण- प्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु ( अष्टा ४। १। १०५ ) सूत्रे काशिकादिवृत्तिभ्योऽवगम्यते । सम्प्रति पुराणेषु ब्राह्मणेषु शाखासु वा केवलमैतरेयं लभ्यते । परन्तु तस्यैतरेयस्य वर्तमानरूपमाश्वलायनशिष्येण शौनकेन प्रोक्तम् इति, तदेतत्सर्वं भगवद्दत्त- लिखित 'वैदिक वाङ्मय का इतिहास'- पुस्तकरीत्या प्रोक्तम्, तदेतत्सर्वमप्रामाणिकम् पक्षपातपूर्णमशुद्धमार्यसमाजिमत- पोषणायैवोक्तम् । यथोलूकैः स्वप्रकाशेऽपि सूर्येऽन्धकारबाहुल्यमित्युक्त्वा तत्साक्षित्वाय च वृक्षशाखाऽवलम्बिता घूका ( ) चमगादड़पदवाच्या उपस्थाप्येरन्निति तद्वत् समाजिनो दयानन्दस्यान्धभक्ता भवन्ति । दयानन्देन च पुराणानां सर्वथाऽप्रामाण्यमेवोक्तम्, निर्लज्जत्वादेव स्वार्थसाधनाय भ्रमोत्पादनाय वा वायुपुराणवचनानि समाजिभिरुत्थापितानि, तदनभिज्ञत्वाच्च तदर्थोऽप्यन्यथैवावगतः । नह्येकस्मिन्नेव द्वापरे सर्वेषां व्यासानामवतरणम् । न च तद्वणितं व्यासंस्य सार्वज्ञ्यं समाजिभिरङ्गीक्रियते । भगवद्दत्तेन युधिष्ठिरेण च कतिचित्सहस्र वर्षपरिमिताः काला ब्राह्मणानां काठकादि- संहितानां चाभ्युपेयन्ते । किञ्च भवता वेदा नित्या मन्यन्ते । ये च भावत्का वेदास्तेऽपि ११३१ शाखास्वेवान्तर्भवन्ति । शाकली - कौथुमी-माध्यन्दिनी ( वाजसनेयी ) शौनकी च शाखा एव । तत्रैता नित्याः, अन्या व्यासशिष्यकृता इत्यत्र शपथमन्तरा किं प्रमाणं भवत्सविधे । ' एतेन मीमासाशास्त्रकारो भगवान् जैमिनिः कृष्णद्वैपायन शिष्यः । एतेन स्वयं जैमिनीयसंहिता- ' ब्राह्मणारण्यकानि श्रोतगृह्यसूत्राणि च प्रोक्तानि । तदानीमेवान्ये कृष्णद्वैपायनशिष्याः प्रशिष्याश्च ऋग्वेद सामवेद- यजुर्वेदाथर्ववेद-सम्बन्धि-शाखा -ब्राह्मणादीनां प्रवचनानि कुर्वाणा आसन् । तथा सति स जैमिनिः कथं शाखा ब्राह्मण- समुदायस्यापौरुषेयत्वं मन्यते' इत्यप्यपास्तम्, शाकल्यादिशाखानां सम्बन्धेऽपि तादृशस्यैव चोद्यप्रसरस्य सम्भवात् । २७ व्यासो द्वारा प्रोक्त शाखाओ में वाल्मीकि आदि के द्वारा प्रोक्त कतिपय शाखाओ के नाम प्रतिशाख्यो में उपलब्ध होते हैं । ऐतरेय- शांखायन- भाल्लविप्रोक्त शाखायें या ब्राह्मण कृष्णद्वैपायन से पुरातन हैं । यह बात "पुराणप्रोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु ' ( पा० सू० ४।१।१०५ ) सूत्र पर काशिकादिवृत्तियों से अवगत होती है । वर्तमान समय में पुराण, ब्राह्मण, अथवा शाखाओं मे केवल ऐतरेय उपलब्ध है । परन्तु उस ऐतरेय का वर्तमान रूप आश्वलायन के शिष्य शौनक के द्वारा कहा गया है ।' उपर्युक्त वक्तव्य भगवद्दत्तरचित 'वैदिक वाड्मय का इतिहास ' नामक पुस्तक का है । पाठको को चाहिये कि वे उस सम्पूर्ण वक्तव्य को अप्रामाणिक समझे । पक्षपात पूर्ण और अशुद्ध वक्तव्य को आर्यसमाजियों के मत पोषणार्थ ही उसने लिखा है । जैसे उलूक (उल्लू) पक्षी स्वप्रकाश सूर्य के प्रकाश मे भी घना अन्धकार बताकर की शाखाओ पर लटकने वाले, और वृक्ष चमगोदडो को अपने वक्तव्य के समर्थनार्थ उपस्थित करे ठीक उसी तरह समाजी लोग दयानन्द के अन्धभक्त हुआ करते है । दयानन्द ने पुराणो को सर्वथा अप्रमाण कहा है, तथापि समाजियो ने वायुपुराण के वचनों को अपना स्वार्थ सिद्ध करने के लिये या भ्रम पैदा करने के लिये अथवा निर्लज्जता के कारण ही उपस्थित किया है, किन्तु पुराणों से अनभिज्ञ होने के कारण उन पुराण वचनो का अर्थ भी उन्हें अन्यथैव ज्ञात हुआ । समाजी पहले इस बात को समझ लें कि एक ही द्वापर में सभी व्यासों का अवतरण नही हुआ है । और न ही तद्वणित व्यास की सर्वज्ञता को समाजियों ने स्वीकार किया है । भगवद्दत्त और युधिष्ठिर दोनो ने ब्राह्मण और काठकादिसंहिताओ का काल कतिपय सहस्र वर्ष परिमित माना है । किञ्च वेदो को आपने नित्य माना है । और जो आप के वेद हैं, उन सबका अन्तर्भाव ११३१ शाखाओ मे ही हो जाता है । उनमे शाकली आदि चार शाखाओं को ही नित्य कहना और अवशिष्ट अन्य शाखाओ को व्यास के शिष्य द्वारा रचित बताने में शपथ के अतिरिक्त आप के पास कौन सा प्रमाण है? कृष्णद्वैपायन के शिष्य जैमिनि ने स्वयं जैमिनीयसंहिता ब्राह्मण-आरण्यक-श्रौतसूत्र गृह्यसूत्रों को बताया, उसी समय अन्य शिष्य-प्रशिष्य सभी वेदों की शाखाओ का प्रवचन कर रहे थे । ऐसी स्थिति में शाखा ब्राह्मण समुदाय को जैमिनि अपौरुषेय कैसे मान सकते हैं' इस कथन का भी निरसन हो जाता है । शाकल्यादि शाखाबों के सम्बन्ध में भी वैसा हो प्रश्न किया जा सकता है, क्योंकि -". शाकल्यादि भी पुरुष ही हैं । फिर भी तुमने अपने अभिमत वेदों के साथ उनका सम्बन्ध रहने पर भी जैसे अपौरुषेय माना है वैसे ही

