02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 1661–1670

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1661–1670

पृष्ठ 1661

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1661 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भय न हो । तदनन्तर अपनी विजयसे उल्लसित होते हुए सारे गन्धर्व शत्रुओंका सामना करनेके लिये लौट पड़े ॥ ५–७ ॥

दृष्ट्वा रथागतान् वीरान् पाण्डवांश्चतुरो रणे ।

तांस्तु विभ्राजितान् दृष्ट्वा लोकपालानिवोद्यतान् ॥ ८ ॥

व्यूढानीका व्यतिष्ठन्त गन्धमादनवासिनः । उन्होंने देखा, चारों वीर पाण्डव युद्धके लिए उद्यत हो रथपर बैठे हुए आ रहे हैं और अपनी कान्तिसे लोकपालोंके समान उद्भासित हो रहे हैं । यह देखकर गन्धमादननिवासी गन्धर्व अपनी सेनाकी व्यूहरचना करके खड़े हो गये ॥ ८३ ॥

राज्ञस्तु वचनं स्मृत्वा धर्मपुत्रस्य धीमतः ॥ ९ ॥

क्रमेण मृदुना युद्धमुपक्रान्तं च भारत । भारत! परम बुद्धिमान् धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरके पूर्वोक्त वचनोंको स्मरण करके पाण्डवोंने कोमलतापूर्वक ही युद्ध आरम्भ किया ॥ ९ ३ ॥ न तु गन्धर्वराजस्य सैनिका मन्दचेतसः ॥ १० ॥

शक्यन्ते मृदुना श्रेयः प्रतिपादयितुं तदा । परंतु गन्धर्वराज चित्रसेनके मूढ़ सैनिक ऐसे नहीं थे जिन्हें कोमलतापूर्ण बर्तावके द्वारा कल्याणके पथपर लाया जा सके ॥ १०३ ॥

ततस्तान् युधि दुर्धर्षान् सव्यसाची परंतपः ॥ ११ ॥

सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमुवाच खचरान् रणे ।

विसर्जयत राजानं भ्रातरं मे सुयोधनम् ॥ १२ ॥

तो भी उस समय शत्रुओंको संताप देनेवाले सव्यसाची अर्जुनने रणदुर्जय आकाशचारी गन्धर्वोंको समझाते हुए इस प्रकार कहा - ' तुम सब लोग मेरे भाई राजा दुर्योधनको छोड़ दो ' ॥ ११-१२ ॥

त एवमुक्ता गन्धर्वाः पाण्डवेन यशस्विना ।

उत्स्मयन्तस्तदा पार्थमिदं वचनमब्रुवन् ॥ १३ ॥

यशस्वी पाण्डुनन्दन अर्जुनके ऐसा कहनेपर गन्धर्वोंने मुसकराकर उनसे इस प्रकार — कहा- ॥ १३ ॥

एकस्यैव वयं तात कुर्याम वचनं भुवि ।

यस्य शासनमाज्ञाय चरामो विगतज्वराः ॥ १४ ॥

तेनैकेन यथाऽऽदिष्टं तथा वर्ताम भारत ।

न शास्ता विद्यतेऽस्माकमन्यस्तस्मात् सुरेश्वरात् ॥ १५ ॥

'तात! हम भूमण्डलमें केवल एक व्यक्तिकी ही आज्ञाका पालन करते हैं । भारत! जिनके शासनको शिरोधार्य करके हम निश्चिन्त हो सर्वत्र विचरते हैं । हमारे उन्हीं एकमात्र

पृष्ठ 1662

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1662 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स्वामीने जैसी आज्ञा दी है वैसा बर्ताव हम कर रहे हैं । अतः इन देवेश्वरके सिवा दूसराकोई ऐसा व्यक्ति नहीं है जो हमलोगोंपर शासन कर सके ' ॥ १४-१५ ॥

एवमुक्तः स गन्धर्वैः कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।

गन्धर्वान् पुनरेवेदं वचनं प्रत्यभाषत ॥ १६ ॥

गन्धर्वोंके ऐसा कहनेपर कुन्तीनन्दन अर्जुनने पुनः उन्हें इस प्रकार उत्तर दिया ॥ १६ ॥

