वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री — पृष्ठ 851–860

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री · पृष्ठ 851–860

पृष्ठ 851

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 851 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १७४९ प्रतिपाद्यः । अत्र वरेण स्वपत्न्यां प्रजार्थमिन्द्रः प्रार्थितः । इन्द्रश्च न कश्चिद्राजा सेनापतिर्वा, किन्तु परमेश्वर्यसम्पन्न सङ्कल्प- मात्रेण स्वभक्ताभीष्टसाधको देवयोनि विशेषः । प्रतिपक्षिरीत्या तु नियुक्तो विधवायाः पतिरपि न भवति । स तु विधवायां वीर्यं सिक्त्वा रात्रादेव स्वगृहं गच्छति । 'गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तम्' ( ऋ० स ० १० ८५/३६ ) अत्र तु वैवाहिकपतिकर्तृकं कुमार्याः पाणिग्रहणम्' न नियुक्तकर्तृक विधवाया पाणिग्रहणमिहोक्तं निर्मूलत्वात् । यत्तु केनचिदुक्तम्-' मन्त्रस्य त्रयः पादाः स्त्रियाः कृते, चतुर्थ. पुरुषस्य कृते व्यत्यस्तः स्यात्; तदान्यथार्थः स्यादिति, तदरि तुच्छम् तथा व्यत्यासस्य निर्मूलत्वात् । इमामितिपद सम्मुखस्थिता स्त्रियं व्याचष्टे । पतिमितिपद मन्त्रे ताटस्थ्यं वक्ति 1| उभयोः सम्बोध्यत्वे प्रथमान्तत्वं स्यात् । नतु ' इमा' मिति ' पति' मिति द्वितीयान्तत्वम् । सम्बोधने मिढ्व इत्यस्य स्थाने ' मीदुषि' इति स्यात् । दश अस्यां पुत्रानाधेहीति वाक्यस्य अस्मिन् पत्यौ इत्यर्थः कथं स्यात्? कथं च पुरुषे गर्भाशयः स्यादिति? तथैव पतिमेकादशं कृधीत्यस्य एकादशी स्त्रियं कृधीत्यर्थोऽपि न सम्भवतीत्यप्युक्तमेव । ऋग्वेदसहिताया ( १०/८५ १४३ ) मन्त्रस्य 'आनः प्रजा जनयतु प्रजापतिः ' इति वाक्येऽपि वर एव वक्ता । स वध्वाः प्रजार्थं प्रजापति प्रार्थयते । ' अघोरचक्षुरपतिध्नी' ( १०।८५।४४) मन्त्रेऽपि वर एव वक्ता 'इमा त्वमिन्द्र... ' ( १०१८५१ ४५ ) मन्त्रेपि वर एव वक्ता । तथा सति वक्ता सन् वरोऽत्र प्रतिपाद्यः कथं भविष्यति? 'सम्राज्ञीश्वशुरे...' ( ऋ स० १० । ८५।४६ ) मन्त्रेपि वर एव वक्ता । ' समज्जन्त विश्वेदेवा' ( ऋ० सं० १० ८५/४७ ) इत्यस्यापि वर एव वक्ता । तथा सति 'इमा त्वमिन्द्र' ( ऋ० स० १०/८५/४५ ) इति मन्त्रे पतिर्वा स्त्री वा कथ प्रतिपाद्ये भवेताम्? स्वेच्छयार्थपरिवर्तनं श्रुतिषु जघन्यो बलात्कार एव । तस्मात् ४५ मन्त्रे इन्द्रदेवतेव वध्वाः प्रजालामार्थं प्राथ्यते । वरस्त्वत्र प्रतिपादको, न प्रति- पाद्य. । वध्वास्तु प्रतिपाद्यत्व दूरतोऽपास्तम् । 'मरुत्वान् इन्द्र मीढ्वापि वा सोमं शतक्रतो' ( ऋ० सं० ८ ७६।७ ) यथास्मिन् मन्त्रे मीढ्वः शब्देन इन्द्र एव सम्बोधितः प्रार्थितश्च तथैव प्रकृतेऽपि बोध्यम् । किञ्चात्रैव विवाहसूक्ते 'प्रेतो मुञ्चामि ( प्र + इतः पितृगृहात् ) नामुतः ( पत्युर्गृहात् ) ' (ऋ० सं० १०/ ८५।२५) मन्त्रेपि ४५ मन्त्रे यथा वरो वक्ता तथैव वरो वक्ता । स च वर इन्द्र देवं मीढ्वासं स्वस्माद्भिन्नमेव बोधयति । स चेन्द्रं प्रति स्वपत्न्याः पुत्रं सौभाग्यं च प्रार्थयते । तथा उभयोः समानयोः सूक्तयो २५, ४५ मन्त्रयोरपि समान एवार्थः । पतिर्यत्रेन्द्रं भी आनन्दपूर्वक रहें । ' इन्द्राग्नी' प्रभृति अथर्ववेदीय मन्त्र की तरह ही यहाँ पर भी वर प्रार्थना करने वाला ही है, वह स्वयं इस मन्त्र का प्रतिपाद्य नही है । इन्द्र यहाँ कोई राजा या सेनापति आदि न होकर देवराज इन्द्र है । किसी ने लिखा है कि इस मन्त्र के तीन पाद स्त्री के लिये और एक पाद पुरुष के लिये है, किन्तु यह कथन भी निराधार है, क्योंकि इस तरह का विनियोग करने में कोई प्रमाण नही है । यदि पति और पत्नी यहां संबोध्य होते तो उनके लिये द्वितीयान्त पर्दों का प्रयोग न होकर प्रथमान्त पदो का विनियोग होना चाहिये था । पुरुष के गर्भाधान नही होता, तब स्त्री, पुरुष मे गर्भाधान कैसे करेगी और पुरुष के लिये ग्यारहवी पत्नी के विधान की बात कैसे निकलेगी? 'आ नः प्रजां' इस ॠग्वेदीय मन्त्र मे भी वर ही वक्ता माना गया है । वह वधू मे प्रजा की उत्पत्ति के लिये प्रजापति से प्रार्थना करता है । इसी तरह से 'अधोर चक्षु ०, इमा त्वमिन्द्र०, सम्राज्ञी, प्रभृति मन्त्रों में भी वक्ता के रूप में वर ही अभिप्रेत है । तब ' इमा वमिन्द्र० ' इस मन्त्र से पति अथवा स्त्री कैसे प्रतिपाद्य हो सकती है । वेदार्थ के साथ मनमानी करना एक जघन्य अपराध हैं । पूरे प्रकरण पर विचार करने के उपरान्त यही निश्चित होता है कि इस मन्त्र में पुत्रों की प्राप्ति के लिये इन्द्र देवता से प्रार्थना की गई है । वर यहाँ प्रतिपादक है, प्रतिपाद्य नही । ऐसी स्थिति में वधू के प्रतिपाद्य होने की बात तो रह ही कहीं जाती है । ' मरुत्वान्' प्रभृति मन्त्र की तरह प्रस्तुत मन्त्र में भी मीढ्व पद इन्द्र का ही बोधक है । विवाह सूक्त के 'प्रेत्ये मुञ्चामि प्रभृति मन्त्र में वर ही वक्ता है । वह इन्द्र से प्रार्थना करता है, अतः स्पष्ट है कि इन्द्र वर से भिन्न है । वह इन्द्र से अपनी पत्नी और पुत्रों की कल्याण कामना करता है । इन दोनों सूक्तों का एक सा ही अर्थ होना 1

