02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 1921–1930

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1921–1930

पृष्ठ 1921

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1921 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततस्तान् सहसा दीर्णान् दृष्ट्वा वानरपुङ्गवान् ।

निर्ययौ कपिशार्दूलो हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ७ ॥

उन भयभीत प्रमुख वानरोंको सहसा पलायन करते देख कपिकेसरी मारुतनन्दन हनुमान्जी धूम्राक्षका सामना करनेके लिये आगे बढ़े ॥ ७ ॥

तं दृष्ट्वावस्थितं संख्ये हरयः पवनात्मजम् ।

महत्या त्वरया राजन् संन्यवर्तन्त सर्वशः ॥ ८ ॥

राजन्! पवनकुमारको युद्धके लिये उपस्थित देख सभी वानर सब ओरसे बड़ी उतावलीके साथ लौट आये ॥ ८ ॥

ततः शब्दो महानासीत् तुमुलो लोमहर्षणः ।

रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम् ॥ ९ ॥

फिर तो एक- दूसरेपर धावा बोलती हुई श्रीराम तथा रावणकी सेनाओंका अत्यन्त भयंकर रोमाञ्चकारी कोलाहल आरम्भ हो गया ॥ ९ ॥

तस्मिन् प्रवृत्ते संग्रामे घोरे रुधिरकर्दमे ।

धूम्राक्षः कपिसैन्यं तद् द्रावयामास पत्रिभिः ॥ १० ॥

उस घोर संग्राममें धरतीपर रक्तकी कीच जम गयी थी । इसी समय धूम्राक्ष अपने बाणोंसे उस वानरसेनाको खदेड़ने लगा ॥ १० ॥

तं स रक्षोमहामात्रमापतन्तं सपत्नजित् ।

प्रतिजग्राह हनुमांस्तरसा पवनात्मजः ॥ ११ ॥

तब शत्रुविजयी पवननन्दन हनुमान्ने अपनी ओर आते हुए उस विशालकाय राक्षसको बड़े वेगसे धर दबाया ॥ ११ ॥

तयोर्युद्धमभूद् घोरं हरिराक्षसवीरयोः ।

जिगीषतोर्युधान्योन्यमिन्द्रप्रह्लादयोरिव ॥ १२ ॥

उन दोनों वानर तथा राक्षसवीरोंमें भयंकर युद्ध छिड़ गया । वे इन्द्र और प्रह्लादकी भाँति युद्ध करके एक- दूसरेको जीतना चाहते थे ॥ १२ ॥

गदाभिः परिघैश्चैव राक्षसो जघ्निवान् कपिम् ।

कपिश्च जघ्निवान् रक्षः सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ॥ १३ ॥

निशाचर धूम्राक्षने गदाओं तथा परिघोंद्वारा कपिवर हनुमानजीको चोट पहुँचायी और हनुमान्जीने उस राक्षसपर तने और डालियोंसहित वृक्षोंसे प्रहार किया ॥

ततस्तमतिकोपेन साश्वं सरथसारथिम् ।

धूम्राक्षमवधीत् क्रुद्धो हनूमान् मारुतात्मजः ॥ १४ ॥

तदनन्तर मारुतनन्दन हनुमान्जीने अत्यन्त कुपित हो घोड़े, रथ और सारथिसहित धूम्राक्षको मार डाला ॥ ततस्तं निहतं दृष्ट्वा धूम्राक्षं राक्षसोत्तमम् ।

पृष्ठ 1922

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1922 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

हरयो जातविस्रम्भा जघ्नुरन्ये च सैनिकान् ॥ १५ ॥

राक्षसप्रवर धूम्राक्षको मारा गया देख अन्य वानर तथा भालुओंको अपनी शक्तिपर विश्वास हुआ और वे उत्साहपूर्वक राक्षसोंको मारने लगे ॥ १५ ॥

ते वध्यमाना हरिभिर्बलिभिर्जितकाशिभिः ।

राक्षसा भग्नसंकल्पा लङ्कामभ्यपतन् भयात् ॥ १६ ॥

विजयसे उल्लसित हुए बलवान् वानर वीरोंकी मार खाकर राक्षस हताश हो गये और भयके मारे लंकाकी ओर भाग चले ॥ १६ ॥

तेऽभिपत्य पुरं भग्ना हतशेषा निशाचराः ।

सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन् ॥ १७ ॥

मरनेसे बचे हुए उन निशाचरोंने भग्नमनोरथ होकर लङ्कापुरीमें प्रवेश किया तथा रावणके समीप जाकर युद्धका सब समाचार ज्यों--का- त्यों निवेदन कर दिया ॥ १७ ॥