न तद् गन्धर्वराजस्य युक्तं कर्म जुगुप्सितम् ।

परदाराभिमर्शश्च मानुषैश्च समागमः ॥ १७ ॥

‘ गन्धर्वो! परायी स्त्रियोंका अपहरण और मनुष्योंके साथ युद्ध – ये घृणित कर्म गन्धर्वराज चित्रसेनको शोभा नहीं देते हैं ॥ १७ ॥

उत्सृज्यध्वं महावीर्यान् धृतराष्ट्रसुतानिमान् ।

दारांश्चैषां विमुञ्चध्वं धर्मराजस्य शासनात् ॥ १८ ॥

‘ अतः तुमलोग धर्मराज युधिष्ठिरकी आज्ञासे इन महापराक्रमी धृतराष्ट्रके पुत्रों तथा इनकी स्त्रियोंको छोड़ दो ॥

यदा साम्ना न मुञ्चध्वं गन्धर्वा धृतराष्ट्रजान् ।

मोक्षयिष्यामि विक्रम्य स्वयमेव सुयोधनम् ॥ १ ९ ॥

‘ गन्धर्वो! यदि इस प्रकार समझाने- बुझानेसे तुमलोग धृतराष्ट्रके पुत्रोंको नहीं छोड़ोगे, तो मैं स्वयं ही पराक्रम करके दुर्योधनको छुड़ा लूँगा ' ॥ १ ९ ॥

एवमुक्त्वा ततः पार्थः सव्यसाची धनंजयः ।

ससर्ज निशितान् बाणान् खचरान् खचरान् प्रति ॥ २० ॥

ऐसा कहकर सव्यसाची अर्जुनने गन्धर्वोंके एक-एक दलपर अपने तीखे आकाशगामी बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ २० ॥

तथैव शरवर्षेण गन्धर्वास्ते बलोत्कटाः ।

पाण्डवानभ्यवर्तन्त पाण्डवाश्च दिवौकसः ॥ २१ ॥

इसी प्रकार बलोन्मत्त गन्धर्व भी बाणोंकी बौछार करते हुए पाण्डवोंसे भिड़ गये ।

इधरसे पाण्डव भी गन्धर्वोंका डटकर सामना करने लगे ॥ २१ ॥

ततः सुतुमुलं युद्धं गन्धर्वाणां तरस्विनाम् ।

बभूव भीमवेगानां पाण्डवानां च भारत ॥ २२ ॥

भारत! तदनन्तर बलशाली गन्धर्वों तथा भयानक वेगवाले पाण्डवोंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध प्रारम्भ हो गया ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि पाण्डवगन्धर्वयुद्धे चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४४ ॥

पृष्ठ 1663

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1663 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें पाण्डव--गन्धर्वयुद्धविषयकग सौचौवालीसवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ २४४ ॥

पृष्ठ 1664

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1664 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः पाण्डवोंके द्वारा गन्धर्वोंकी पराजय वैशम्पायन उवाच

ततो दिव्यास्त्रसम्पन्ना गन्धर्वा हेममालिनः ।

विसृजन्तः शरान् दीप्तान् समन्तात् पर्यवारयन् ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! तदनन्तर दिव्यास्त्रोंसे सम्पन्न सुवर्णमालाधारी गन्धर्वोंने तेजोमय बाणोंकी वर्षा करते हुए चारों ओरसे पाण्डवोंको घेर लिया ॥ १ ॥

चत्वारः पाण्डवा वीरा गन्धर्वाश्च सहस्रशः ।

रणे संन्यपतन् राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २ ।

राजन्! वीर पाण्डव केवल चार थे, परंतु उस रणभूमिमें हजारों गन्धर्व उनपर एक

साथ टूट पड़े थे । यह एक अद्भुत-सी बात थी ॥ २ ॥

यथा कर्णस्य च रथो धार्तराष्ट्रस्य चोभयोः ।

गन्धर्वैः शतशश्छिन्नौ तथा तेषां प्रचक्रिरे ॥ ३ ॥

गन्धर्वोंने जैसे कर्ण तथा दुर्योधन दोनोंके रथोंको छिन्न- भिन्न करके उनके सैकड़ों टुकड़े कर दिये थे, उसी प्रकार वे पाण्डवोंके रथोंको भी टूक- टूक कर देनेकी चेष्टामें लग गये ॥ ३ ॥