पृष्ठ 1035

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1035 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थ पारिजातः १ ९ ३३ शाकल्यादयः पुरुषा एव । तेऽपि क्वचित्काले समुत्पन्नाः, कानिचित्कार्याणि कृतवन्तो मृताञ्च । तैः सह यादृशः सम्बन्ध-स्तवाभिमतानां वेदानां तादृश एव सम्बन्धो व्यासशिष्यप्रशिष्याणां तेस्तैर्ब्राह्मणशाखादिभिरिति समाधानसाम्यात् । यदपि च भगवता जैमिनिना स्वसामयिकप्रोक्तशाखाब्राह्मणादिग्रंथेषु तात्कालिकानामृषीणां मुनीनां यज्ञघटनानांच वर्णनान्युपलभ्यन्तेस्म, स्वयमपि ब्राह्मणग्रंथेषु जैमिनीयब्राह्मणेषु ऐतिहासिकघटनानामुल्लेखः, तदा कथं तेन शाखा ब्राह्मणादीनां नित्यत्वमपौरुषेयत्वञ्च स्वीक्रियेतेति, तदपि तुल्यसमाधानमेव, शाकल्यादिष्वपि तादृशाक्षेपस्य तुल्यत्वात् । - त्वदीयवेदत्वेनाभिमतासु शाकल्यादिशाखासु च ऋषिमुनिराजघटनादिप्रभृतीनां तथैवोपलम्भात् । उर्वशीपुरूरवो -यम यम्यादीतिहासानां नूतनानां पुरातनानाञ्चर्षीणां पृथुवेनादिनृपतीनां घटनानाञ्च बाहुल्येन तत्र वर्णनं 1 दृश्यत एव । यत्तु भगवान् पतञ्जलिर्यश्चरकचरणान्तर्गत काठकशाखाया अध्येता भारतीयेतिहासस्याद्भुतज्ञाताऽसीत्, स शाखाया अथं तु नित्यं मन्यते, परन्तु शाखाया वर्णानुपूर्वीमनित्यां मन्यते । एतया ( प्रवचननिमित्तकया ) वर्णानुपूर्व्यव काठक- कालापक-मोदक-पैप्पलादकादिप्रयोगा भवन्ति । 'ननु चोतं नहि छन्दांसि क्रियन्ते, नित्यानि हि छन्दांसि इति, यद्यप्यर्थो नित्यः, या त्वसौ वर्णानुपूर्वी सा अनित्या । तद्भेदाच्चेतद् भवति काठकं कालापकं मोदकं पैप्पलादकमिति', तदप्यनेकधा खण्डितमेव, आश्चर्यमेवैतद्यच्छ्तधा खण्डितमपि पक्षं निर्लज्जतया समाजिनः पुनः पुनरुद्भावयन्ति । भाष्यकृता 1शाखात्वछन्दस्त्वाविशेष्येण शाकली- कौथुमीवाजसनेयी- शौनक्यादिष्वपि तद्रीत्या वर्णानुपूर्व्या अनित्यत्वाभ्युपगमात् । काठ-कादिनामानि तु सर्वासां शाखानामुपलक्षणार्थान्येव, अन्यथा काठक-कालापक -मौदक- पैप्पलादकभिन्नानां राणायनीय- 1 3 मैत्रायणी-तैत्तिरीयादीनामानुपूर्व्या नित्यत्वापौरुषेयत्वाद्यापत्तेः । तस्मात्त्वयाऽकामेनापि काठकं कालापकमित्यादिकं सर्वासां शाखानामुपलक्षणार्थमेव मन्तव्यम् । तथात्वे शाकल्यादीनामपि तत्रैवान्तर्भावात् समं समाधानम् — 'यत्रोभयोः समो दोषः १ परिहारश्च तादृशः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तादृशार्थविचारणे ॥ ' इत्युक्तेः । 'यत्तु अन्यत्र स एव पतञ्जलिमहाभाष्ये ( ५ / २/ ५९ ) इत्यत्र ऋग्वेद ( १।१६४ | १ ) इत्यस्य अस्यवामीयसूक्तस्य ब्राह्मण शाखादिको के साथ व्यास- शिष्य प्रशिष्यों का सम्बन्ध रहने पर भी उन्हें अपौरुषेय माना जा सकता है । जो समाधान आप अपने पक्ष में देते हैं ठीक वही समाधान इस पक्ष में भी तुल्य है । यह जो कहा है कि स्वसामयिक प्रोक्त शाखा ब्राह्मणादि ग्रन्थों में उसी काल के ऋषि मुनियों के यज्ञों के तथा अन्य घटनाओ के वर्णन उपलब्ध होते हैं, स्वयं जैमिनि ने भी अपने जैमिनीय ब्राह्मण में ऐतिहासिक घटनाओ का उल्लेख किया है, तब उन शाखा -ब्राह्मण आदि को वे जैमिनि कैसे भला नित्य-अपौरुषेय के रूप में स्वीकार करेंगे? इस आशंका का समाधान भी तुल्य है । तुम्हारे अभिमत वेदो मे भी अनेक घटनाओं के उल्लेख, उर्वशी- पुरूरवा, यमयमी आदि के इतिहास, नूतन पुरातन ऋषियो तथा पृथु- वेन आदि राजाओ की घटनाओं के उल्लेख उपलब्ध हैं । यह जो कहा है कि भगवान् पतञ्जलि चरक शाखान्तर्गत काठकशाखा के अध्येता एवं भारतीय इतिहास के अद्भुत ज्ञाता थे । वे शाखा के अर्थ को तो नित्य मानते है, किन्तु शाखा की वर्णानुपूर्वी को अनित्य मानते है । इस प्रवचननिमित्तक वर्णानुपूर्वी के कारण ही तत्तच्छाखाओ के लिये काठक-कालापक-पैप्पलादक आदि शब्दप्रयोग किये जाते हैं । अर्थात् वर्णानुपूर्वी के भिन्न भिन्न रहने से काठकादि नाम उनके पड़े हैं ।' किन्तु इस कथन का भी अनेक बार खण्डन हो चुका है । आश्चर्य तो यह है कि शतघा खण्डित हुए पक्ष को ये समाजी पुनः पुनः उपस्थित करते है, इन्हे लज्जा नही माती । काठक-कालापक आदि नामों को उपलक्षक माना गया है । अन्यथा काठकादि शाखाओं से भिन्न राणायनीय मैत्रायणी आदि शाखाओं की आनुपूर्वी को नित्य, अपौरुषेय तुम्हें मानना पडेगा । एवं च काठ " कादि नामों को समस्त शाखाओं के उपलक्षणार्थ मान लेने पर शाकल्यादिशाखाओ का भी उसी में अन्तर्भाव हो जाने से समाधान तुल्य I होता है । अतः एक पक्ष से ही प्रश्न करते रहना उचित नही है । यह जो कहा है कि 'अन्यत्र वही पतञ्जलि महाभाष्य में ( ५ / २ / ५ ९ ) अस्यवामीय सूक्त की स्वरानुपूर्वी को नित्य 1 t

पृष्ठ 1036

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1036 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१ ९ ३४ वेदार्थपारिजातः स्वरानुपूर्वीणां नित्यत्वमाह ॥ नागेशभट्टस्तु पूर्वोदाहृतया अनित्यया वर्णानुपूर्व्या विरोधमाशङ्क्य कथयति, तत्तत्कल्पेषु महर्षिभिर्यादृशी वर्णानुपूर्वी रचिता सा कल्पसमाप्तिपर्यन्तस्थायित्वान्नित्येति । वस्तुतस्तु भाष्यकारवचनेषु न विरोधः । पूर्ववचनेन ( महा० ४| ३| १०१ ) इत्यत्र भाष्यकारेण शाखानां वर्णानुपूर्व्या अनित्यत्वमुक्तम् । ( ५/ २/ ५ ९ ) इत्यत्र मूलसहिता- स्थस्यास्यवामीयसूक्तस्य वर्णानुपूर्व्या नित्यत्वं वक्ति' इति, तत्सर्वं भाष्याऽज्ञानविजृम्भितमेव । भावार्थानवबोधान्मन्ये लज्जया युधिष्ठिरेण स्वरो नियत आम्नाये अस्यवामशब्दस्य वर्णानुपूर्वी खल्वप्याम्नाये नियता । अस्यवामशब्दस्य ( पा०५/ २/ ११५९ ) इति भाष्यं नोद्धृतम् । पूर्वमनेनाम्नायस्य क्रियार्थत्वादित्यत्र आम्नायशब्दस्य ब्राह्मणवचनान्येवार्थो, न - वेद इत्युक्तमिदानीन्तु भाष्यकारीयाम्नायशब्दस्य वेद एवार्थ इत्युच्यते । नागेशभट्टस्तु छन्दोवेदाम्नायशब्दाना पर्याय वाचकत्वमेव मन्यते । तेन छन्दसा वर्णानुपूर्वी अनित्या, आम्नाये वर्णानुपूर्वी नियता इति भाष्ययोविरोधं कथ न मन्येत । युधिष्ठिरस्य परमाराध्यो दयादन्दोऽपि छन्दो -वेद-निगम- मन्त्र-श्रुतीनां पर्यायवाचकत्वं ( ऋ० भा० भू० ७९ पृ० ) इति छन्दोवेदयोरभेदमेव मनुते, तहि कथमयं छन्दसां वर्णानुपूर्व्या अनित्यता वेदस्य वर्णानुपूर्व्या नित्यताञ्च वर्णयति, विरोध च न मन्यते । अनित्या अपि सर्वकल्पेषु एकरूपत्वान्नियता इति वक्तु शक्यन्ते, तथापि कठादिकर्तृकत्वपक्षे कल्पसमाप्तिपर्यन्त स्थायित्वमेव, ' तेन प्रोक्त' ( पा ० सू० ४| ३ | १० ) मिति सूत्ररीत्या तु काठकादीनां प्रवक्तृत्वेनैव काठकादिसमाख्या, तद्रीत्या नित्याना विभूनां वर्णानां पौर्वापर्यासंभवात् कण्ठताल्वादिजनितवर्णव्यक्तीनामेव पौर्वापर्यम्! तस्मादानुपूर्व्या अनित्यत्वेऽपि सर्वकल्पेष्वेकरूपत्वादानुपूर्वी नियता भवति । कठशाकल्यादीनां प्रतिसर्गं विशिष्टप्रवक्तृत्वादेव काठकशाकल्यादिसमाख्या, न तै. कृतत्वात् । ग्रामे ग्रामे काठकादीनां प्रवचनेऽपि न सोशर्मणीत्यादिसमाख्या भवति । सर्गादिकालिक विशिष्टप्रवचनमूलक- समाख्यादिभिरेव निर्वाहेऽन्यसमाख्यानामनुपयोगात्, भवति हि मित्राया बहूनां मातृत्वेऽपि देवदत्तमातेति व्यवहारः । सिद्धान्ते तु 'आख्या: प्रवचनात्' ( जे० सू० १ १ ३० ) इति सूत्रविरोधात् तेन प्रोक्त मिति सूत्रप्रत्याख्यानपरं भाष्यमेकदेश्येव ' स्वरो नियत आम्नाये अस्यवामशब्दस्य' इत्यादिभाष्यमेव सिद्धान्तभाष्यम् । ततश्छन्दसां समेषामस्यवामेत्याद्याम्नायाना च शब्दानुपूर्व्या अनित्यत्वेऽपि सर्वदा ऐकरूप्यान्नियतत्वेन प्रवाहरूपेण नित्यत्वमेवेत्यन्यत्र विस्तरः । एतत्समन्वयस्त्वन्यत्रेहैव द्रष्टव्यः । सर्वथापि वेदाम्नायछन्दसां भेदप्रकल्पनं मूढजनप्रतारणायैव 1। शाखांश्च वेदा एव तदतिरिक्तानां मूलवेदानां बताते हैं, और नागेशभट्ट पूर्वोदाहृत वर्णानुपूर्वी को अनित्य कहते हैं ।' आपाततः देखने पर विरोध की आशंका होती है, उसका समाधान इस प्रकार हैं कि तत्तत्कल्पों में महर्षियों ने जैसी वर्णानुपूर्वी रची, उसे कल्पसमाप्तितक स्थायी रहने से नित्य कहा गया है । वस्तुत भाष्यकार के कथन मे कही कोई विशेष नही है ॥ 