पृष्ठ 852

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 852 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थ पारिजातः १७५० प्रति स्वपत्न्याः सौभाग्यं प्रार्थयते, पत्नी च स्वगृहे सुबद्धा कुरुते । तेन पत्यन्तरसम्बन्धनिषेधः सुतरा प्रतिफलति । न च वर इन्द्रपदार्थ इति विवाहमन्त्रेषु दर्शयितुं शक्यः । 'इह इमौ इन्द्र संनुद चक्रवाकेव दम्पती प्रजया एनौ स्वस्तव्यो विश्वमायुर्व्यश्नुतात्' ( अथर्व० १४ | २ | ६४ ) अत्र दम्पतीभ्यां प्रजार्थमिन्द्रो देवः प्रार्थितः । तदा ' इमां त्वमिन्द्र' इति मन्त्रेऽपि इन्द्रो देवता अर्थो; न पति । तथाचानेन मन्त्रेण विधवाविवाहो नियोगो वा कथं साधयितुं शक्यः? विवाहसूक्ते माङ्गलिके कर्मणि कथममाङ्गलिको विधवाविवाहो नियोगो वा बोध्येत? उक्तमन्त्रे देवृकामाशब्देन आर्यसमाजो विधवाया देवरेण विवाहं साधयति । तच्च मन्त्रस्य तथार्थत्वे स्ववचो- विरुद्धमेव । सम्पूर्णमन्त्रस्येदं स्वरूपम् – ' अधोरचक्षुः अपतिघ्नी एधिशिवा पशुभ्य सुमनस सुवर्चा वीरसूर्देवृकामास्योना शन्न- भव द्विपदे शं चतुष्पदे ।' ( ऋ० सं० २०१८५१४४ ) इति । अस्य मन्त्रस्योत्तरार्धादिममंशं दयानन्द इत्थमर्थापयति- 'उत्तमो वीरपुरुषोत्पादयित्री देवृकामा देवरं कामयमाना नियोगञ्च कामयमाना' ( संस्कारविधि, पृ० १४४) | सत्यार्थप्रकाशेऽप्येवमेव । प्रजावती उत्तमपुत्रपौत्रादिसहिता वीरपुत्रजनयित्री देवृकामा देवरं कामयमाना । स्योनाः ७२ पृष्ठे दयानन्दस्तदनुयायिनश्च देवकामा इति पदेन नियोगं विधवाविवाहं च सिषाधयिषन्ति । देवरशब्दस्य द्वितीयो वर इत्यप्यर्थमाहुः । भ्रातृपत्नी ( भाभी ) भाविनी पत्नीमित्यर्थं चकार । यद्यप्येते विवाहे विधवाविवाहं नियोगं च न मन्यन्ते, तथापि कथमत्र विवाहमन्त्रं विधवा- विवाहपरतया व्याकुर्वन्तीत्याश्चर्यमेव ॥ उक्तमन्त्रे --अपतिनी, देवकामा, प्रजावती, वीरसूः --इति व्याघातमपि ते न पश्यन्ति । या देवरकामा सा कथमपतिघ्नी? सामाजिकाश्च पुत्राभावे विधवाविवाहं समर्थयन्ते, परमिह या प्रजावती वीर- सूरस्ति सैव कथ देवृकामा स्यात्? वस्तुतस्तु विवाहविधो ऋग्वेदसंहिताया मन्त्र आयाति ॥ तत्र च देवकामा इत्येव पाठः-'देवकामा' इति पाठस्तु नास्त्येव, सायणभाष्योपेतायामृग्वेदसंहितायां तादृशपाठादर्शनात् । पूनाबम्बई -संस्करणयोऽर्मूले भाष्ये च देवकामा इत्येव पाठो, न देवकामा इति । विवाहादिसंस्कारा गृह्यसूत्रानुसारेण भवन्ति । न च गृह्यसूत्रेषु ' देवृकामा ' इति पाठो दृश्यते, चाहिये । वर अपनी पत्नी के सम्बन्ध मे ही इन्द्र से प्रार्थना करता है, इससे दूसरे पति के सम्पर्क की बात ही कहा होतो है । विवाह के मन्त्रों में कही पर भी इन्द्र पद से वर को संबोधित किया गया है, ऐसा किसी भी प्रमाण से सिद्ध नही किया जा सकता । 'इह इमी' इस मन्त्र में भी दम्मति के सम्मति लाभ के लिये इन्द्र से प्रार्थना की गई है । इसी तरह से प्रस्तुत मन्त्र में भी इन्द्र की ही प्रार्थना मानी जायगी । तब इस मन्त्र से विधवा विवाह अथवा नियोग की सिद्धि कैसे हो सकती है । विवाह सूक्त एक मांगलिक कार्य है, उसमें विधवा विवाह अथवा नियोग की चर्चा से बढकर क्या अमागलिक कार्य होगा? ' अघोरचक्षुः प्रभृति मन्त्र में प्रयुक्त 'देवकामा' शब्द के आधार पर भी आर्यसमाजी विधवा विवाह को सिद्धि करना चाहते | संस्कार विधि और सत्यार्थप्रकाश में किये गये स्वामी दयानन्द के अर्थ से भी यह बात विपरीत पड़ती है । तो भी वे लोग देवर का अर्थ ' द्वितीय वर' करके भातृ पत्नी का अर्थ भविष्य में होने वाली पत्नी कहते हैं । विवाह के अवसर पर ये विधवा विवाह और नियोग को चर्चा नहीं मानते, तो भी यहाँ पर विवाह के मन्त्र का उपयोग विधवा विवाह की सिद्धि में करने लगते हैं, यह आश्चर्य की ही बात है । ये लोग उसी मन्त्र में प्रयुक्त अपतिघ्नी घ्री प्रभृति शब्दो पर भी ध्यान नही देते । जो पत्नी देवर को पति के रूप में चाहने लगेगी, वह अपतिघ्नी कैसे रह जायगी? आर्यसमाजी कहते हैं कि पुत्र के अभाव में विधवा विवाह समर्थनीय है, किन्तु यहाँ पर तो स्त्री वीर- पुत्र को उत्पन्न करानेवाली बताई गई है, वह फिर किसलिये देवर को पति बनावेगी? वस्तुतः विवाह विधि में ऋग्वेदसंहिता के मन्त्र पढ़े जाते हैं और उन मन्त्रों में ' देवकामा' पद आया है । देवकामा नहीं । सायणभाष्य में इसी पाठ की व्याख्या मिलती है । अन्य संस्करणों में यही पाठ मिलता है । 'देवकामा' पाठ कहीं भी नहीं है । विवाह प्रकृति संस्कार गृह्यसूत्रों के अनुसार किये जाते हैं । वहां पर 'देवकामा' पाठ ही मिलता है । मैक्समूलर के तथा तदनुसार

