वेदार्थ पारिजात - शुक्लयजुर्वेद करपात्र भाष्य - ५ - स्वामी करपात्री — पृष्ठ 491–492

म ० ६५ ] वेदार्थ पारिजात भाष्यसहिता स॒हस्र॑स्य प्र॒मासि॑ स॒हस्र॑स्य॒ प्रति॒मा स॑ स॒हस्र॑स्य॒न्मानि॑ साहस्रोऽसि स॒हस्राय त्वा ॥६५ ॥

इति श्रीशुक्लयजुर्वेद वाजसनेयिमाध्यन्दिनसंहितायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ ४५५ मन्त्रार्थ - हे अग्निदेवता, तम सहस्र इष्टकाओं के प्रमाण के तुल्य हो, तम सहस्र इष्टकाओं को प्रतिनिधि हो, तम सहस्र इष्टकाओं की तुला हो, तुम सहस्र इष्टकाओं के उपयुक्त हो । अनन्त एल प्राप्ति के निमित्त मैं तुम्हारा प्रोक्षण करता है ॥ ६५ ॥

' तिष्ठति प्रोक्षति हिरण्यशकलसहस्रेण शते द्वे द्वे प्रकिरति सहस्रस्येति प्रतिमन्त्र ' ( का ० श्र ० १७।१२।२६ ) । इष्टकाचितं सपक्ष च्छमग्नि पश्चादत्तरपूर्वदक्षिणपश्चिमेष्वेकस्मिन्नदकपुर्णे पात्रे हिरण्यशकलानां सहस्रं प्रक्षिप्य तैः प्रोक्षेत् । तत्राग्नेः पश्चात् प्राङ्मुख उत्तरतो दक्षिणामखः परस्तात्प्रख: दक्षिणत उदङ्मुखः, पुनः पश्चात् प्राङ्मुखस्तिष्ठनिति सत्रार्थः । तत्र शकलसहस्रमध्ये द्वे द्वे शते सहस्रस्येोकैकेन मन्त्रेण प्रकिरेत् । पच आग्नेयानि यजूंषि । हे अग्ने, त्वं सहस्रम्येष्टकानां प्रमा प्रमाणमसि । प्रतिमानं प्रतिनिधिरसि । सहस्रस्य उन्मा उन्मानं तुलासि । साहस्रः सहस्रार्होऽसि । सहस्राय महस्रस्य प्रतिमा त्वां प्रोक्षामीति शेषः । हे चित्याग्ने, पूर्वभागावस्थितस्य इष्टकासहस्रस्य प्रमा तल्योऽसि अनन्तफलाप्य त्वा वस्थितस्य इष्टकासहस्रस्य प्रतिमा तल्योऽसि, तथा पश्चिमदिग्भागावस्थितस्य दृष्कासहस्रस्य तथा दक्षिणभागा-उत्तरस्यां दिशि साहस्रः सहस्रसम्बन्ध्यसि । तथा ऊर्ध्वायां दिशि सहस्रसंख्याकफलसिद्धये त्वां प्रोक्षामि उन्मा तल्योऽसि ॥ तत्र ब्राह्मणम् - अथैन १७ हिरण्यशकलैः प्रोक्षति । अत्रैष सर्वोऽग्निः संस्कृतस्तस्मिन् रूपमुत्तममदधुस्तथैवास्मिन्नयमेतदमृत रूपमुत्तमं दधाति ' ( श ० ८ | ७ | ४ | ७ देवा एतदमृत प्रोक्षति..... ( श ० ८१७४१८ ) । ' द्वाभ्यां द्वाभ्या ११ शताभ्याम् ( श ) । ' यदेवेन ११ हिरण्य शकलैः अथोत्तरतो दक्षिणाऽथ पुरस्तात् प्रत्यङ्ङथ जघनेन परीत्य दक्षिणत उदङ् ० ८७४ ९ ) । ' पश्चादग्रे प्राङ तिष्ठन् । पश्चात् प्रातिष्ठस्तथो हास्यैतत् प्रागेव कर्म कृतं भवति ' ( श ० ८ | ७ | तिष्ठस्तदृक्षिणावृत् तद्धि देवत्राऽथानुपत्य प्रतिमासि सहस्रस्योन्माऽसि साहस्रोऽसि सहस्राय त्वेति सर्व वै ४ | १० ) । ' सहस्रस्य प्रमासि । सहस्रस्य ८७ । ४ । ११ ) । ' अथातश्चितिपुरीषाणामेव मीमासा । अयमेव लोकः सहस्र १७ सर्वमसि सर्वस्मे त्वेत्येतत् ' ( श ० पुरीषेण प्रच्छादयतीमं तल्लोकं पशुभिः प्रच्छादयति ' ( श ० ८२७ प्रथमा चितिः पशवः पुरीषं यत्प्रथमां चिति वयासि पुरीषं यद् द्वितीयां चितिं पुरीषेण प्रच्छादयत्यन्तरिक्षं | ४ | १२ ) । ' अन्तरिक्षमेव द्वितीया चितिः । ' द्यौरेव तृतीया चितिः । नक्षत्राणि पुरीषं यत् तृतीयां चितिं पुरीषेण तद्वयोभिः प्रच्छादयति ' ( श ० ८ । ७ । ४ । १३ ) । ( श ० ८ । ७ । ४ । १४ ) । ' यज्ञ एव चतुर्थी चितिः । दक्षिणाः पुरीषं यच्चतुर्थी प्रच्छादयति दिवं तनक्षत्रैः प्रच्छादयति ' तद्दक्षिणाभिः प्रच्छादयति ' ( श ० ८ | ७ | ४ | १५ ) । ' यजमान एव चितिं पुरीषेण प्रच्छादयति यज्ञं पुरीषेण प्रच्छादयति यजमानं तत्प्रजया प्रच्छादयति ' ( श ० ८ पञ्चमी चितिः । प्रजा पुरीषं यत्पञ्चमीं चिति देवाः पुरीषं यत् षष्ठीं चितिं पुरोषेण प्रच्छादयति स्वगं तल्लोकं | ७ | ४ | १६ ) | ' स्वर्ग एव लोकः षष्ठो चितिः । सप्तमी चितिः । तामुतमामुपदधात्यमृतं तदस्य सर्वस्योत्तमं देवैः प्रच्छादयति ' ( श ० ८ | ७ | ४ | १६ ) | ' अमृतमेव अनन्तर्हितास्तस्मादु तेऽमृता इत्यधिदेवतम् ( श ० ८ | ७ | ४ | १७ ) दधाति । तस्मादस्य सर्वस्यामृतमुत्तमं तस्माद्देवा ' अथाध्यात्मम् | यंवेयं प्रतिष्ठा यश्चायमवाङ् प्राणस्तत्प्रथमा पुरीषेण प्रच्छादयत्येतदस्य तदात्मनो मा ७ सः संच्छादयतीका उपधायास्थोष्टका चितिर्मा १ ९ सं पुरीषं यत्प्रथमां चिति अस्थि तन्मा १७ सेः संच्छादयति