श्रुत्वा तु रावणस्तेभ्यः प्रहस्तं निहतं युधि ।

धूम्राक्षं च महेष्वासं ससैन्यं वानरर्षभैः ॥ १८ ॥

सुदीर्घमिव निःश्वस्य समुत्पत्य वरासनात् ।

उवाच कुम्भकर्णस्य कर्मकालोऽयमागतः ॥ १ ९ ॥

उनके मुखसे श्रेष्ठ वानर वीरोंद्वारा युद्धमें सेनासहित प्रहस्त तथा महाधनुर्धर धूम्राक्षके मारे जानेका वृत्तान्त सुनकर रावण बड़ी देरतक शोकभरे उच्छ्वास लेता रहा । फिर वह अपने श्रेष्ठ सिंहासनसे उछलकर खड़ा हो गया और बोला- ' अब यह कुम्भकर्णके पराक्रम दिखलानेका समय आ गया है ' ॥ १८-१९ ॥

इत्येवमुक्त्वा विविधैर्वादित्रैः सुमहास्वनैः ।

शयानमतिनिद्रालुं कुम्भकर्णमबोधयत् ॥ २० ॥

ऐसा कहकर रावणने अत्यन्त उच्च स्वरसे बजनेवाले भाँति- भाँतिके बाजे बजवाकर अधिक नींद लेनेवाले सोये हुए कुम्भकर्णको जगाया ॥ २० ॥

प्रबोध्य महता चैनं यत्नेनागतसाध्वसः ।

स्वस्थमासीनमव्यग्रं विनिद्रं राक्षसाधिपः ॥ २१ ॥

ततोऽब्रवीद् दशग्रीवः कुम्भकर्णं महाबलम् ।

धन्योऽसि यस्य ते निद्रा कुम्भकर्णेयमीदृशी ॥ २२ ॥

महान् प्रयत्नद्वारा उसे जगाकर भयभीत हुए राक्षसराज रावणने, जब महाबली कुम्भकर्ण स्वस्थ, शान्त तथा निद्रारहित होकर बैठ गया, तब उससे इस प्रकार कहा -'भैया कुम्भकर्ण! तुम धन्य हो जिसे ऐसी नींद आती है ॥ २१-२२ ॥

य इदं दारुणाकारं न जानीषे महाभयम् ।

एष तीर्त्वार्णवं रामः सेतुना हरिभिः सह ॥ २३ ॥

अवमन्येह नः सर्वान् करोति कदनं महत् ।

पृष्ठ 1923

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1923 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मया त्वपहृता भार्या सीता नामास्य जानकी ॥ २४ ॥

‘ हमलोगोंपर जो यह अत्यन्त दारुण एवं महान् भय उपस्थित हुआ है, इसका तुम्हें पता ही नहीं है । यह राम सेतुद्वारा समुद्रको लाँघकर हमलोगोंकी अवहेलना करके वानरोंके साथ यहाँ आ पहुँचा है और राक्षसोंका महासंहार कर रहा है। मैंने इसकी पत्नी जनककुमारी सीताका अपहरण किया था ॥ २३-२४ ॥

तां नेतुं स इहायातो बद्ध्वा सेतुं महार्णवे ।

तेन चैव प्रहस्तादिर्महान् नः स्वजनो हतः ॥ २५ ॥

‘ उसे वापस लेनेके लिये ही राम महासागरपर पुल बाँधकर यहाँ आया है । उसने हमारे प्रहस्त आदि प्रमुख स्वजनोंको मार डाला है ॥ २५ ॥

तस्य नान्यो निहन्तास्ति त्वामृते शत्रुकर्शन ।

स दंशितोऽभिनिर्याय त्वमद्य बलिनां वर ॥ २६ ॥

रामादीन् समरे सर्वाञ्चहि शत्रूनरिंदम । ' शत्रुसूदन! तुम्हारे सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं है, जो उसको मार सके । बलवानोंमें श्रेष्ठ वीर! तुम शत्रुओंका दमन करनेवाले हो । आज कवच धारण करके निकलो तथा राम आदि समस्त शत्रुओंका समरभूमिमें संहार कर डालो ॥ २६ ॥

दूषणावरजौ चैव वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥ २७ ॥

तौ त्वां बलेन महता सहितावनुयास्यतः । ‘ दूषणके छोटे भाई वज्रवेग और प्रमाथी अपनी विशाल सेनाके साथ तुम्हारा अनुसरण करेंगे' ॥ २७३ ॥