'पूर्ववचनेन' -( महाभाष्य ४| ३| १०१ ) यहाँ पर भाष्यकार ने शाखाओ की वर्णानुपूर्वी को अनित्य कहा है । ५/ २/ ५ ९ पर मूलसंहितास्य अस्यवामीयसूक्त को वर्णानुपूर्वी को नित्य कहते हैं । यह सब कथन भाष्य के अज्ञान के कारण है । ग्रन्थकार ऋषियों के अभिप्राय से अनभिज्ञ ही प्रतीत हो रहा है । अतएव लज्जा का अनुभव करते हुए युधिष्ठिर ने आम्नाय में स्वर को नियत बताया, और अस्यवाम शब्द की वर्णानुपूर्वी को भी आम्नाय में नियत बताया । अस्य-वामशब्दस्य ( पा० ५/ २०११५ ९ ) का भाष्य उद्धृत नही किया । पहले इसने यह कहा कि 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्' यहाँ पर 'आम्नाय' शब्द का अर्थ ब्राह्मणवाक्य ही है, वेद नहीं, और अब भाष्यकार के आम्नाय शब्द का अर्थ ' वेद' ही है, कह रहा है । नागेशभट्ट तो छम्द, वेद, आम्नाय शब्दो को पर्यायवाचक ही कहते हैं । ऐसी स्थिति में छन्दो की वर्णानुपूर्वी को अनित्य, और आम्नाय के वर्णानुपूर्वी को नित्य3 इन दो भाष्यो में क्यो नही विरोध मान रहा है? युधिष्ठिर के परमाराध्य दयानन्द भी छन्द, वेद, निगम, मन्त्र, श्रुति सबको पर्यायवाचक ही मानते है -( ऋ० भा० भू० पृ० ७९ ), इस प्रकार छन्द और वेद में अभेद हो मान रहे हैं, तब छन्दों की वर्णानुपूर्वी को अनित्य और वेद की वर्णानुपूर्वी को नित्य कैसे कह रहा है, दोनो में विरोध क्यों नहीं मान रहा है? समझने की बात तो यह है कि मानुपूर्वी के अनित्य रहने पर भी सब कल्पों में एक रूप होने से आनु-पूर्वी को निरय कहा जाता है । काठकादि संज्ञाएँ उनके सर्गादिकालिक विशिष्ट प्रवक्तृत्व के कारण हैं, उनके कर्तुत्व के कारण नहीं |

पृष्ठ 1037

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1037 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १ ९ ३५ क्वाप्यनुपलम्भात् । समाजयभिमता वेदा अपि शाकल्यादिशाखारूपा एव । शाकल्यादिवदेव सर्वा अपि शाखा वेद एव । तदुक्तम्-' शाखाभेदाश्च ये केचित् याश्च शाखासु गीतयः । स्वरवर्णसमुच्चाराः सर्वास्तान्विद्धि मत्कृतान् ॥ ' ( शान्तिपर्व ३४२।१००-१०१ ) ‘ तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे' ( वा ० सं ० ३१।७ ) इति मन्त्रवर्णाद् वेदाः परमेश्वरकृता एव । किश्च अस्यवामीयसूक्तमप्यन्यसूक्तानामुपलक्षणं मन्तव्यम् ॥ अन्यथा तदतिरिक्ताना सूक्तानामनित्यत्वापत्तिरिति, 1 तथैव काठकादिनामान्यपि सर्वशाखानामुपलक्षणान्येवेति मन्तव्यम् । 1 यच्च ' यत्र ' एष वोऽमी राजा' ( यजु० ९१४० ) इत्यत्र 'एष ' ' अमी' इति सामान्यवाचकः शब्दः, शाखान्तरेषु 'एष वः कुरवो राजेष पञ्चाला राजा' इति काण्वसहितायाम्, तैत्तिरीयसंहितायाम्-' एष वो भरता राजा', काठक- सहितायाम्, मैत्रायणीसंहिताया च । ( पृ० ११२ ) 'एष वो जन ते राजा ' इति पाठे स्पष्टं विज्ञायते, यत्र यत्र यासां शाखानां प्रचलनमासीत्तत्र कुरवः पाञ्चाला भरता इति नामानि निर्दिष्टानि । राजानः परिवर्तनशीला इति 'एष' पदं तथैव रक्षितम् । यत्र राजतन्त्रन्नासीत् तत्र काठकसहिता-तैत्तिरीयसंहिताप्रचलनस्थलेषु “जनते" इति जनतन्त्रनिर्देशक नामोपात्तम् । वस्तुतस्तु शाखाप्रवक्तॄणा कुरवः पाञ्चाला, भरता:' इत्यादिविशेषशब्देषु तात्पर्यं नासीत्, काण्वसहिता, तैत्तिरीय- सहिताद्यनुसारेण यत्र कुरवः पाञ्चाला भरता न भवेयुस्तत्र आन्ध्रादिशब्दानामपि सनिवेश कर्तुं शक्य. । तथा च भरताः, पञ्चालाः कुरव इत्युपलक्षणमात्रम् । एतेन शाखाना प्रवचनं मन्त्रार्थबोधनार्थमेवेति'. तदपि बालभाषितमेव । तथा सति त्वदभिमतवेदेष्वपि व्याख्यानव्याख्येयभावापत्तेः । 'सहस्रशीर्षा पुरुषः ', ' सभूमिं विश्वतोवृत्वा इत्यतिष्ठद् ( ऋ० १०/ ९०1१ ), ' ( ), ' ' (, ) ' स भूमि सर्वतस्पृत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गलम् यजुर्वेद ३१ । १ स भूमि सर्वतो वृत्वात्यतिष्ठद् सामवेद कौथुम स भूमिं विश्वतो वृत्वा इत्यतिष्ठत् ( आरण्यकपर्व ६| ४| ३ ), 'सहस्रबाहुः पुरुषः स भूमि विश्वतो वृत्वा', तथैव - 'छन्दांसि 1 जज्ञिरे तस्मात्' ( ऋ ० १०/ ९/ ९ ), 'छन्दो ह जज्ञिरे तस्मात्' ( अथर्व सं ० १ ९ । ६। १३ ), 'त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः तत्तो विष्वङ् व्यक्रामत्' ( ऋ ० सं० ४ ) त्रिभिः पद्भिर्द्यामारोहत् तथा व्यक्रामत् विष्वङ ' ( अथर्व० २ ) 'एतावानस्य महिमातो ( ऋ० ३ ) 'तावन्ताऽस्य महिमानः ततो ' ( आरण्य ३ ), 'उतामृतत्वस्येशान ' ( ऋ० २ ), 'उतामृतत्वस्येश्वरो ' ( अ० ४ ), ऊरू तदस्य यद्वैश्य' (ऋ ० १२ ), 'मध्यं तदस्य यद्वेश्य को बाहू का ऊरूपादा', 'कि बाहू किमूरू पादा' (शु ० वा० सं० ३१।