तान् समापततो राजन् गन्धर्वाञ्छतशो रणे ।

प्रत्यगृह्णन् नरव्याघ्राः शरवर्षैरनेकशः ॥ ४ ॥

राजन्! रणभूमिमें सैकड़ों गन्धर्वोंको अपने ऊपर आक्रमण करते देख नरश्रेष्ठ पाण्डवोंने बार- बार बाणोंकी झड़ी लगाकर उन सबको रोक दिया ॥ ४ ॥

ते कीर्यमाणाः खगमाः शरवर्षैः समन्ततः ।

न शेकुः पाण्डुपुत्राणां समीपे परिवर्तितुम् ॥ ५ ॥

सब ओरसे बाणोंकी वर्षाका लक्ष्य होनेके कारण वे आकाशचारी गन्धर्व पाण्डवोंके समीप जानेका साहस न कर सके ॥ ५ ॥

अभिक्रुद्धानभिक्रुद्धो गन्धर्वानर्जुनस्तदा ।

लक्षयित्वाथ दिव्यानि महास्त्राण्युपचक्रमे ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1665

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1665 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अर्जुन -चित्रसेन युद्ध

पृष्ठ 1666

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1666 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उस समय गन्धर्वोंको क्रोधमें भरे हुए देख अर्जुनने भी कुपित होकर महान् दिव्यास्त्रोंका प्रयोग आरम्भ किया ॥ ६ ॥

सहस्राणां सहस्राणि प्राहिणोद् यमसादनम् ।

आग्नेयेनार्जुनः संख्ये गन्धर्वाणां बलोत्कटः ॥ ७ ॥

वे अत्यन्त बलवान् थे । उन्होंने उस युद्धमें आग्नेयास्त्रका प्रयोग करके दस लाख गन्धर्वोंको यमलोक पहुँचा दिया ॥ ७ ॥

तथा भीमो महेष्वासः संयुगे बलिनां वरः ।

गन्धर्वाञ्छतशो राजञ्जघान निशितैः शरैः ॥ ८ ॥

राजन्! इसी प्रकार बलवानोंमें श्रेष्ठ महाधनुर्धर भीमसेनने अपने तीक्ष्ण सायकोंद्वारा सैकड़ों गन्धर्वोंको मार गिराया ॥ ८ ॥

माद्रीपुत्रावपि तथा युध्यमानौ बलोत्कटौ ।

परिगृह्याग्रतो राजन् जघ्नतुः शतशः परान् ॥ ९ ॥

उत्कट बलशाली माद्रीकुमार नकुल और सहदेवने भी युद्धमें तत्पर हो सैकड़ों शत्रुओंको आगेसे पकड़कर मार डाला ॥ ९ ॥

ते वध्यमाना गन्धर्वा दिव्यैरस्त्रैर्महारथैः ।

उत्पेतुः खमुपादाय धृतराष्ट्रसुतांस्ततः ॥ १० ॥

महारथी पाण्डवोंके चलाये दिव्यास्त्रोंकी मार खाकर गन्धर्व धृतराष्ट्रके पुत्रोंको लिये-दिये आकाशमें उड़ गये ॥ १० ॥

स तानुत्पतितान् दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।

महता शरजालेन समन्तात् पर्यवारयत् ॥ ११ ॥

कुन्तीनन्दन अर्जुनने उन्हें आकाशमें उड़ते देख चारों ओर बाणोंका विस्तृत जाल- सा फैलाकर गन्धर्वोंको घेरेमें डाल दिया ॥ ११ ॥

ते बद्धाः शरजालेन शकुन्ता इव पञ्जरे ।

ववर्षुरर्जुनं क्रोधाद् गदाशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः ॥ १२ ॥

उस जालमें वे उसी प्रकार बँध गये, जैसे पिंजड़े में पक्षी । अतः वे अत्यन्त कुपित होकर अर्जुनपर गदा, शक्ति और ऋष्टि आदि अस्त्र - शस्त्रोंकी वर्षा करने लगे ॥ १२ ॥

गदाशक्त्यृष्टिवृष्टीस्ता निहत्य परमास्त्रवित् ।

गात्राणि चाहनद् भल्लैर्गन्धर्वाणां धनंजयः ॥ १३ ॥

तब उत्तम अस्त्रोंके ज्ञाता अर्जुन उनकी गदा, शक्ति तथा ऋष्टि आदि अस्त्र- शस्त्रोंकी वर्षाका निवारण करके भल्ल नामक बाणोंद्वारा गन्धर्वोंके अंगोंपर आघात करने लगे ॥ १३ ॥