इत्युक्त्वा राक्षसपतिः कुम्भकर्णं तरस्विनम् ।

संदिदेशेतिकर्तव्यं वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥ २८ ॥

वेगशाली वीर कुम्भकर्णसे ऐसा कहकर राक्षसराज रावणने वज्रवेग और प्रमाथीको, युद्धमें क्या- क्या करना है, इन सब बातोंको समझाया और उनके पालनका आदेश दिया ॥ २८ ॥

तथेत्युक्त्वा तु तौ वीरौ रावणं दूषणानुजौ ।

कुम्भकर्णं पुरस्कृत्य तूर्णं निर्ययतुः पुरात् ॥ २ ९ ॥

दूषणके वे दोनों वीर भाई रावणसे ' तथास्तु' कहकर कुम्भकर्णको आगे करके तुरंत नगरसे बाहर निकले ॥ २ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि कुम्भकर्णनिर्गमने षडशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २८६ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें कुम्भकर्णका युद्धके लिये प्रस्थानविषयक दो सौछियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २८६ ॥

पृष्ठ 1924

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1924 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Fut F2I CL) Kos Fas

पृष्ठ 1925

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1925 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सप्ताशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः कुम्भकर्ण, वज्रवेग और प्रमाथीका वध मार्कण्डेय उवाच

ततो निर्याय स्वपुरात् कुम्भकर्णः सहानुगः ।

अपश्यत् कपिसैन्यं तज्जितकाश्यग्रतः स्थितम् ॥ १ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं -युधिष्ठिर! सेवकों सहित अपने नगरसे निकलकर कुम्भकर्णने अपने सामने खड़ी हुई वानरसेनाको देखा, जो विजयके उल्लाससे सुशोभित हो रही थी ॥ १ ॥

स वीक्षमाणस्तत् सैन्यं रामदर्शनकाङ्क्षया ।

अपश्यच्चापि सौमित्रिं धनुष्पाणिं व्यवस्थितम् ॥ २ ॥

फिर जब उसने भगवान् श्रीरामके दर्शनकी इच्छासे उस सेनामें इधर - उधर दृष्टि डाली, तब उसे हाथमें धनुष लिये सुमित्रानन्दन लक्ष्मण खड़े दिखायी दिये ॥ २ ॥

तमभ्येत्याशु हरयः परिवव्रुः समन्ततः ।

अभ्यघ्नंश्च महाकायैर्बहुभिर्जगतीरुहैः ॥ ३ ॥

इतनेमें ही वानरोंने चारों ओरसे आकर कुम्भकर्णको शीघ्रतापूर्वक घेर लिया और बहुत - से बड़े - बड़े पेड़ उखाड़कर उन्हींके द्वारा उसपर प्रहार करने लगे ॥ ३ ॥

पृष्ठ 1926

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1926 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

करजैरतुदंश्चान्ये विहाय भयमुत्तमम् ।

बहुधा युध्यमानास्ते युद्धमार्गेः प्लवङ्गमाः ॥ ४ ॥

नानाप्रहरणैर्भीमै राक्षसेन्द्रमताडयन् । कुछ वानरोंने कुम्भकर्णसे प्राप्त होनेवाले महान् भयकी परवा न करके उसको नखोंसे पीड़ा देनी प्रारम्भ की । युद्धकी विभिन्न प्रणालियोंद्वारा अनेक प्रकारसे युद्ध करते हुए वानरसैनिक भाँति - भाँतिके भयंकर आयुधोंद्वारा राक्षसराज कुम्भकर्णको चोट पहुँचाने लगे ॥ स ताड्यमानः प्रहसन् भक्षयामास वानरान् ॥ ५ ॥

बलं चण्डबलाख्यं च वज्रबाहुं च बानरम् ।

वानरोंके प्रहार करनेपर वह जोर- जोर से हँसने और उन्हें पकड़ - पकड़कर खाने लगा ।

देखते - देखते बल, चण्डबल और वज्रबाहु नामक वानर उसके मुखके ग्रास बन गये ॥ ५३

|| तद् दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः ॥ ६ ॥

उदक्रोशन् परित्रस्तास्तारप्रभृतयस्तदा ।

पृष्ठ 1927

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1927 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राक्षस कुम्भकर्णका यह दुःखदायी कर्म देखकर तार आदि वानर भयभीत हो जोर-जोरसे चीत्कार करने लगे ॥ तानुच्चैः क्रोशतः सैन्याञ्छ्रुत्वा स हरियूथपान् ॥ ७ ॥

अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णमपेतभीः । अपने सैनिकों तथा वानरयूथपतियोंका वह उच्च स्वरसे किया जाता हुआ चीत्कार सुनकर सुग्रीव निर्भय हो कुम्भकर्णकी ओर दौड़े ॥ ७ ॥