पृष्ठ 853

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 853 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात १७५१ सर्वत्र देबकामा इत्येव पाठ " । स्वामिदयानन्देन मैक्समूलरप्रकाशितवेदानुसारेणैव स्वीये वैदिकयन्त्रालये ऋग्वेदसहिता मुद्रापिता । तत्रापि देवकामा इत्येव पाठ । देवृकामा इति पाठस्तत्रापि नास्ति । पिप्पलादसंहिता; या पतञ्जलिना महा- भाष्यकारेणाङ्गीकृता, तस्यामपि देवकामा इत्येव पाठः । स्वामिदयानन्दप्रकाशितस्य सस्कारविधेः ८४ पृष्ठे देवकामा इत्येव पाठः । द्वितीयेऽपि संस्करणे तथैव पाठो विद्यते । तृतीयसंस्करणे तु देवृकामा इति पाठः परिवर्तितः । अर्थोऽपि तत्र संस्करणे नियोगपरो व्याख्यातः । प्रथमसस्करणे नियोगपरोऽर्थोऽपि नासीत् । सामाजिकास्तु 'देवकामा' इत्यादिकं पत्न्याः प्रतिज्ञावाक्यं मन्यन्ते, परं तदशुद्धमेव, वीरसूरित्यस्य पतिवाक्यत्वात् । अथर्वमन्त्रे प्रजावतीत्युक्त्या तस्याः सन्तानयुक्तात्वं विज्ञायते । तथा सति दयानन्दीयरीत्यापि विधवाविवाहो नियोगश्च न सम्भवति । या अपतिघ्नी तस्या देवरकामात्वं कथं सम्भवति? सति सन्ताने नियोगविधिना सम्बन्धवतोः पातिव्रत्यमभ्युपेयते । तस्माद् देवकामा इत्येव पाठो युक्तो न देवृकामा इति 1। अद्यत्वे कचिन्मातुरपि भाभीपदेन व्यवहारो भवति. कि तस्या अपि भाविपत्नीत्वं स्यात्? किञ्च, देवृकामा इति पाठेऽपि मम देवरो भवेद् इत्येवार्थोपि भवति, न तु देवरो द्वितीयो वर इत्यर्थो भवति । या चैवं कामयते सा तु हृदयेन पत्युर्मृत्युमेव कामयते । आर्यसमाजरीत्या पत्युर्मरणानन्तरमेव देवरं कामयते । सति पत्यो देवरकामनाया व्यभिचारिणीत्वमेव स्यात् । अतोऽसम्भवात् तथार्थो न मन्तव्यः । दयानन्दस्य सस्कारविधिरीत्या पत्न्याः कृते ध्रुवा एघि पोष्ये ' मयि' पृ० १६६, यदेतद् हृदयं तव तदस्तु हृदयं मम । यदिदं हृदयं मम तदस्तु हृदयं तव' पृ० १६८, ध्रुवा स्त्रो पतिकुले इयम्' पृ० १६५, 'रुद्वाहमस्मि अमुष्य अत्रामुष्येति पत्युर्नाम वक्तव्यम् । ध्रुवाहं पतिकुले भूयासम् अमुष्य ह्यसौ पृ० १६५ इत्यादिशब्दा सत्यार्थ प्रकाशे - अनया रीत्या विवाहं समाप्य स्त्रियास्तनुः पत्ये समर्पिता भवति, मनोऽपि नान्यस्मै समयंपितुं शक्यम्, कुतः? मनसा सहैव तन्वा: समर्पणात् । और जो करें तो व्यभिचारी कहावेंगे ( सत्यार्थप्रकाश समुल्लास ११ पृ० २३६ ) इति रीत्या यया पत्ये स्वात्मसमर्पणं कृतं सा चेद् देवराय आत्मसमर्पणं करोति, तदावश्यं व्यभिचारिणी स्यात् । अतः 'देवृकामा' इत्यस्य नियोगोऽर्थः सर्वथा अशुद्धः । नियोगे सति भ्रातृपल्या ( भाभी ) भाविपत्नीत्वं मन्यते सामाजिकैः, तदप्यसङ्गतमेव, नियुक्तस्य पतित्वासम्भवात् । नियोगिन्याश्च पत्नीत्वमप्यशुद्धमेव, लाजा- होमादिवैवाहिकयज्ञ एव पत्नीशब्दसिद्धेः । प्रकाशित दयानन्द के संस्करण में भी यहीं पाठ हैं । महाभाष्य में पतंजलि द्वारा उद्धृत पिप्पलाद संहिता के वचन में ' देवकामा' ही पाठ है । स्वामी दयानन्द द्वारा प्रकाशित संस्कार विधि में उक्त पाठ हो उद्धृत है । द्वितीय संस्करण मे वही पाठ है, किन्तु तृतीय सस्करण में 'देवकामा' पाठ कर दिया है और इसी संस्करण में इसका नियोगपरक अर्थ भी किया गया है । पूर्व संकरणों में ऐसा नही था । आर्य- समाजी 'देवकामा' पद को पत्नी का प्रतिज्ञावाक्य मानते है, किन्तु यह भी गलत है, क्योकि यह पति का वाक्य है । अथर्ववेदीय मन्त्र के अनुसार वह सन्मति वाली है और इस परिस्थिति में दयानन्द के अनुसार नियोग विहित नही है, ऐसी स्थिति में उन्होंने इसकी निन्दा ही की है । अतः 'देवकामा' पाठ ही सही माना जायगा । 'देवकामा' पाठ मान लेने पर भी उसका अर्थ मेरे देवर भी हो, यही होगा । देवर मेरा द्वितीय पति हो, ऐसा नही । जो ऐसा चाहेगी, उसके लिये तो यही कहा जायगा कि वह अपने मन में पति की मृत्यु की कामना कर रही है । आर्यसमाजियो के मत के अनुसार वह पति की मृत्यु के बाद ही देवर को चाहती है । पति के रहते देवर को चाहने वाली तो व्यभिचारिणी ही कहलावेगी | इस बात का उल्लेख स्वामी दयानन्द ने संस्कार विधि ( पृ० १६५-१६६, १६८ ) और सत्यार्थप्रकाश ( ११ समु ० पृ० २३६ ) में भी 'किया है | अतः देवकामा' पद से नियोग को सिद्ध करना सर्वथा असंगत कल्पना है । नियोग होने पर आर्यसमाजी भाभी को भावी पत्नी कहते हैं । यह भी असंगत है, क्योंकि नियुक्त व्यक्ति पति नही माना जाता । नियोग द्वारा गृहीत स्त्रो भी पत्नी नही मानी जाती । लाजाहोम आदि वैवाहिक कृत्यों के द्वारा परिगृहीत स्त्री के लिये ही पत्नी शब्द का प्रयोग होता है ।

पृष्ठ 854

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 854 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजात १७५२ किश्च कि देवकामा इति वैदिकाज्ञापालनार्थं भ्रातुर्मृत्युं प्रतीक्षमाणो देवरो विवाहमेव न करिष्यति, भ्रातृपत्नीमेव भाविनी पत्नी मन्यमाने विषादिकं वा दत्त्वा विधवां सम्पाद्य देवृकामा इति वेदाज्ञापालनपरायणो भविष्यति, अथवा विवा- हितो देवर: किं स्वविवाहितां पत्नी वेदाज्ञापालनार्थ मारयिष्यति? यतः प्रतिपक्षिरीत्या विधुरस्यैव नियोगेऽधिकारः । यदि मन्त्रे देवृशब्दो न पतिभ्रातृवाचकः, किन्तु द्वितीयवरमात्रवाचकः, तथा सति देवर: सर्वोऽपि विधवां ( भाभी ) भ्रातृपत्नी मन्येत? तथात्वे सर्वस्यापि सा भाविनी पत्नी स्यात् । तादृशदुरभिप्रायस्य प्रचारणे मरणात्प्रागपि म्रातुरनुपस्थितो देवरो भ्रातृभार्यया युज्येत । यतः प्रतिपक्षिरीत्या भाभीशब्दस्य भाविनी पत्नीत्यर्थमाह । यदि पत्युरनुपस्थितावपि पतित्वं न नश्यति तर्हि मरणेऽपि पत्युः पतित्वं न नश्यतीति कुतो न मन्यते । 'जीवन् वापि मृतो वापि पतिरेव पतिः स्त्रियाम् इति बृहत्पराशरस्मृते: ( ४|४८ ) । वस्तुतस्तु यदि ' देवृकामा ' इत्येष पाठः क्वचित्स्यादपि तदापि यथा पुत्रकामा इत्यस्य मे पुत्रः स्यादित्येवार्थ:, तथैव देवृकामा इत्यस्य देवरो मे स्यादित्येवार्थः । 'पुत्रकामा' ( ऋ ० सं० १० १८२२ ) नहि पुत्रकामापदेन प्रतिपक्षिभिरपि मातुः पतिमरणे पुत्रेण सह मातुर्नियोगोऽभ्युपेयते । ' देवकामा ' इत्यस्य प्रतिपक्ष्यभिमतार्थत्वे को वा पति- र्माङ्गलिके विवाहेऽमाङ्गलिकं देवृकामा इति शब्दमुच्चारयेत् । यतः स्वमरणेन पत्न्या वैधव्यं स्यात्, वैधव्येन देवरेण नियोग. सम्पद्येत । प्रतिपक्षिणां दृष्ट्या पतिरवश्य मरणधर्मा स्यात्, पत्नी देवरश्चामृतावेव स्याताम् ॥ तदीयवेदार्थानुसारेण यौवन-काल एव पत्युर्मरण स्यात्, तदैव देवरेण नियोगो क्तुं शक्येत । किञ्च तथात्वे श्वशुरोऽपि नियोगं कथं न कामयेत? यतःसोऽपि 'प्रतीक्षन्ते श्वशुरो देवरश्च' ( अथर्व० १४ | १३ ९ ) रीत्या देवरवद् वध्वाः प्रतीक्षकः । 'स्योनाश्वशुरेभ्यः' ( अथर्व ० १४/२/२७ ) अत्र वध्वाः श्वशुरानन्ददात्रीत्वमुक्तमेव | स्वामिदयानन्देनापि लिखितम्- 'हे वरानने त्वं श्वशुरे मत्पितरि प्रीतिमती भव । देवरे मद्भ्रातरि च प्रीत्याधिकारयुक्ता भव । सम्राज्ञीपदमुभयत्रापि समानार्थो भवति । तथात्वे पत्युर्मरणानन्तरं वैदिकतात्पर्यानुसारेण श्वशुरोऽपि कथं न नियोगा-धिकारी स्यात्? तदर्थं वैदिके न्यायालयेऽभियोगमपि चालयेत् । भाभीशब्दस्य भाविन्या पल्या न किञ्चिदपि साम्यमस्ति । 'देवकामा' इस वैदिक आज्ञा के पालन के लिये अपने भाई की मृत्यु की प्रतीक्षा में देवर अपना विवाह नही करेगा । वह अपनी भाभी को ही भावी पत्नी मानकर भाई को विष आदि देकर मार डालेगा । अथवा नियोग मे विधुर का ही अधिकार है, इस आर्यसमाजी व्याख्या के अनुसार अपना विवाह हो जाने पर भी विधुर बनने के लिये अपनी पत्नी को मार डालेगा । यदि मन्त्र मे 'देव' शब्द पति के भाई का वाचक न होकर द्वितीय वर मात्र का वाचक है तो कोई भी मनुष्य किसी भी विधवा को भाभी मानने लगेगा और इस तरह से यह सब किसी की भावी पत्नी बन सकेगी । इस तरह की बातों का प्रचार करने पर तो कोई भाई के भरने से पहले भी उसकी अनुपस्थिति में भाभी से दुराचार करने लगेगा । यदि पति की अनुपस्थिति मे भी पतित्व का नाश नही होता, तो वह उसके मरने के उपरान्त कैसे नष्ट हो सकता है । वास्तव में देखा जाय तो ' देवृकामा' यह पाठ मान लेने पर भी जैसे पुत्रकामा पद का अर्थ मही होगा कि मेरे पुत्र हो, उसी तरह से 'देवृकामा' पद का अर्थ भी मेरे देवर हो, यही होगा । 'देवकामा' पद का यदि आर्यसमाजियों का अभिप्रेत अर्थ माना जाय, तो विवाह के अवसर पर अपने लिये अमंगल सूचक इस पद का उच्चारण कोई भी व्यक्ति नहीं करेगा । क्योकि उनके अर्थ के अनुसार तो युवावस्था में पति की मृत्यु हो जाने पर ही देवर के साथ उसका नियोग हो सकता है । फिर नियोग देवर के साथ ही क्यो हो? श्वशुर के साथ नियोग किस आधार पर निषिद्ध किया जायगा? क्योंकि अथर्व- वेदीय मन्त्र के अनुसार देवर के साथ श्वशुर भी वधू की प्रतीक्षा करता । एक दूसरे मन्त्र में भी वधू को श्वशुर के लिये सुख देने वाली बताया गया है और स्वामी दयानन्द ने उसका यही अर्थ किया भी है । ऐसी स्थिति में पति के मर जाने पर आपके निकाले वैदिक तात्पर्य के अनुसार श्वशुर भी नियोग का अधिकारी माना जायगा । भाभी शब्द का 'भाविनी पत्नी' शब्द से किसी तरह का सम्बन्ध नहीं जुटाया जा सकता । भातृपत्नी शब्द से बिगड़ कर यह शब्द बना हुआ है । भाभी पद का अर्थ भावीपत्नी करने पर