शिरोभिः प्रपतद्भिश्च चरणैर्बाहुभिस्तथा ।

अश्मवृष्टिरिवाभाति परेषामभवद् भयम् ॥ १४ ॥

पृष्ठ 1667

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1667 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गन्धर्वोंके मस्तक, बाहु तथा पैर कट- कटकर इस प्रकार गिरने लगे मानो पत्थरोंकी वर्षा हो रही हो । इससे शत्रुओंको बड़ा भय होने लगा ॥ १४ ॥

ते वध्यमाना गन्धर्वाः पाण्डवेन महात्मना ।

भूमिष्ठमन्तरिक्षस्थाः शरवर्षैरवाकिरन् ॥ १५ ॥

महात्मा पाण्डुनन्दन अर्जुनके बाणोंसे घायल होकर आकाशमें स्थित हुए गन्धर्वोंने पृथ्वीपर खड़े हुए अर्जुनपर बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ की ॥ १५ ॥

तेषां तु शरवर्षाणि सव्यसाची परंतपः ।

अस्त्रैः संवार्य तेजस्वी गन्धर्वान् प्रत्यविध्यत ॥ १६ ॥

तेजस्वी परंतप सव्यसाचीने अपने अस्त्रोंद्वारा गन्धर्वोंकी बाणवर्षाका निवारण करके उन्हें फिरसे घायल कर दिया ॥ १६ ॥

स्थूणाकर्णेन्द्रजालं च सौरं चापि तथार्जुनः ।

आग्नेयं चापि सौम्यं च ससर्ज कुरुनन्दनः ॥ १७ ॥

कुरुकुलका आनन्द बढ़ानेवाले अर्जुनने स्थूणाकर्ण, इन्द्रजाल, सौर, आग्नेय तथा सौम्य नामक दिव्यास्त्रोंका प्रयोग किया ॥ १७ ॥

ते दह्यमाना गन्धर्वाः कुन्तीपुत्रस्य सायकैः ।

दैतेया इव शक्रेण विषादमगमन् परम् ॥ १८ ॥

कुन्तीकुमारके उन सायकोंसे गन्धर्व उसी प्रकार दग्ध होने लगे, जैसे इन्द्रके बाणोंद्वारा दैत्य । इससे उनको बड़ा विषाद हुआ ॥ १८ ॥

ऊर्ध्वमाक्रममाणाश्च शरजालेन वारिताः ।

विसर्पमाणा भल्लैश्च वार्यन्ते सव्यसाचिना ॥ १ ९ ॥

जब वे ऊपरकी ओर उड़ने लगते तब अर्जुनके बाणोंके जालसे उनकी गति रुक जाती थी, और जब इधर - उधर भागने लगते तब सव्यसाची अर्जुनके भल्ल नामक बाण उन्हें आगे बढ़नेसे रोकते थे ॥ १ ९ ॥

गन्धर्वांस्त्रासितान् दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रेण भारत ।

चित्रसेनो गदां गृह्य सव्यसाचिनमाद्रवत् ॥ २० ॥

भारत! इस प्रकार कुन्तीकुमारके द्वारा गन्धर्वोंको त्रस्त हुआ देख गन्धर्वराज चित्रसेनने गदा लेकर सव्यसाची अर्जुनपर आक्रमण किया ॥ २० ॥

तस्याभिपततस्तूर्णं गदाहस्तस्य संयुगे ।

गदां सर्वायसीं पार्थः शरैश्चिच्छेद सप्तधा ॥ २१ ॥

हाथमें गदा लिये बड़े वेगसे युद्धके लिये आते हुए चित्रसेनकी उस गदाके, जो सब - की-सब लोहेकी बनी हुई थी, अर्जुनने अपने बाणोंद्वारा सात टुकड़े कर दिये ॥ २१ ॥

स गदां बहुधा दृष्ट्वा कुत्तां बाणैस्तरस्विना ।

संवृत्य विद्ययाऽऽत्मानं योधयामास पाण्डवम् ॥ २२ ॥

पृष्ठ 1668

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1668 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वेगशाली अर्जुनके बाणोंसे अपनी गदाके अनेक टुकड़े हुए देख चित्रसेन अन्तर्धानविद्याद्वारा अपने आपको छिपाकर उन पाण्डुकुमारके साथ युद्ध करने लगे ॥ २२ ॥