१० ), एवं च वेद, आम्नाय, छन्दों को परस्पर भिन्न बताना सर्वथा मूढजनप्रतारण ही है । शाखाओ को वेद ही समझना चाहिये, शाखा के अतिरिक्त मूल वेद कही कोई उपलब्ध नही है । समाजियों के अभिमत शाकल्यादि वेद शाखारूप ही हैं । शाकल्यादि के समान हो सभी शाखाएँ वेद रूप ही हैं । महाभारतकार ने भी इसी का समर्थन किया है । अस्यवामीय सूक्त भी अन्य सूक्तो का उपलक्षण है । उसी तरह काठकादि संज्ञाएँ भी समस्त शाखाओं की उपलक्षण हैं । अन्यथा तदतिरिक्तो को अनित्य मानना पड़ेगा । यह जो कहा है कि जहाँ 'एषः, अमी ' आदि सामान्य वाचक शब्द है, उनसे यह स्पष्ट प्रतीत होता है कि जहाँ जहाँ जिन शाखाओं का प्रचलन था वहीं कुरवः, पाचालाः भरताः इत्यादि नामो का निर्देश किया गया है । राजा लोग परिवर्तनशील है इसलिये 'एष' पद वैसे ही सुरक्षित रखा । जहाँ राजतन्त्र नही था वहाँ काठक-वैत्तिरीयसहिताओं के प्रचलन स्थलों में 'जनते ' इस जनतंत्रनिर्देशक नाम को रखा है । वस्तुतः शाखा प्रवक्ताओं का तात्पर्य कुरव आदि विशेष शब्दों में नही था । तैत्तिरीयसंहिता1 आदि के अनुसार जहाँ 'कुरव: ' आदि विशेष शब्द न हो वहाँ 'आन्ध्राः' आदि शब्दों का भी सन्निवेश किया जा सकता है । तथा च भरताः अदि शब्द उपलक्षण मात्र है । इससे यह प्रतीत होता है कि शाखाओ का प्रवचन, मन्त्रार्थ बोधन के लिये ही है ।' किन्तु यह सब बालभाषित ही है । क्योंकि तुम्हारी रीति के अनुसार तुम्हारे अभिमत वेदो मे भी व्याख्यान- व्याख्येयभाव मानना पड़ेगा । वेद के अनेक स्थलो पर शब्द भेद रहने पर भी जैसे व्याख्यान- व्याख्येयभाव नहीं है, और न किसी का अवेदत्व ही है, वैसे ही पाठ भेद रहने पर भी किसी को शाखा कहना और किसी शाखा को वेद कहना सम्भव नही । है 1 यह जो कहा है कि 'शाखान्तर पाठ मनुष्य प्रोक्त होने से वेदोक्त पाठ 'होतार विश्ववेदसम्' को ही बोले । किन्तु यह कथन भी 1

पृष्ठ 1038

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1038 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात। १ ९ ३६ 'विराडग्रे समभवत्' ( अ० ९ ), 'ततो विराडजायत' ( ऋ० ५ ), इत्यादी शब्दभेदेऽपि यथा व्याख्यानव्याख्येयभावो नास्ति, कस्याप्यवेदत्वं यथा न भवति, तथैव पाठभेदेऽपि कस्याश्चिच्छाखात्वं कस्याश्चिच्छाखायाश्च वेदत्व वा न सभवति । यदपि 'तदुहैके अन्वाहुः, 'होता यो विश्ववेदसः' इति नेदरमित्यात्मानं ब्रवाणीति । तदु तथा न ब्रूयात् । मानुषं हते यज्ञे कुर्वन्ति । व्युद्धं वै तद् यज्ञस्य यन्मानुषम् । नेद् यज्ञे व्युद्धं करवाणीति, तस्माद्यथैवचनूक्तमेवानुब्रूयात् होतारं विश्व- वदसमिति' ( श० १।५।१।३५ ) ( पृ० ११२ ) शाखान्तरपाठस्य मानुषत्वोक्त्या वेदोक्तं होतारं विश्ववेदसमिति वदेदित्युक्त- मिति तदपि तुच्छम् भावार्थानवगमात् । तत्र स्वशाखोक्तपाठप्रशंसार्थमेवान्यशाखोक्तपाठस्य मानुषत्वोक्ति. । 'नहि निन्दा निन्द्यान् निन्दितुं प्रवर्तते, अपि तु विधेयं स्तोतुम्' इति न्यायात् । यथा देवानां बहुत्वेन कुलपारम्पर्येणेच्छया वा कस्मिश्चिन्निष्ठातिशयसम्पादनायेतरनिन्दनं क्रियते; तद्वत् । किञ्च 'होतारो विश्ववेदसः' इति कस्याः शाखायाः पाठ इत्यपि न दर्शयितुं शक्यते, विस्तरस्त्विहैवान्यत्र द्रष्टव्यः । यदपि वेदो नित्यः, शाखास्त्वनित्याः, वेदशब्दाना पाठान्तरत्वात् । शाखा भिन्नाः, अर्थस्तु सर्वासामेकः, प्राजापत्यश्रुतेः, पाठान्तरमूलका: शाखाभेदा इत्येतत्तथ्यं वर्तमानपुराणेष्वपि, सुरक्षितम् । 'सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचकाः । पाठान्तरे पृथक् भूता वेदशाखा यथा तथा ॥ ( वायु पु ० ५९ / ६१ ) प्राजापत्याश्रुतिर्नित्या तद्वि-:' ( ), ' ' कल्पास्त्विमे स्मृता वायु पु० अ० ६१ इति तदपि तुच्छम् प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या इति पाठस्य तत्रा- दर्शनात् । 'शाखाभेदाश्च ये केचिद् याश्च शाखासु गीतय. । स्वरवर्णसमुच्चारा सर्वास्तान् विद्धि मत्कृतान् । ( शान्ति पर्व ३४२।