पृष्ठ 855

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 855 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १७५३ म्रातृपत्न्यास्तु अपभ्रंशोऽयं शब्दो भवेदपि न भाविन्याः पत्न्याः । भाभी इत्यस्य हे भदीयभाविनि पत्नि इत्यर्थत्वे समाजे दुश्चरित्रता कथं न स्यात्? ननान्दापि भ्रातृपत्नी भाभी कथयति कि तस्या अपि सा भाविनी पत्नी सम्भवति? डाक्टर लक्ष्मणस्वरूपमहाशयोऽप्यत्र कथयति - सौभाग्यमेवेदं यद् दुर्गाचार्य: स्वभाष्ये निरुक्तस्य प्रत्येकं पद- मावर्तयति । एवं तद्भाष्येणैव निरुक्तस्य सम्पूर्णमूलपाठः सङ्कलयितुं शक्यते । देवरः कस्मात् द्वितीयो वर इत्युद्धरणे स्पष्टमेव प्रक्षेपः । यस्मिन् वैदिकसन्दर्भे येन क्रमेणैते शब्दा आगतास्तदनुसारेण स्वाभाविकतया यास्कः प्रथमं विधवाशब्दस्य निर्वचनं कृत्वा पुनर्देवरशब्दस्य निर्वचनं कुर्यात् । देवरो दीव्यतिकर्मा | ( ओरियण्टल कालेज मेगजीन, क्रमसंख्या ५८ पृष्ठ ६० ) । वस्तुतो यास्कस्येयमेव शैली यत्स व्याख्येयेषु मन्त्रेषु पदाना क्रमेण व्याख्याति । नान्बयपूर्वकं व्याख्याति । विधवेव देवर- मित्यस्मिन् प्रतीके प्रथमं विधवाशब्दो विद्यते न देवरशब्दः । तद्रीत्या देवरशब्दस्य निर्वचनं प्रथमं कथं सम्भवति? देवरः कस्मात् द्वितीयो वर उच्यते । अत्र विधवाशब्दनिर्वचनात् पूर्वं देवरशब्दस्य निर्वचनं कथमपि न सम्भवत्येव । तेन स्पष्टमस्य प्रक्षिप्तत्वं सिद्धयति । पुनश्च विधवा विधातृका भवतीति निरुच्य पश्चाद् देवरो दीव्यतिकर्मेति देवरशब्दं निरुक्तवान् । अयमशो यास्कीयः । ततः पूर्वतनो भागो द्वितीयो वर इत्ययास्कीय एव । यदि देवरः कस्माद् द्वितीयो वर उच्यते, इदमेव निर्वचनं यास्कीयं स्यात् तदा देवरो दीव्यतिकर्मा इति पुनर्निर्वचनं न स्यात्, शान्ताकाङ्क्षत्वात् । निर्वचनभेदस्येष्टत्वे वाशब्दप्रयोगः स्यात् । निर्वचनद्वये तदीयशैल्यां सर्वत्र वा प्रयोगदर्शनात् । व्यवधानेनैकस्यैव गब्दस्य पृथक् निर्वचनं यास्केन न कदापि कृतम् । देवरो दीव्यति कर्मा इति निर्वचन तु स्वक्रमेण युक्तमेव । दुर्गाचार्येण तदीयं व्याख्यानमपि कृतम् । व्युत्क्रमप्राप्तस्य देवरो द्वितीयो वर इत्यस्य निर्वचनस्य प्रक्षिप्तत्वमेव सिद्धयति । आश्चर्यमिदं यत् सर्वत्र प्रक्षिप्तत्वप्रपञ्चकाः सामाजिका, अत्र स्पष्टतया प्रक्षिप्तत्वमप्युपेक्षन्ते । यत्तु सायणभाष्ये निरुक्तनाम्नाऽयं पाठ उद्धृतस्तदपि शोधकाना प्रमादादेवेति वेदितव्यम् । सायणात् परम- समाज में अव्यवस्था फैल जायगी । ननद भी अपने भाई की पत्नी को भाभी कहती हैं । तो क्या वह उस ननद की भी भावी पत्नी है? डाक्टर लक्ष्मण स्वरूप एक आर्यसमाजी विद्वान् हैं । उनका कहना है कि यह सौभाग्य की बात है कि दुर्गाचार्य ने अपने भाष्य से निरुक्त के प्रत्येक पद की व्याख्या की है । इसी भाष्य की सहायता से निरुक्त का पूरा पाठ संकलित किया जा सकता है । , तो स्वाभाविक उसके अनुसार ' देवरः कस्मात्' इत्यादि वाक्य स्पष्ट ही प्रक्षिप्त है । यदि वैदिक सन्दर्भ में यह वाक्य समाविष्ट होता रूप से यास्क ने पहले विधवा पद की व्याख्या कर उसके बाद देवर पद की व्याख्या की होती ( ओरियण्टल कालेज मेगजीन, क्र० ५८, पू. ६० ) । उनका यह कथन पूरी तरह से सही है । यास्क की यही शैली है कि वे मन्त्रो मे आये क्रम से ही पदो की व्याख्या करते हैं, अन्वय के क्रम से नही । 'विधवेव देवरम्' इस प्रतीक मे पहले विधवा पद आया है, देवर पद नही । तब देवर शब्द की व्याख्या पहले कैसे आ सकती है? इससे स्पष्ट है कि यह पाठ प्रक्षिप्त है । 'विधवा विधातृका भवति' विधवा पद के इस निर्वचन के बाद ' देवरो दीव्यति कर्मा' यह निरुक्त का सही पाठ है | इससे पहले आया 'देवरो द्वितीयो वरः' यह पाठ प्रक्षिप्त है । यदि यास्क को यह पहला पाठ अभिप्रेत होता, तो वे उसका दूसरा निर्वाचन क्यों करते? यदि उनको दो निर्वाचन अभिप्रेत होते वे उसके लिए 'वा' शब्द का प्रयोग अवश्य करते, जैसा कि ऐसी परिस्थिति में वे अन्यत्र करते हैं । निरुक्तकार की यह भी शैली है कि वे निर्वचन करते समय उसमें किसी प्रकार का व्यवधान नही आने देते | यहाँ देवर शब्द के उक्त दोनों निर्वचनों में व्यवधान है । पहले निर्वाचन की व्याख्या दुर्गाचार्य ने नही की है । अतः यह स्पष्ट है कि प्रथम निर्वचन प्रक्षिप्त है । यह आश्चर्य की ही बात है कि सर्वत्र प्रक्षिप्त पाठ की धूम मचाने वाले मार्यसमाजी यहाँ पर प्रक्षिप्त पाठ की उपेक्षा कर उसी को प्रमाण मान लेते है । सायणभाष्य में निरुक्त के नाम से यह वचन उद्धृत मिलता है, किन्तु यह ग्रन्थ-संपादक का प्रमाद है । सायण से बहुता २२०