ततो निपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामनाः ॥ ८ ॥

शालेन जघ्निवान् मूर्ध्नि बलेन कपिकुञ्जरः । महामना कपिश्रेष्ठ सुग्रीवने बड़े वेगसे उछलकर एक शालवृक्षके द्वारा कुम्भकर्णके मस्तकपर बलपूर्वक प्रहार किया ॥ ८३ ॥

स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस्य मूर्धनि ॥ ९ ॥

बिभेद शालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत् कपिः । कपिश्रेष्ठ सुग्रीवका हृदय महान् था। उनका वेग भी महान् था । उन्होंने कुम्भकर्णके मस्तकपर पटककर उस शालवृक्षको दो टूक कर डाला; तथापि वे उसे व्यथा न पहुँचा सके ॥ ९ ३ ॥ ततो विनद्य सहसा शालस्पर्शविबोधितः ॥ १० ॥

दोर्भ्यामादाय सुग्रीवं कुम्भकर्णोऽहरद् बलात् । शालके स्पर्शसे कुम्भकर्ण कुछ सावधान हो गया । उसने सहसा गर्जना करके सुग्रीवको दोनों हाथोंसे बलपूर्वक धर दबाया और अपने साथ ले लिया ॥ १०३ ॥

ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा ॥ ११ ॥

अवेक्ष्याभ्यद्रवद् वीरः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः । राक्षस कुम्भकर्ण द्वारा सुग्रीवका अपहरण होता देख मित्रोंका आनन्द बढ़ानेवाले सुमित्राकुमार वीरवर लक्ष्मण उसकी ओर दौड़े ॥ ११३ ॥

पृष्ठ 1928

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1928 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सोऽभिपत्य महावेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम् ॥ १२ ॥

प्राहिणोत् कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा । शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले लक्ष्मणने कुम्भकर्णके सामने जाकर उसको लक्ष्य करके सुवर्णमय पंखसे सुशोभित एक महावेगशाली महान् बाण चलाया ॥ १२३ ॥

स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः ॥ १३ ॥

जगाम दारयन् भूमिं रुधिरेण समुक्षितः । वह बाण उसके कवचको काटकर शरीरको छेदता हुआ रक्तरंजित हो धरतीको चीरकर उसमें समा गया' ॥ १३३ ॥

तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम् ॥ १४ ॥

( वेगेन महताऽऽविष्टस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् । )

कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः ।

अभिदुद्राव सौमित्रिमुद्यम्य महतीं शिलाम् ॥ १५ ॥

इस प्रकार छाती छिद जानेके कारण महाधनुर्धर कुम्भकर्णने वानरराज सुग्रीवको तो छोड़ दिया और बड़े वेगसे लक्ष्मणकी ओर घूमकर कहा – ' अरे! खड़ा रह, खड़ा रह ’ । तत्पश्चात् एक बहुत बड़ी शिला हाथमें लेकर वह सुमित्रानन्दन लक्ष्मणकी ओर दौड़ा ॥ १४-१५ ॥ तस्याभिपततस्तूर्णं क्षुराभ्यामुच्छ्रितौ करौ ।

पृष्ठ 1929

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1929 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः ॥ १६ ॥

तब लक्ष्मणने भी बड़ी शीघ्रताके साथ तीखी धारवाले दो क्षुर नामक बाण मारकर अपनी ओर आते हुए कुम्भकर्णकी ऊपर उठी हुई दोनों भुजाओंको काट डाला । उनके कटते ही वह चार भुजाओंसे युक्त हो गया ॥ १६ ॥

तानप्यस्य भुजान् सर्वान् प्रगृहीतशिलायुधान् ।

क्षुरैश्चिच्छेद लघ्वस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन् ॥ १७ ॥

उन चारों भुजाओंमें भी उसने आयुधके रूपमें बड़ी- बड़ी चट्टानें उठा लीं । यह देख सुमित्राकुमारने अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए फिरसे पूर्वोक्त बाण मारकर उसकी उन चारों भुजाओंको भी काट दिया ॥ १७ ॥

स बभूवातिकायश्च बहुपादशिरोभुजः ।

तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर्ददाराद्रिचयोपमम् ॥ १८ ॥

अब उसने अपना शरीर बहुत बड़ा बना लिया । उसके अनेक पैर, अनेक सिर और अनेक भुजाएँ हो गयीं । यह देख लक्ष्मणने ब्रह्मास्त्रका प्रयोग करके पर्वत- समूहके समान विशाल शरीरवाले उस राक्षसको चीर डाला ॥