१००।१०१ ) इति विरोधाच्च । सारहीन है, क्योंकि उसका भावार्थ नही समझ पाये । वहाँ इसलिये ऐसा कहा गया है कि स्वशाखोक्त पाठ के प्रशंसार्थ ही अन्य शाखोक्त पाठ में मानुषत्व कहा गया है । उस निन्दा का तात्पर्य विधेय की प्रशसा मे ही है । यह जो कहा है कि वेद ही नित्य है, और शाखाएँ तो अनित्य है, क्योंकि वे वेद के शब्दो के ही पाठान्तर मात्र है । इसमें पुराणों को प्रमाणरूप मे उद्धृत किया है । किन्तु यह कथन भी निःसार है । क्योकि 'प्राजापत्याश्रुतिर्नित्या' यह पाठ वहाँ वायुपुराण ( अ० ६१ ) में नही है । और महाभारतशान्तिपर्व ( ३४२। १०० । १०१ ) के साथ विरोध भी होगा । स्वबुद्धिकल्पित सङ्गति लगाने का जो प्रयत्न किया है, वह भी व्यर्थ ही है । जैसे 'भ्रातृव्यस्य ' ( १।१७ ) इस वाजसनेय पाठ में स्वर की उपेक्षा करने पर भ्रातृव्य शब्द में सन्देह होता है कि ' भ्रातृव्य' का अर्थ शत्रु है या भतीजा ( भ्रातुष्पुत्र )? इस सन्देह की निवृत्ति के लिये काण्व ने 'द्विषतो वधाय' पाठ किया है । ' मनोजूति' ( वा० सं ० २।१३ ) की जगह तैत्तिरीयसहिता मे ' मनोज्योतिर्जुषतामाज्यम्' ( १।५।३ ) ' जूति' शब्द, मन का विशेषण है, यह ज्योति शब्द से स्पष्ट है । 'आज्यस्य ' में कर्मणि षष्ठी है, यह 'आज्यम्' इस पाठ से स्पष्ट है इत्यादि । शतपथ के अनुसार तैत्तिरीय पाठ तो प्राचीन ही है । उसकी अपेक्षया वाजसनेय पाठ अर्वाचीन है यह बता चुके हैं । मूलवेद और शाखाओं के भेदसाधनार्थ हरि स्वामी का जो उद्धरण दिया है, वह भी बालभाषित हो है । उससे भी ,,,,प्राचीन शबर शंकर भट्टपाद व्यास जैमिनि मनु आदिको ने शाखासमूह को ही वेद कहा है । वेद के अपौरुषेय होने से उसका स्वतः प्रामाण्य सिद्ध है, तद्धेतुत्वात् उसकी शाखाओ का भी प्रामाण्य बादरायणादिकों ने बताया है, यह शतपथ भाष्य की मेरी हस्तलिखित प्रति में आदि वाक्य भी हरिस्वामी के ही है । उनके इस वचन का अर्थ बदरायण की रीति से ही समझना चाहिये । भगवान् बादरायण ने तो ' शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' ( ब्र ० सू० १।३।२८ ) के भाष्य में वेद को मत्र ब्राह्मणात्मक ही कहा है । वेद और उसके शाखाओ के भेद की उपपत्ति ' राहुके शिर' की तरह अभेद में भी भेद विवक्षा से या अवयवावयवि भेद के द्वारा भी हो सकती है । तन्तु के व्यतिरिक्त पट के न रहने पर भी ' इह तन्तुषु पट.' तन्तुओं मे पट, जैसे यह भेद व्यवहार होता है, वैसे ही शाखाओं के अतिरिक्त वेदों के न रहने पर भी ' वेद की शाखा' इस व्यवहार की उपपत्ति हो जाती है । जैसे तन्तु के रूप से ही 'पट की रूपता, उसी तरह वेद की अपौरुषेयता से ही शाखाओं का भी अपौरुषेयत्व और स्वतः प्रामाण्यादि सिद्ध होता है ।

पृष्ठ 1039

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1039 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपरिजात १ ९ ३७ यदपि 'भ्रातृव्यस्य ( १११७ ) इति वाजसनेय पाठे स्वरोपेक्षायां भ्रातृव्यपदे सन्देहो भवति, भ्रातृव्यपदस्य शत्रु: भ्रातृजो वार्थं इति तत्सन्देहनिवृत्तये काण्वेन' द्विषतो बघाय' इति पाठः कृतः । 'मनोजूतिर्जुषतामाज्यस्य ( वा० स० २।१३ ) इति स्थाने तैत्तिरीय संहितायां ' मनोज्योतिर्जुषतामाज्यम्' ( १/५/३ ) | जूतिशब्दो मनोविशेषणम् तज्ज्योतिः , ( ), शब्देन स्पष्टम् । आज्यस्येत्यत्र कर्मणि षष्ठी तद् आज्यमितिपाठेन स्पष्टमित्यादिक पृ० ११३ मिति तदपि यत्किञ्चित् । पुरुषसूक्तपाठभेदोपन्यासेन तादृशचोद्यस्य परिहृतत्वात् । शतपथरीत्या तैत्तिरीयपाठस्य प्राचीनत्वमेव, वाजसनेय- पाठस्य तदपेक्षयार्वाचीनत्वस्योक्तत्वाच्च । यत्तु मूलवेदस्य शाखानाञ्च भेदसाधनाय हरिस्वाम्युद्धरणम्, तदपि बालभाषितम्, ततोऽपि प्राचीने. शबर- शङ्कर भट्टपादेर्व्यासजैमिन्यादिभिर्मन्वादिभिश्च शाखासमूहस्यैव वेदत्वोक्तेः । वेदस्याऽपौरुषेयत्वेन स्वतः प्रामाण्ये सिद्धे तच्छाखानामपि तद्धेतुत्वात् प्रामाण्यं बादरायणादिभिः प्रतिपादितमिति शतपथभाष्ये मदीयहस्तलिखितप्रताविति तदपि हरिस्वामिवचनं बादरायणरीत्यैव नेयम् । भगवान् बादरायणो हि - 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' ( ० सू० १।३।