पृष्ठ 856

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 856 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १७५४ प्राचीनो दुर्गाचार्यः तद्वृत्तौ तन्नामाभावात् । एवं बहवः प्रमादा आधुनिके सायणभाष्ये दृश्यन्ते । यथा निरुक्तलोचने सामश्रमिमहाशयेनोद्धृतम्- ' यच्चालोक्यते द्वा सुपर्णा इत्यस्य सायणभाष्ये अत्र द्वो द्वो इति निरुक्ते गतम्' इति । न तत् सायणीयं वचनं मन्यामहे, अपि तु टिप्पनीटीपितमाधुनिकमेव तत् । कालाल्लेखकानवधानात् तदन्तर्भूतमित्यत्र सन्देहाभावः । अन्यथा सायणाचार्यस्य उन्मत्तता प्रसज्ज्येतेति सुधीभिराकलनीयम् । ( पृ० ४८।४९ ) । महामहोपाध्यायशिवदत्तशर्मणापि निरुके टिप्पण्याम् ( पृ० २२१ ) दिवुधातोः क्रीडार्थमवलोक्य क्रीडामात्रासकोऽत्र स्वोदरपूर्युपायज्ञानविकलो बाल: स्तनन्धयोऽपत्यमेव गृह्यते देवरशब्दार्थः । तथा च तादृशं बालापत्य पालयितुमस्मिँल्लोके तिष्ठेत् नैव मृतपतेरनुगमनेन लोकान्तर गच्छेदित्ये कोऽर्थः । एवं च ' बालसंवर्धनं मुक्त्वा बालापत्या न गच्छति' इत्यादिस्मृतिषु प्रामाण्यं दर्शयत्यपत्य- शब्दः । तथा एकस्य बालकस्य बालस्य देवरस्य वा स्वशय्याया सह स्वापनमिष्टमिति । तथा च क्वात्र प्रतिपक्षिसम्मतो विधवाविवाहो वा नियोगो वा सिद्धयति? कथञ्चिद् देवर: द्वितीयो वर इत्यभ्युपगमेऽपि प्रतिपक्ष्यभिमतार्थस्वीकारेऽप्युपपतिरेव द्वितीयो वरो भविष्यति । उपपत्तिश्च जार एव भवति । तथा च 'यथा शूद्रो यदर्यायै जारो न पोषमनुमन्यते ' ( वा० सं ० २३| ३१ ), 'शूद्रा यदयंजारा न पोषाय धनायति ' ( वा ० सं० २३ | ३० ) इत्यादिस्थलेषु जारशब्द उपपतिवाचको दृष्टः । तदा द्वितीयो वरो देवर इत्यभ्यु- पगमेऽपि तस्य जारत्वमेव सिद्धयति । ' अस्वयंमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र औपपत्यं कुल- स्त्रियाः ॥ ' ( मा० पु० १० २ ९ २६ ), ' यस्य चोपपतिगृहे' ( म० ४।२१६ ), ' मृष्यन्ति ये चोपपतिम् ' ( म० ४।२१७ ), गच्छन् जारो न योषितम्' ( ऋ० सं० २९| ३८|४ ) इत्यादिवेदवचनेषु जारयोषितोरुपमाने सत्त्वेऽपि न कश्चन स्वयोषितो बारसम्बंधं मृष्यति । तथैव विधवेव देवरमिति वेदप्रोक्तोपमानत्वेऽपि नोपपतित्वस्य वैधत्वं सम्भवति । अत एव 'पौनर्भवश्च काणश्च यस्य चोपपतिर्गृहे ॥ एतान् विगर्हिताचारान् अपाङ्क्तेयान् द्विजाधमान् । द्विजातिप्रवरो विद्वान् उभयत्र विवर्जयेत् ॥ ' ( म ० ३।१६७ ) इति मनुना पौनर्भवादीनां निन्दितत्वमेवोक्तम् । अतो विधवेव देवरमित्यत्र विधवानां देवरैः शङ्कितं गुप्तव्यभिचार- मेव दर्शयति । न तु तेन विधवाविवाहविधानम् । यदि विधवा देवरेण विवाहिता तदा विधवा कथं स्यात्? विवाहकर्ता चेद्देवरस्तदा पतिरेव कुतो न स्यात्कुतो देवरत्वव्यपदेशः? तस्माद् व्यभिचार एव भवति । न विवाहः । प्राचीन दुर्गाचार्य की वृत्ति में यह पाठ उपलब्ध नही है । इसी तरह के अन्य भी अनेक प्रमाद सायणभाष्य में दिखाई पडते हैं । जैसा कि निरुक्तलोचन में सत्यव्रत सामश्रमी ने लिखा है-' द्वा सुपर्णा' इस मन्त्र के सायणभाष्य में उद्धृत 'अत्र द्वौ द्वौ इति निरुक्ते गतम्' यह वचन निरुक्त में नही मिलता । इसका कारण यह है कि किसी टिप्पणीकार ने यह लिखा होगा और बाद मे लेखक प्रमाद से यह सायण- भाष्य मे संमिलित हो गया होगा । म० म० शिवदत्त शर्मा ने यहाँ पर टिप्पणी की हैं कि दिवु घातु क्रीड़ा के अर्थ में भी प्रयुक्त हुआ है । उसी से देवर शब्द बना है । यहाँ पर इसका अभिप्राय यह है कि यदि दूध पीता बालक हो तो उसको पति के साथ अनुमरण न कर अपने बच्चे का पालन करना चाहिये । इस विषय में स्मृति का वचन भी मिलता है । इस प्रकार यहाँ पर नियोग की या विधवा विवाह की कोई चर्चा नही सिद्ध की जा सकती । किसी तरह से देवर शब्द का द्वितीय वर वाला आपका अर्थ स्वीकार भी कर लिया जाय, तो वह द्वितीय वर उपपति ही होगा । वेद में जार शब्द उपपति का पर्यायवाची है | श्रुति और स्मृति में जार या उपपति की निन्दा ही मिलती है । कोई भी 1 }व्यक्ति अपनी पत्नी का जार से सम्बन्ध हो, इस बात को सहन नही कर सकता, यद्यपि उसकी चर्चा वेदों में मिलती है । उसी तरह से *विधवेव देवरम्' इस वाक्य का आपका किया हुआ अर्थ स्वीकार कर लिया जाय, तो भी उपपति वैष पति नही मान लिया जायगा । इसीलिये मनु ने पुनर्भू प्रभृति की निन्दा की है । अतः यहाँ विधवा विवाह का उल्लेख न होकर विधवा के देवर के साथ हो सकने वाले अवैध संबन्ध को ही चर्चा मानी जा सकती है । यदि विधवा का देवर के साथ विवाह हो जायगा तो वह विधवा कहाँ रह जायगी । देवर के साथ विवाह होगा तो वह पति ही होगा, तब उसको देवर क्यों कहा जायगा? किसी भी रूप में विचार किया जाय, उक्त वाक्य से विवाह की सिद्धि कथमपि नहीं हो सकती है । 1