स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे ।

महाशनिविनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव ॥ १ ९ ॥

जैसे महान् भयंकर बिजलीके आघातसे शाखाओं और पत्तोंसहित वृक्ष दग्ध हो जाता है, उसी प्रकार लक्ष्मणके दिव्यास्त्रसे आहत होकर महापराक्रमी कुम्भकर्ण रणभूमिमें गिर पड़ा ॥ १ ९ ॥

तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम् ।

गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन् भयात् ॥ २० ॥

वृत्रासुरके समान वेगशाली कुम्भकर्णको प्राणशून्य होकर पृथ्वीपर पड़ा देख सब राक्षस भयके मारे भाग चले ॥ २० ॥

तथा तान् द्रवतो योधान् दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ ।

अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धावभ्यधावताम् ॥ २१ ॥

अपने उन सैनिकोंको इस प्रकार भागते देख दूषणके दोनों भाई — वज्रवेग और प्रमाथीने किसी प्रकार उन्हें रोककर खड़ा किया और अत्यन्त कुपित हो सुमित्राकुमार लक्ष्मणपर धावा बोल दिया ॥ २१ ॥

तावाद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ ।

अभिजग्राह सौमित्रिर्विनद्योभौ पतत्त्रिभिः ॥ २२ ॥

क्रोधमें भरे हुए वज्रवेग और प्रमाथीको अपनी ओर आते देख लक्ष्मणने बड़े जोरसे सिंहनाद किया और उन दोनोंकी गतिको बाणोंद्वारा रोक दिया ॥ २२ ॥

ततः सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।

पृष्ठ 1930

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1930 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥ २३ ॥

युधिष्ठिर! फिर तो दूषणके भाइयों तथा बुद्धिमान् लक्ष्मणमें ऐसा भयंकर युद्ध हुआ, जो रोंगटे खड़े कर देनेवाला था ॥ २३ ॥

महता शरवर्षेण राक्षसौ सोऽभ्यवर्षत ।

तौ चापि वीरौ संक्रुद्धावुभौ तं समवर्षताम् ॥ २४ ॥

लक्ष्मण उन दोनों राक्षसोंपर बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा कर रहे थे और वे दोनों वीर राक्षस भी अत्यन्त कुपित होकर लक्ष्मणपर बाणोंकी बौछार करते थे ॥ २४ ॥

मुहूर्तमेवमभवद् वज्रवेगप्रमाथिनोः ।

सौमित्रेश्च महाबाहोः सम्प्रहारः सुदारुणः ॥ २५ ॥

इस प्रकार वज्रवेग, प्रमाथी और महाबाहु लक्ष्मणका वह भयंकर संग्राम दो घड़ीतक अबाधगतिसे चलता रहा ॥ २५ ॥

अथाद्रिशृङ्गमादाय हनुमान् मारुतात्मजः ।

अभिद्रुत्याददे प्राणान् वज्रवेगस्य रक्षसः ॥ २६ ॥

इसी बीचमें वायुनन्दन हनुमान्जीने पर्वतका शिखर हाथमें लेकर वज्रवेग नामक राक्षसके ऊपर आक्रमण किया और उसके प्राण ले लिये ॥ २६ ॥

नीलश्च महता ग्राव्णा दूषणावरजं हरिः ।

प्रमाथिनमभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः ॥ २७ ॥

महाबली नील नामक वानरने एक विशाल चट्टान लेकर दूषणके छोटे भाई प्रमाथीपर हमला किया और उसका कचूमर निकाल दिया ॥ २७ ॥

ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः ।

रामरावणसैन्यानामन्योन्यमभिधावताम् ॥ २८ ॥

तदनन्तर श्रीराम और रावणकी सेनाओंमें परस्पर आक्रमणपूर्वक भीषण संग्राम आरम्भ हो गया जो कटु परिणामका जनक था ॥ २८ ॥

शतशो नैरृतान् वन्या जघ्नुर्वन्यांश्च नैरृताः ।

नैर्ऋतास्तत्र वध्यन्ते प्रायेण न तु वानराः ॥ २ ९ ॥

वनवासी वानरोंने सैकड़ों राक्षसोंको तथा राक्षसोंने वानरोंको घायल किया । उस युद्धमें अधिकांश राक्षस ही मारे जा रहे थे, वानर नहीं ॥ २ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि कुम्भकर्णादिवधे सप्ताशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २८७ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें कुम्भकर्णआदिका वधविषयक दो सौ सत्तासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २८७ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठका श्लोक मिलाकर कुल २ ९ ३ श्लोक हैं )