२८ ) इत्यादी मन्त्रब्राह्मणात्मकमेव वेदमभिप्रैति । वेदाना तच्छाखाना भेदोऽपि 'राहोः शिरः' इति वद- भेदेऽपि भेदविवक्षया अवयवावयविभेदेनापि भेदव्यपदेशोपपत्ति । इह तन्तुषु पट इति तन्तुव्यतिरेकेण पटाऽभावेऽपि यथा भेदव्यवहारस्तथैव शाखाव्यतिरेकेण वेदानामभावेऽपि वेदस्य शाखेति व्यवहारोपपत्तिः । यथा तन्तुरूपेणैव पटस्य रूपत्वं तथैव वेदापौरुषेयत्वस्वतः प्रामाण्यादिसिद्धिः । यदपि 'वेदांश्चैके सन्निकर्षं पुरुषाख्या: ' ( २७) इति सूत्रेण पाणिनीयाष्टाध्यायीति निर्देशेन अष्टाध्याय्याः पाणिनि- कृतत्ववद् वेदसंहितानामपि शाकलवाजसनेयवाजपेयादिपुरुषसम्बद्धनामत्वेन पुरुषकर्तृत्वम्, द्वितीयेन अनित्यदर्शनात्' ( २८ ) इति, ' इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमे सचता परुष्ण्या । असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयाऽऽर्जी कीये शुणुह्या सुषोमया ' (ऋ ० १०/७५/५ ) इति वेदे गङ्गायमुनादिनदीनां नामोल्लेखात् ( १०१२८ ) सूक्ते कुरुकुलसम्बन्धि देवापिशन्तनुवर्णनात्, यास्केनापि तत्र ' इतिहासमाचक्षते ' ( निरुक्त० २।१० ) इतिहासोल्लेखः कृत । वेदेष्वनेकत्र ऋषीणा राज्ञां च नामान्युपलभ्यन्ते । अतः पुरुषकर्तृकत्वं मन्त्राणां सिद्धम्' इति पूर्वपक्षस्य 'उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम्' ( १ | १ | २९), ' आख्या; प्रवचनात्' ( १| १| ३० ) ' परन्तु श्रुति- सामान्यमात्रम्' ( १।१।३१ ) इति सूत्र: समाधानमुक्तम् । 'तु' शब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्यर्थः । वेदो न पौरुषेयः, शब्दपूर्वत्वं वैदिक- शब्दानां पूर्वत्वम्, नित्यत्वमुक्तम् । अर्थात् वैदिकशब्दा नित्याः सन्ति' तेषामर्थसम्बन्धो न पौरुषेयः । शाकलवाजसनेयादि- समाख्या तु प्रवचनात् परम् अनित्यदर्शनन्तु नास्ति, कुतः, वैदिकशब्दानां श्रुतिसामान्यमात्रम् अर्थाद् यौगिक इति । यह भी जो कहा है कि ' वेदाश्वके' ( २७ जै ० सू० ) इस जैमिनि सूत्र से तथा 'पाणिनीयाष्टाध्यायी ' इस निर्देश से अष्टाध्यायी को पाणिनिकृत समझा जाता है, उसी तरह वेदसंहिताओं के भी साथ शाकल, वाजसनेयवाजपेयादि पुरुषो के नाम जुडे हुए हैं । अतः उनकी पुरुषकर्तृकता स्पष्ट होती है । ततः पश्चात् द्वितीय 'अनित्यदर्शनात्' ( जै० सू० २८ ) इस सूत्र के अनुसार ' इमं मे गंगे यमुने सरस्वति' ( ऋ० १०/७५/५ ) इस वेद मंत्र मे गंगा-यमुना आदि के नामों का उल्लेख होने से एवं ( १० / ९ ८ ) सूक्त मे कुरुकुलसम्बन्धी देवापि शन्तनु के वर्णन को देखकर तथा यास्क ने भी वेद में ' इतिहासमाचक्षते ( निरु ० २११० ) इतिहास का उल्लेख किया है । वेशे में अनेकत्र ऋषियों और राजाओ के नाम उपलब्ध होते हैं । अतः मन्त्र पुरुषकर्तृक है, इस पूर्वप- क्ष का 'उक्तन्तु शब्दपूर्वत्वम्' ( जै ० सू० १ | १ | २ ९ ) 'आख्याः प्रवचनात्' ( जै० सू ० १११।३० ) परन्तु श्रुतिसामान्यमात्रम्' { जै० सू० १११।३१ ) इन सूत्रों से समाधान किया गया है । 'तु' शब्द पूर्वपक्ष की व्यावृत्ति के लिये है । अतः वेद को पौरुषेय नही समझना चाहिये, क्योकि वैदिक शब्द नित्य हैं, उन शब्दो का अर्थ के साथ सम्बन्ध भी " पुरुषकर्तृक नही है, अर्थात् अपौरुषेय है । शाकल, वाजसनेयादि समाख्यायें ( नाम ) तो प्रवचन के कारण हुई है । अनित्य दर्शन कही नही है, वैदिक शब्द तो III

पृष्ठ 1040

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 1040 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१ ९ ३८ वेदार्थपारिजातः तदेतत्सर्वं दुरभिसन्धिमूलकं शाबरभाष्यमेवान्यथाकृत्वोल्लिखितमशुद्धं च । शाबरभाष्ये तु - ' वेदांश्चैके सन्निकर्षं पुरुषाख्या:' इति सूत्रेण सर्वाः शाखाः सर्वाणि ब्राह्मणानि च वेदं मत्वा सर्वेषामेवापोरुषेयत्वसिद्धये पूर्वपक्ष उत्थापितः । त्वया युधिष्ठर- मीमासकेन तु केवलस्य पुस्तकचतुष्टयस्यापौरुषेयत्वसिद्धये यत्किञ्चिदुक्तम् । तथाहि उक्तम्-'चोदनालक्षणोऽर्थः' ( मी० १।१।२ ) यतो न पुरुषकृतः शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः तत्र पदवाक्याश्रय आक्षेपः परिहृतः । इदानीमन्यथा क्षेप्स्यामः, पौरुषेयारचोदना इति वदामः, सन्निकृष्टकालाः कृतका वेदा इदानीन्तनाः, ते च चोदनाना समूहाः, तत्र पौरुषेयाश्वेद् वेदा असशयं पौरुषेया- श्चोदनाः,...