४५६ शुक्लयजुर्वेदसंहिता [ अ ० १५ प्रच्छादयत्येतदस्य तदात्मन उपरिष्ान्मा ७ सैः नाधस्तात् संच्छादयति तस्मादिमें प्राणा अधस्तादसंच्छना उपरिष्टात् ' ( श ० ८ | ७ | ४ | १ ९ ) । ' यदूर्ध्वं प्रतिष्ठाया संच्छादयति तस्मादस्यैतदात्मन उपरिष्टात्मा, सैः संच्छन्नं नाव काशते चितिं पुरीषेण प्रच्छादयत्येतदस्य तदात्मनो अवाचीनं मध्यात् । तद् द्वितीया चितिर्मासं पुरीषं यद् द्वितीयां संच्छादयति पुरीष उपदधाति पुरीषेण प्रच्छादय-मा ७ सैः संच्छादयतीष्टका उपधायास्थी का अस्थि तन्मा से: तदात्मन उभयतो मा ७ संः संच्छन्नं नावकाशते ' त्येतदस्य तदात्मन उभयतो मा ७ से: संच्छायति तरमादस्य ग्रीवाभ्यस्तच्चतुर्थी चितिग्रीवा एव ( श ० ८ | ७ | ४ | २० ) | ' मध्यमेव तृतीया चितिः । यदूध्वं मध्यादवाचीनं प्राणांस्तदस्य सर्वस्योत्तमान् पचमी चितिः शिर एव षष्टी चितिः प्राणा एव सप्तमी चितिस्तामुत्तमाम्पदधाति पुरीषं मा सेन तत्प्राणान् प्रतिष्ठापयति दधाति तस्मादस्य सर्वस्य प्राणा उत्तमाः पुरीष उपदधाति मासं वै ४ | २१ ) । एतावता सन्दर्भेण श्रुतौ सप्तानां नोपरित् प्रच्छादयति तस्मादिमे प्राणा उपरिष्ादसंच्छन्ना: ' ( श ० ८ | ७ | तासां क्रमात् पशुवयोनक्षत्रदक्षिणाप्रजा-चितीनां क्रमाद् भूम्यन्तरिक्षद्युयज्ञयजमान स्वर्गामृत रूपत्वं प्रतिपाद्य । पुनस्तासामेव चितीनां सोपपत्तिक-देवामृतात्मना पुरीषेण प्रच्छादनमभिधाय तद्द्वाराधिदेवतरूपेण प्रशंसनम् मध्यात्मरूपेण प्रशंसनं वर्णितम् । प्रमाणमसि । सर्वस्य प्रतिमा अध्यात्मपक्षे - हे अग्ने परमेश्वर, त्वं सहस्रस्य अनन्तस्य सर्वस्य त्वामहमाश्रये प्रमा । प्रतिनिधिरसि । सर्वस्य उन्मा तुलासि । साहस्रः सर्वार्होऽसि । सर्वप्राप्त्यै प्रतिमेवासि, सहस्रस्य उन्मेवासि, दयानन्दस्तु - ' हे विद्वन्, विदुषि वा, यतस्त्वं सहस्रस्य प्रमेवासि सहस्रस्य , मनुष्यस्य असंख्य जगत्प्रमाणत्वा-तस्मात् सहस्राय त्वां परमेष्ठी सत्ये व्यवहारे सादयतु ' इति, तदप्यसङ्गतम् , प्रमादितुल्यत्वानिरूपणात् ॥ ६५ ॥

सम्भवात्, गौणार्याश्रयणस्य निर्मूलत्वाच्च । गोणार्थोऽपि न मनुष्ये सङ्गच्छते इति वेदार्थपारिजातभाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः ॥