पृष्ठ 857

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 857 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेदार्थपारिजातः १७५५ किञ्च, यदि प्रतिपक्षिरीत्या देवरो द्वितोयो वरः स्यात् तदा जयेष्ठभ्रातुर्जीवनकालेऽपि स तथैव द्वितीयो वरः स्यात्, निरुक्ते कालविशेषा निर्देशात् । तथा सति सामाजिकाना मते पत्न्याश्चैकस्या एव बहवः पतयो मैथुनकर्तारः स्युः । तस्मा- द्विधवेव देवरमिति मन्त्रेण विधवाविवाहसाधका भ्रान्ता एव । अन्यथा ततः पृथक् ' मयं न योषा' इत्युपमानं व्यर्थमेव स्यात् तत एव दयानन्दो देवरं विधवा च विवाहरहिते एव मन्यते । अत एव नियोग एव प्रतिफलति । यस्य तु विवाहः सम्पन्नस्तयोः सामाजिकरीत्यापि न मैथुनिकनियोगो न वा तादृशो विवाहः सम्भवति । सिद्धान्ते तु वाग्दत्ताया एव नियोगः पुनर्विवाहो वेति 'प्रदानं स्वाम्यकारणम्' ( म० ५ १५२ ) इत्युक्तम् । कुल्लू- कभट्टरीत्या तस्येद व्याख्यानम् - यत् पुनः प्रथम प्रदानं वाग्दानात्मक तदेव भर्तुः स्वाम्यजनकम् । ततश्च वाग्दानादारभ्य स्त्रो; भर्तृपरतन्त्रा । विवाहात् पूर्वं पत्यौ मृते वैधव्यमुपस्थितं भवति । तदा वाग्दत्ताया विधवाया देवरेण नियोगो विवाहो वाऽनु- मन्यते । स एव विधवेव देवरम् इति मन्त्रेऽभीष्ट: । नानेन मन्त्रेण पूर्वविवाहिताया विवाहो नियोगो वा इष्यते । तदेव मनुना- ' ( / ) प्युक्तम्- यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्यें कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥ म० ९ ६९ इति । अत्र वाग्दाने पतिशब्दः प्रयुक्तः । वाग्दत्तायाः पत्यो मृतेऽपि सा विधवैव भवति । अत एव कुल्लूकभट्टोऽस्य मनुश्लोकस्याव- तरणिकायामुक्तवान्-' नियोगप्रकरणत्वात् कन्यागत विशेषमाह - ' यस्या:. "( म० ९/ ६९ ) इति । अत एव वाग्दत्तायाः कन्याया एव वैधव्यं सिद्धम् । तथैव देवरेण नियोगादिकम् । विवाहितायास्तु नियोगस्य सर्वथा निषिद्धत्वात् । तथा च मनुः- 'नान्यस्मिन् ( देवरादौ ) विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः । अन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्मं हन्युः सनातनम् ॥ ' ( म० ९ ६४ ) इति । तथैव 'नारी तु पत्यभावे वे देवर कुरुते पतिम् ।' ( म० भा० अनु० ८ २२ ) इति महाभारते । अत्र जातो 'ङीन्' प्रत्ययेन नारीपद कन्यापरमेव । ' कन्याया दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुल्कदः । देवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते ॥ ' ( म० ९/९७ ) इत्यादिपद्यान्यपि वाग्दत्ताविषयकाण्येव । पत्यो मृते कन्यानुमत्या तथाविधानमिष्टम् । विधवेव देवरमिति मन्त्रेणापि मनुप्रदर्शिता सैव वाग्दत्ता विधवा विवक्षिता । तथाहि 'यथाविध्यभिगम्यैना शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् । मिथो भजेताप्रसवात् सकृत्सकृदृतावृतौ ॥ ' ( म ० ९ / ७० ) इति । फिर यदि आपके मत के अनुसार देवर द्वितीय वर है, तो वह अपने बडे भाई के जीवन काल में भी द्वितीय वर रहेगा, क्योंकि निरुक्त में कोई समय नही निर्दिष्ट किया गया है । ऐसी स्थिति में आपके यहां एक ही पत्नी के अनेक पति हो जायेंगे । अतः यहीं मानना पडेगा कि विधवा विवाह को सिद्ध करने वाले आर्यसमाजी भ्रम में पडे हुए है । स्वामी दयानन्द देवर और विधवा का विवाह नही मानते उनके मत से इनका नियोग होता है । सिद्धान्ततः 'प्रदानं स्वाम्यकरणम्' इस मनु वचन के अनुसार वाग्दत्ता कन्या का ही नियोग अथवा पुनर्विवाह विहित है । कुलूक भट्ट ने इसकी व्याख्या की है कि- वाग्दान के साथ ही कन्या पर; पति का अधिकार हो जाता है । विवाह से पहले ही उसकी मृत्यु हो जाने पर उसे वैधव्य उपस्थित होता है । ऐसी अवस्था में वाग्दत्ता विधवा का देवर के साथ नियोग अथवा विवाह किया जा सकता है । 'विघवेव देवरम्' इस मन्त्र में यही बात मानी गई है । इस मन्त्र में पूर्व विवाहित स्त्री का विवाह अथवा नियोग अभिमत नहीं है । ' यस्या स्त्रियेत' इस मनुवचन में यही स्वीकार किया गया है । वाग्दत्ता के पति की मृत्यु हो जाने पर उसको विधवा माना जाता है । इसीलिये कुल्लूक भट्ट ने इस श्लोक की अवतरणिका मे ऐसी विधवा के नियोग का उल्लेख किया है । इससे वाग्दत्ता के वैधव्य की और उसका देवर के साथ नियोग की बात सिद्ध हो जाती है । ' नान्यस्मिन् विधवा नारी' प्रभूति मनु के श्लोक में विवाहित विधवा का नियोग सर्वथा निषिद्ध है । महाभारत में यही बात कही गई है । यहाँ नारी पद कन्या के अर्थ में ही प्रयुक्त है । ये सब वचन वाग्दत्ता से ही संबद्ध है | पति की मृत्यु हो जाने पर कन्या की अनुमति से ही उसका विवाह या नियोग हो सकता है । मनु प्रदर्शित वाग्दत्ता विधवा का ही मन्त्र प्रदर्शित देवर के साथ विवाह या नियोग हो सकता है । 'यथा विध्यभिगम्य' इस मनु वचन में यही विषय प्रदर्शित है । 1

पृष्ठ 858

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 858 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७५६ वेदार्थपारिजातः इदमिहावधेयम् - युगान्तरेषु वाग्दानादिकालिकपतिमरणेऽपि कन्यां पुनर्भू मत्वा तस्या विवाहो निन्दित एवासीत् । तथा च उद्वाहतत्त्वम् -- 'सप्त पौनर्भवाः कन्या वर्जनीयाः कुलाधमाः । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमङ्गला ॥ उदकस्पर्शिता या च या च पाणिगृहीतिका ॥ अग्नि परिगता या च पुनर्भूप्रभवा च या ॥ ' इति काश्यपवचनप्रामाण्यात् । तत एव सावित्री सत्यवते मनसैव स्वात्मानं दत्तवती । ततो नारदात्तस्याल्पायुष्ट्वं ज्ञात्वापि पुनर्भूत्वविचारादेवाऽन्येन विवाहं न स्वीकृतवती, किन्तु सत्यवतैव विवाहं कृतवती ( म ० मा० वनपर्व ), देवीभागवतेऽपि काशीनरेश कन्या सुदर्शनस्य लक्षणा- न्येव श्रुत्वा मनसा तं वृतवती । काशीनरेशेन तस्याः स्वयम्वरश्चिकीर्षित आसीत् । परं तया नाङ्गीकृतमन्यवरणम् । भीष्मेण स्वयम्वरात् काशीनरेशस्य तिस्र. कन्या अपहृताः । तासु यदा अम्बया कथितं यन्मया मनसा शाल्व • पतित्वेन वृतः, तदा भीष्मेण सा तथैवाक्षता शाल्वाय प्रहिता । शाल्वेनापि गतप्रत्यागता सा नाङ्गीकृता । सैव च जन्मान्तरे शिखण्डी भूत्वा भीष्ममृत्युहेतुत्वमुपगता । यदैवं वाचा दत्तानां मनोदत्ताना चापि कन्यानां पुनर्भूत्वभयाद् विवाहान्तरं न भवति स्म तदा पूर्वविवाहितायाः पुनर्विवाहः कथं शास्त्रीयः स्यात्? कलियुगे तु —' नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीबे च पतिते पतौ । पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥ ' ( परा० स्मृ० ४।३० ) इत्यापस्तम्बपराशरस्मृत्या वाग्दत्ताया विवाहो नियतीकृतः । अर्थात् कलियुगे वाग्दत्तादीना वैधव्ये देवरेण सह विवाह एव कर्त्तव्यो न नियोगः । मनुवचनेन वाग्दत्ताया नियोग उक्तः । तस्य पराशरवचनानुसारेण देवरेण विवाह एव तात्पर्यं वेदितव्यम् । पतिमाचष्टे पतयति, पतयतीति पतिरिति व्युत्पत्त्या पतिशब्दस्य पतावितिरूपं भवति । अन्यथा तु पत्या- इस प्रकरण मे विशेष ध्यान देने योग्य बात यह है कि अन्य युगो मे वाग्दान के उपरान्त पति की मृत्यु हो जाने पर भी कन्या को पुनभू मान लिया जाता था और उसका विवाह निन्दित माना जाता था । ( जैसा कि उद्वाहत्तत्त्व नामक ग्रन्थ मे कहा गया है - सात प्रकार की पुनभू' कन्याएं होती हैं, जो कि विवाह के लिये वर्जित हैं । वाग्दत्ता ( वाणी के द्वारा किसी को दे दी गई ), मनोदत्ता ( मन के द्वारा किसी को दे दी गई ), कृतकौतुकमंगला ( विवाह का अंगजून कौतुक मंगल जिसका हो गया हो ), उदकस्पर्शिता ( विवाह के बाद गंगापूजन आदि कार्य जिसने सम्पन्न कर लिया हो, पाणिगृहीता ( पाणिग्रहण संस्कार जिसका हो गया हो ), अग्निपरिगता ( सप्तपदी संस्कार जिसका हो गया हो और पुनर्भूप्रभवा अर्थात् जिसका जन्म पुनभू माता से हुआ हो ) । उद्वाहत्तत्त्व का यह वचन काश्यप ऋषि का माना गया है । इस वचन को ध्यान में रखकर ही सावित्री ने स्वयं को सत्यवान् के समर्पित कर दिया था । नारद मुनि के यह कहने पर भी कि सत्यवान् तो अल्पायु है, सावित्री ने अपना विचार इस लिये नही छोड़ा कि मुझे पुनभू" कहा जायगा और इस तरह से मेरे पितृकुल की निन्दा होगी । अपने कुल को और स्वयं अपने को भी इस दोष से मुक्त रखने के लिए उसने सत्यवान् के साथ ही विवाह किया । देवी भागवत में कथा आई है कि काशीनरेश की कन्या ने सुदर्शन के लक्षणों को सुन कर ही मन से उसका वरण कर लिया था । काशी नरेश स्वयंबर करना चाहते थे, किन्तु किसी दूसरे व्यक्ति को वरण करने का अपने पिता का प्रस्ताव उसने स्वीकार नही किया । भीष्मपितामह ने स्वयंम्बर स्थल से काशी नरेश की तीन कन्याओ का अपहरण कर लिया था । किन्तु उनको जब यह मालूम हुआ कि अम्बा ने अपने मन में शाल्व को अपना पति मान रखा है, तो उन्होंने सुरक्षित रूप से उसे शाल्व के पास पहुँचा दिया था । दूसरे के द्वारा अपहृत होने से शाल्व ने भी उसका स्वीकार नही किया । दूसरे जन्म में अम्बिका ही शिखण्डी के रूप में भीष्मपितामह की मृत्यु का कारण बनी । इस तरह से वाणी और मन के द्वारा अर्पित कन्याओ को भी पुनर्भू मान कर जब उनका दूसरा विवाह नही किया जाता था, तब विवाहिता के पुनर्विवाह को बात कैसे शास्त्रीय मानी जा सकती हैं? आपस्तम्ब और पराशर स्मृति के अनुसार कलियुग मे पति के खो जाने पर, उसकी मृत्यु हो जाने पर, उसके संन्यास ले लेने पर पति के पतित अथवा नपुंसक होने पर दूसरे पति का वरण करने की बात मानी गई है । अर्थात् वाग्दत्ता के विवाह को मान्यता दी गई है । इससे यही सिद्ध होता है कि कलियुग मे वाग्दत्ता प्रभृति की वैधव्य अवस्था में देवर के साथ विवाह कर देना चाहिये । इसको विवाह ही बताया गया है, नियोग नही । इस प्रसंग में मनुस्मृति में नियोग की चर्चा आई है । पराशर के वचन के