` ` यतः पुरुषाख्या । पुरुषेण हि समाख्यायन्ते वेदाः, काठकं कालापकं पैप्पलादकं मौद्गलकम्, न हि सम्बन्धादृते समाख्यानम्, न च पुरुषेण शब्दस्यास्ति सम्बन्धोऽन्यदतः कर्ता पुरुषः, कार्यः शब्दः । नतु प्रवचनलक्षणा समाख्या, नेति ब्रूमः । असाधारणं हि विशेषणं भवति, एक एव हि कर्त्ता, बहवोऽपि प्रब्रूयुः', कर्त्ता स्यात् तस्मान्न प्रमाणम्, ' चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म इति । अत्र काठकादिकमुपलक्षणं शाकलादीनामपि यथा, तथैव तेन प्रोक्तमित्यत्र महाभाष्येऽपि, काठक कालापकमित्या- दिकमपि शाकलादीनामप्युपलक्षणार्थमेवेत्युक्तमेव । अनित्यदर्शनादित्यत्र च जननमरणवन्तो वेदार्थाः श्रूयन्ते । 'बवरः प्रावाहणिरकामयत' ( तैत्तिरीयसंहिता ५1१1१० ) –'कुरुविन्द ओद्दालकिरकामयत' ( तैत्तिसं० ७ २२ ) इत्येवमादयः । उद्दालकस्यापत्यमौद्दालकिः, यद्येवं प्राक् औद्दालकिजन्मनो नायं ग्रन्थो भूतपूर्वः एवमप्यनित्यता । अत्रापि शाकलवाज- सनेयिकोथुमशौनकादिगतनां राज्ञामृषीणां च घटनानामपि संग्रहो वेदितव्यः । 'उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् ( ३ ९ ) इत्युत्तरसूत्रमपि व्याख्यातम् शास्त्रतात्पर्यविदा शबरस्वामिना । उक्तमस्माभिः शब्दपूर्वत्वमध्येतॄणाम् । यत्तु शब्दपूर्वत्वमित्यस्य शब्दनित्यत्वमित्यर्थः कृतः, तच्चिन्त्यम्, निर्मूलत्वात् । अध्येतॄणां ,, तु वैदिकानां प्रसिद्धमेव वेदानामनुश्रवत्वप्रसिद्धेः गुरोर्मुखादनुश्रूयते इत्यनुश्रवोवेदः श्रूयत एव न परं केनापि शब्दपूर्वत्वं ननु न तज्जैमिनिना पूर्वमुक्तमिति चेन्न, 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्वन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकश्चार्थेऽनुपलब्धेक्रियते इत्यर्थः । तत्प्रमाणं, बादरायणस्यानपेक्षत्वात्' ( जै० सू० १११।५ ) इति सूत्रे उपदेशपदेन तादृशार्थस्योक्तत्वात्,, शब्दस्योच्चारणम् विशिष्टः शब्दो वेद एव स च गुरोर्मुखादनुश्रूयत इत्यनुभव उच्यते । उपदेशविशिष्टस्य उपदेशपदसमानाधिकरणो भवितुमर्हति । तथा चायमर्थः --तस्याग्निहोत्रादिलक्षणस्य श्रेयःसाधनस्य। ज्ञानशब्दरच करणार्थे व्युत्पन्न ':' अनेन विधिवाक्यस्य ज्ञानानुत्पाद-:- अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्यादिवाक्यरूपं यस्माद्विद्यतेऽतस्तत्प्रमाणं भवितुमर्हति । ज्ञापकीभूतम् उपदेश कत्वरूपमप्रामाण्यकारणं निरस्तम् । बाधकः ज्ञानरूपमप्रामाण्यकारणमपि नास्तीति बोधयितुम् ------ ' अव्यतिरेकश्च', अग्नि- | श्रुतिसामान्यमात्र अर्थात् यौगिक किन्तु यह सब कथन दुरभिसन्धिमूलक है । शाबरभाष्य को ':' वह सब अशुद्ध भी है । शाबरभाष्य मे तो वेदांश्वके सन्निकर्षं पुरुषाख्या इस ही अन्यथा करके लिखा है और मानकर सभी का अपौरुषेयत्व साधने के लिये पूर्वपक्ष का उत्थापन किया गया है । तुमनेसूत्र से समस्त खाखा और समस्त ब्राह्मणों को वेद का अपौरुषेयत्व सिद्ध करने के लिये कुछ तो भी -'मुखमस्तीतिवक्तव्यम्' उक्ति के अनुसार( युधिष्ठिर मीमासक ने ) तो वेद की चार पुस्तकों ' - ' लक्षणोऽर्थो धर्म यह प्रमाण नही है । वेदार्थ को उत्पत्ति विनाशशील माना है । कह डाला है । वे कहते है कि चोदना- 'उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम्' ( जै० सू० ३ ९ ) इस सूत्र की भी व्याख्या शास्त्रतात्पर्यवित् , ' ' का शब्दनित्यत्व अर्थ जो किया है वह निर्मूल होने से चिन्त्य है । अध्येताओ का शब्दपूर्वत्व शबरस्वामी ने की है । शब्दपूर्वत्व,, अनुश्रव कहते हैं । वेद को सुना जाता है किसी शब्द से बताया है । उपदेशविशिष्ट शब्द का उच्चारण व्यक्ति, केवह द्वाराविशिष्टरचाशब्दनही, जाता । जैमिनि नेतो इसवैदिकबातविद्वान्को पंचमजानतेसूत्रगतहैं 'उपदेशवेदों को' वेद ही हो सकता है । गुरुमुख से वेद-, ' ' ' ' जाता है उसी कारण उसे अनुभव कहते हैं । करणार्थ में व्युत्पन्न ज्ञान का अनुश्रवण किया कि उस अग्निहोत्रादि लक्षण श्रेयः साधन का ज्ञापक जो हो उसे उपदेश शब्द उपदेश पद का समानाधिकरण है । तब अर्थ होगा , ' " वाक्यरूप उपदेश है अतः उसे प्रमाण मानना ही होगा । इस विवेचन कहते हैं । जब कि अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः इत्यादि से विधिवाक्य का ज्ञानानुत्पादकत्वरूप अप्रामाण्य- कारण का