अस्त्राणि तस्य दिव्यानि सम्प्रयुक्तानि सर्वशः ।

दिव्यैरस्त्रैस्तदा वीरः पर्यवारयदर्जुनः ॥ २३ ॥

उस समय उन्होंने जिन-जिन दिव्यास्त्रोंका प्रयोग किया, उन सबको वीर अर्जुनने अपने दिव्य अस्त्रोंद्वारा शान्त कर दिया ॥ २३ ॥

स वार्यमाणस्तैरस्त्रैरर्जुनेन महात्मना ।

गन्धर्वराजो बलवान् माययान्तर्हितस्तदा ॥ २४ ॥

महात्मा अर्जुनके उन अस्त्रोंसे रोके जानेपर बलवान् गन्धर्वराज मायासे अदृश्य हो गये ॥ २४ ॥

अन्तर्हितं तमालक्ष्य प्रहरन्तमथार्जुनः ।

ताडयामास खचरैर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः ॥ २५ ॥

उन्हें अदृश्य होकर प्रहार करते देख अर्जुनने दिव्यास्त्रोंद्वारा अभिमन्त्रित किये हुए आकाशचारी बाणोंसे बींध डाला ॥ २५ ॥

अन्तर्धानवधं चास्य चक्रे क्रुद्धोऽर्जुनस्तदा ।

शब्दवेधं समाश्रित्य बहुरूपी धनंजयः ॥ २६ ॥

( रणभूमिमें सब ओर विचरनेके कारण) उस समय अर्जुन अनेक रूप धारण किये हुए जान पड़ते थे । उन्होंने कुपित होकर शब्दवेधका सहारा ले चित्रसेनकी अन्तर्धानरूप मायाको भी नष्ट कर दिया ॥ २६ ॥

स वध्यमानस्तैरस्त्रैरर्जुनेन महात्मना ।

ततोऽस्य दर्शयामास तदाऽऽत्मानं प्रियः सखा ॥ २७ ॥

चित्रसेन अर्जुनके प्यारे सखा थे । उन्होंने महात्मा अर्जुनके बाणोंसे अत्यन्त घायल होनेपर अपने - आपको उनके सामने प्रकट कर दिया ॥ २७ ॥

पृष्ठ 1669

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1669 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चित्रसेनस्तथोवाच सखायं युधि विद्धि माम् ।

चित्रसेनमथालक्ष्य सखायं युधि दुर्बलम् ॥ २८ ॥

संजहारास्त्रमथ तत् प्रसृष्टं पाण्डवर्षभः ।

दृष्ट्वा तु पाण्डवाः सर्वे संहृतास्त्रं धनंजयम् ॥ २ ९ ॥

संजहुः प्रद्रुतानश्वाञ्छरवेगान् धनूंषि च । चित्रसेनने उनसे कहा- ' कुन्तीनन्दन! इस युद्धमें मुझे तुम अपना सखा चित्रसेन समझो । ' यह सुनकर अर्जुनने चित्रसेनकी ओर दृष्टिपात किया । अपने सखाको युद्धमें अत्यन्त दुर्बल हुआ देख पाण्डवप्रवर अर्जुनने अपने धनुषपर प्रकट किये हुए उस दिव्यास्त्रका उपसंहार कर दिया । अर्जुनको अपना अस्त्र समेटते देख सब पाण्डवोंने भी दौड़ते हुए घोड़ोंको रोक लिया तथा वेगपूर्वक छूटनेवाले बाणों और धनुषोंका संचालन भी बंद कर दिया ॥ २८-२९ ॥

चित्रसेनश्च भीमश्च सव्यसाची यमावपि ।

पृष्ट्वा कौशलमन्योन्यं रथेष्वेवावतस्थिरे ॥ ३० ॥

तत्पश्चात् गन्धर्वराज चित्रसेन, भीमसेन, अर्जुन और नकुल सहदेव सब लोग परस्पर कुशल - समाचार पूछकर अपने रथोंमें ही बैठे रहे ॥ ३० ॥

पृष्ठ 1670

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1670 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि गन्धर्वपराभवे पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २४५ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें गन्धर्वपराजयविषयक पैंतालीसवाँ अध्याय पूराहुआ ॥ २४५ ॥

P