पृष्ठ 859

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 859 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

. वेदार्थपारिजात १७५७ वित्येव स्यात् । यत्र क्वापि 'पत्यौ' इत्यपि पाठः स्यात् तत्रापि वाग्दत्तापतिरेव ग्राह्यः । कुल्लूकभट्टेन यस्याः कन्याया वाग्दाने कृते सति भर्ता म्रियेत तामनेन वक्ष्यमाणानुष्ठानेन भर्तुः सोदरभ्राता परिणयेत् । मेधातिथिनापि वाचा सत्ये कृते वाग्दाने निष्पन्ने निजसोदरो विन्देत विवाहयेत् । सर्वज्ञनारायणेनापि वाग्दत्ताविषयकमेव वाचा सत्यवचनेन सत्यं मया दातव्येयमिति सत्याङ्गीकारेऽनेन विधिना विवाहविधिना निजः पतिसोदरो देवरो विन्देत् । नन्दनेन अथ वाग्दत्तायाः पत्यो मृते कत्र्त्तव्यं

श्लोकद्वयेनाह । रामचन्द्रेण वाग्दत्तां प्रत्यनेन विधानेन विवाहविधानेन निजो देवरो विवाहयेत् ।

दयानन्देन तु समग्रं श्लोकमुल्लिख्याक्षतयोनिरेव विधवा स्यात्तदा पत्युर्लघुभ्राता तया सह विवाह कर्तुं शक्नोति ( सत्यार्थ प्र० ४ समु ० ७२ पृष्ठे ) इति लिखितम् । दयानन्दरीत्यापि वाग्दत्ताया एवाक्षतयोनित्व सम्भवति । विवाहि- तायास्तु विवाहदिन एव तेन क्षतयोनित्वस्य कारितत्वात् । आर्यसमाजप्रकाशिते ' अबलारक्षकपुस्तके 'यः कश्चित् कस्यचिद् धर्मो मनुना परिकीर्तितः । स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः ॥ ' ( म० २ २७ ) इति वचनेन मनोः प्रामाण्यं मनूक्ते- र्वेदसम्मतत्वं चाङ्गीकृतम् । तथा च-' यस्था म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवर: ||' ( म ० ९१६ ९ ) ' मिथो भजेत प्रसवात् सकृत् सकृद् ऋतावृतो ।' ( म० ९/७० ) तथा चेदं पूर्वोक्तं पद्यद्वयमेव विधवेव देवरमिति वेदमन्त्रस्य व्याख्या मन्तव्या । अतो वाग्दत्ताया विधवाया एवात्र ग्रहणं, न विवाहिताया विधवायाः । अविवाहिताया एव स्त्रिया विवाहो वेदसम्मतः । विवाहिताया विधवाया विवाहस्तु निषिद्ध एव । 'कन्या युवानं विन्दते पतिम् |' ( अथवं० ११५११८ ), ' कन्या विन्दते पतिम्' ( अथर्व० १४/२/२२ ). 'कन्याशब्दोऽयं पुंसाभिसम्बन्धे विवाह- पूर्वक सम्प्रयोगे निवर्तते ' ( महाभाष्ये ४ | १ | ११६ ), ' कन्या अकृतविवाहा' इति सायाणाचार्य: ( अथर्व ० भाष्ये ११/७/५/१८), ‘ कन्याशब्दो विवाहरहितस्त्रीमात्रमाचष्टे' इति पराशरमाधवीये, ' बुद्धिमते कन्या प्रयच्छेत्' ( आश्वलायनगृह्यसूत्रे ११५१२ ) अनुसार उसका तात्पर्य देवर के साथ विवाह करने से ही है । उक्त पराशर वचन में 'पती' शब्द आया है, न कि पत्यों, इसी का यह अभिप्राय निकलता है । 'पत्यो' इस पाठ में वाग्दत्ता के पति का ग्रहण होता है । टीकाकार कुल्लूक भट्ट ने मनुस्मृति के उक्त वचन का यह अर्थ किया है कि वाग्दान के बाद जिस कन्या के पति की मृत्यु हो जाती है, उसके साथ आगे बताई गई विधि से उसका सगा छोटा भाई विवाह कर ले | अन्य टीकाकार मेधातिथि ने लिखा है कि वाग्दान के सम्पन्न हो जाने के बाद मृत्यु होने पर उसका सगा छोटा भाई उसके साथ विवाह कर ले । सर्वज्ञ नारायण ने भी वाग्दत्ता का अर्थ वाणी के द्वारा सत्यापन, अर्थात् मै अमुक वर को अपनी कन्या प्रदान करूंगा, इस तरह की वाग्दान विधिकर के उपर्युक्त टीकाकारों की बात को ही दोहराया है । नन्दन और रामचन्द्र ने भी यही बात कही है । इस प्रसंग में स्वामी दयानन्द पूरे श्लोक को उद्धृत कर लिखते है कि -जब अक्षत योनि कन्या विधवा हो जाय तो उस दशा में पति का छोटा भाई उसके साथ विवाह कर ले । ( सत्यार्थ० ४ समु ० ७२ पृ० ) । दयानन्द के मत के अनुसार भी वाग्दत्ता ही अक्षतयोनि हो सकती है, क्योकि विवाहित स्त्री तो उनके मत के अनुसार उसी दिन क्षतयोनि हो जाती है । आर्य समाज के द्वारा प्रकाशित ' अबला रक्षक' नामक पुस्तक में 'यः कश्चित्' मनुस्मृति के श्लोक को उद्धृत कर मनु को वेद के समान प्रमाण माना गया है, क्योंकि मनुस्मृति में जो कुछ कहा गया है, वह सब वेदसंमत है । उस मनुस्मृति के दो इलोको में बताया गया है कि वाग्दान के बाद जिस कन्या का पति मर जाय, उसके साथ उसका सगा छोटा भाई आगे बताई गई विधि से विवाह कर ले । सन्तानप्राप्ति पर्यन्त ऋतुकाल में वे सहवास करें । मनुस्मृति के इन दोनों श्लोको में 'विधवेव देवरम्' इस वेद मन्त्र की व्याख्या की गई है । इस तरह से वाग्दत्ता विधवा का ही इस प्रसंग में उल्लेख माना जा सकता है, विवाहित विधवा का नही । अविवाहित स्त्री के विवाह को ही वेद में स्वीकृति मिली है । विवाहित विधवा का विवाह तो निषिद्ध है । अथर्ववेद, व्याकरण महाभाष्य और अथर्ववेद के सायण भाष्य में कन्या शब्द स्त्रीमात्र का बोधक माना गया है, जिसका कि विवाह न हुआ हो । पराशर माधव, आश्वलायनसूत्रगृहा, हारीत स्मृति में भी यही बात कही गई है । विवाह के उपरान्त स्त्री की कन्याभाव समाप्त हो जाता है । उसका यदि पुनः विवाह स्वीकार किया जाता है, तो कन्या का युवक पति से विवाह होता है, इस अभिप्राय के बोधक

पृष्ठ 860

वेदार्थ पारिजात - २ स्वामी करपात्री, पृष्ठ 860 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१७५८ वेदार्थपारिजातः 'यदि कुमारी अनिजाता' ( आश्वलायनगृह्यसूत्रे १/५/५ ), असमानाषंगोत्रा हि कन्याम्' ( हारीतस्मृति ४। १ ) विवाहानन्तरं कन्यात्वस्य नाशात् तासां विवाहाभ्युपगमे 'कन्यां युवानं विन्दते पतिम्' ( अथर्व ० ११।५।१८) इत्यादिवेदवचनानि विरुद्धान्येव भविष्यन्ति | 'पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिताः ।' ( म० ८ २२८ ) इत्यादिस्मार्तवचनानि विरुद्धयन्ते । वाग्द- तायास्तु विवाहाभावात् कन्यात्वमवशिष्यते । 'अद्भिर्वाचा च दत्तायां म्रियेताथो वरो यदि । न च मन्त्रापनीता स्यात् कुमारी पितुरेव सा ॥ ' ( वशिष्ठस्मृति १७ ६४ ) इत्यादिवचनैः कन्यात्वावशेषाद् भाविपतिमृत्यो विधवेव देवरमिति वेदवचन-स्यानुवादभूतेन ' यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पति. । ' ( म० ९/ ६९ ) इति मनुवचनेन विवाहः सिद्धयति । देवरस्तु पत्युर्भ्रातैव ग्राह्यः । न तु द्वितीयो वरमात्रो देवरः । यत्तु कश्चित् पतिभ्रातरमेव देवरमनभ्युपगम्यान्यं पुरुषमात्रं देवरं मन्यते, तदसङ्गतमेव, 'या नियुक्ताऽन्यतः पुत्र देवराद्वाप्यवाप्नुयात्' ( म ० ९ | १४७ ) इति मनुश्लोकेऽन्यत इति पुनरुक्त्यापत्तेः ' देवराद्वा सपिण्डाद्वा ' ( म० ९ ।५ ९ ) इत्यत्र ' वा' शब्दवैयर्थ्याच्च । अन्यत इति श्वशुरस्यापि ग्रहणापत्तेश्च । श्वशुरोऽपि वध्वा नियुक्तः स्यात् । तस्माद्वाशब्दादुक्तः पत्युर्भ्रातैव देवर इति सिद्धयति । विधवेव देवरमित्यत्र वाग्दत्तेव विधवात्वेन वर्णिता । ' कन्याया दत्तशुल्काया म्रियेत यदि शुल्कदः । देवराय प्रदातव्या यदि कन्याऽनुमन्यते ॥ ( म० ९ १ ९१७) | विवाहितायां तु पत्युरेवाधिकारः । तत्र - 'जीवन् वापि मृतो वापि पतिरेव प्रभुः स्त्रिया: । (बृ० पराशरस्मृति ४१४८) इति रीत्या मृतस्यापि पत्युः पत्न्यां स्वत्वं भवति । न तत्र देवरस्याऽ धिकारः सिद्धयति । अन्यस्याधिकारस्तु दूरतो निरस्तः । -' ' ( ), यत्तु मयं न योषा ऋ ० स० इति मन्त्रस्य द्वितीयमुपमानं व्यर्थं स्यादिति तदपि यत्किञ्चित् उभयो-महदन्तरत्वात् । पूर्वपक्षे तु श्रुतिस्मृतिविरोधः । सिद्धान्ते तु विरोधाभाव एव । इदं त्ववधेयम्-वाग्दत्ताया विधवाया देवरेण विवाहे सत्यपि मुख्यं पतित्वं देवरे न सम्भवत्येव, किन्तु गौणमेव पतित्वम्, मुख्यविवाहविध्यभावात् । ' मयं न योषा ' इत्यत्र तु वेद वचन व्यर्थ सिद्ध हो जायंगे । कन्याओ के विवाह के अवसर पर ही विवाह मन्त्रो का विधान बताने वाले मनुप्रभृति के स्मृति वचन भी तब व्यर्थ हो जायंगे । वाग्दत्ता का विवाह नही होता, अतः उसको कन्या ही माना जाता है । वसिष्ठ स्मृति मे इस बात का स्पष्ट उल्लेख है कि वाग्दत्ता कन्या पर पिता का ही अधिकार रहता है, अतः शादी पति की मृत्यु हो जाने पर 'विधवेव देवरम्' इस वेद वचन का अनुसरण करने वाले मनुस्मृति के श्लोक के आधार पर उसका विवाह किया जाता है । पति के छोटे भाई को ही यहाँ पर देवर कहा जाता है, द्वितीय वर हो देवर है, इस व्युत्पत्ति के आधार पर वर मात्र को देवर नही कहा जाता । कुछ लोग पति के भ्रता को देवर न मान अन्य पुरुष मात्र को देवर मानते हैं, किन्तु उनका यह कथन असंगत है । यदि ऐसा होता तो 'या नियुक्ता' प्रभृति मनुस्मृति के श्लोक में पुनरुक्ति दोष को आपत्ति उठ खडी होती, क्योंकि इस श्लोक मे अन्य पुरुष और देवर का पृथक उल्लेख है । दोनो का एक ही अर्थ मानने पर पुनरुक्ति दोष होगा ही । मनुस्मृति के ही 'देवराद्वा सपिण्डाद्वा' इस

श्लोक मे वा शब्द भी तब व्यर्थ हो जायगा । अन्य शब्द से श्वसुर का भी ग्रहण होने लगेगा । श्वशुर के साथ वधू का नियोग मानना

पड़ जायगा । इन सब आपत्तियो को दूर करने के लिए पति के छोटे भाई के अर्थ में ही देवर शब्द का प्रयोग मानना पड़ेगा । 'विधवेव देवरम्' इस मन्त्र में वाग्दत्ता का ही विधवा के रूप मे वर्णन है । 'कन्याना दत्तशुल्कायाम्' इस मनुवचन में बताया गया है कि वाग्दान के बाद भावी पति की मृत्यु हो जाने पर कन्या की अनुमति से देवर के साथ उसका विवाह किया जा सकता है । विवाहित स्त्री पर तो पति का ही अधिकार होता है । बृहत्पराशरस्मृति के अनुसार मृत पति का पत्नी पर अधिकार अक्षुण्ण माना जाता है, उस पर देवर का अधिकार भी नही माना जाता, तो किसो दूसरे के अधिकार की तो बात ही दूर है । 'मयं न योषा' इस मन्त्र मे द्वितीय उपमान व्यर्थ हो जायगा, यह आक्षेप भी निरर्थक है, क्योंकि दोनों में बड़ा भारी १ अन्तर है । पूर्वपक्ष को मानने पर श्रुति और स्मृति का विरोध होता है । सिद्धान्त पक्ष में इस तरह का कोई विरोध नहीं रहता । इस विषय को इस तरह से समझना चाहिये - वाग्दत्ता विधवा का विवाह देवर के साथ होने पर भी उसको मुख्य पति नही माना जाता,