श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 1931–1940

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1931–1940

पृष्ठ 1931

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1931 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

Fut F2I CL) Kos Fas

पृष्ठ 1932

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1932 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः इन्द्रजित्का मायामय युद्ध तथा श्रीराम और लक्ष्मणकी मूर्च्छा मार्कण्डेय उवाच

ततः श्रुत्वा हतं संख्ये कुम्भकर्णं सहानुगम् ।

प्रहस्तं च महेष्वासं धूम्राक्षं चातितेजसम् ॥ १ ॥

पुत्रमिन्द्रजितं वीरं रावणः प्रत्यभाषत ।

जहि रामममित्रघ्न सुग्रीवं च सलक्ष्मणम् ॥ २ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - युधिष्ठिर! तदनन्तर सेवकोंसहित कुम्भकर्ण, महाधनुर्धर प्रहस्त तथा अत्यन्त तेजस्वी धूम्राक्षको संग्राममें मारा गया सुनकर रावणने अपने वीर पुत्र इन्द्रजित्से कहा — ‘ शत्रुसूदन! तुम राम, लक्ष्मण तथा सुग्रीवका वध करो ॥ १-२ ॥

त्वया हि मम सत्पुत्र यशो दीप्तमुपार्जितम् ।

जित्वा वज्रधरं संख्ये सहस्राक्षं शचीपतिम् ॥ ३ ॥

' सुपुत्र! तुमने युद्धमें सहस्र नेत्रोंवाले वज्रधारी शचीपति इन्द्रको जीतकर उज्ज्वल यशका उपार्जन किया है ॥ ३ ॥

अन्तर्हितः प्रकाशो वा दिव्यैर्दत्तवरैः शरैः ।

जहि शत्रूनमित्रघ्न मम शस्त्रभृतां वर ॥ ४ ॥

‘ शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ शत्रुनाशन वीर! जिनके लिये देवताओंने तुम्हें वरदान दिया है, ऐसे दिव्यास्त्रों- द्वारा प्रकटरूपमें या अदृश्य होकर मेरे शत्रुओंका नाश करो ॥ ४ ॥

रामलक्ष्मणसुग्रीवाः शरस्पर्शं न तेऽनघ ।

समर्थाः प्रतिसोढुं च कुतस्तदनुयायिनः ॥ ५ ॥

‘ अनघ! स्वयं राम, लक्ष्मण और सुग्रीव भी तुम्हारे बाणोंका आघात सहन करनेमें समर्थ नहीं हैं, फिर उनके अनुयायी तो हो ही कैसे सकते हैं? ॥ ५ ॥

अकृता या प्रहस्तेन कुम्भकर्णेन चानघ ।

खरस्यापचितिः संख्ये तां गच्छ त्वं महाभुज ॥ ६ ॥

‘ निष्पाप महाबाहो! प्रहस्त और कुम्भकर्णने भी खरके वधका जो बदला नहीं चुकाया, उसे युद्धमें तुम चुकाओ ॥ ६ ॥

त्वमद्य निशितैर्बाणैर्हत्वा शत्रून् ससैनिकान् ।

प्रतिनन्दय मां पुत्र पुरा जित्वेव वासवम् ॥७ ॥

पृष्ठ 1933

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1933 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' बेटा! तुमने पूर्वकालमें इन्द्रको जीतकर जिस प्रकार मुझे आनन्दित किया था, उसी प्रकार आज तुम तीखे बाणोंसे सैनिकोंसहित शत्रुओंका संहार करके मेरा आनन्द बढ़ाओ ' ॥ ७ ॥

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा रथमास्थाय दंशितः ।

प्रययाविन्द्रजिद् राजंस्तूर्णमायोधनं प्रति ॥ ८ ॥

राजन्! रावणके द्वारा ऐसी आज्ञा देनेपर इन्द्रजित्ने ' बहुत अच्छा' कहकर पिताकी आज्ञा स्वीकार की और वह कवच बाँध रथपर बैठकर तुरंत ही संग्रामभूमिकी ओर चल दिया ॥ ८ ॥

ततो विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुङ्गवः ।

आह्वयामास समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ ९ ॥

तत्पश्चात् उस राक्षसराजने स्पष्टरूपसे अपने नामकी घोषणा करके शुभलक्षण लक्ष्मणको युद्धके लिये ललकारा ॥ ९ ॥

तं लक्ष्मणोऽभ्यधावच्च प्रगृह्य सशरं धनुः ।

त्रासयंस्तलघोषेण सिंहः क्षुद्रमृगान् यथा ॥ १० ॥

तब लक्ष्मण भी धनुषपर बाण चढ़ाये हुए उसकी ओर बड़े वेगसे दौड़े और सिंह जैसे छोटे मृगोंको डरा देता है, उसी प्रकार वे अपने धनुषकी टंकारसे सब राक्षसोंको त्रास देने लगे ॥ १० ॥

तयोः समभवद् युद्धं सुमहज्जयगृद्धिनोः ।

दिव्यास्त्रविदुषोस्तीव्रमन्योन्यस्पर्धिनोस्तदा ॥ ११ ॥

वे दोनों ही विजयकी अभिलाषा रखनेवाले, दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता तथा परस्पर बड़ी स्पर्धा रखनेवाले थे । उन दोनोंमें उस समय बड़ा भारी युद्ध हुआ ॥ ११ ॥

रावणिस्तु यदा नैनं विशेषयति सायकैः ।

ततो गुरुतरं यत्नमातिष्ठद् बलिनां वरः ॥ १२ ॥

बलवानोंमें श्रेष्ठ रावणकुमार इन्द्रजित् जब बाण - वर्षा करनेमें लक्ष्मणसे आगे न बढ़ सका, तब उसने गुरुतर प्रयत्न आरम्भ किया ॥ १२ ॥

तत एनं महावेगैरर्दयामास तोमरैः ।

तानागतान् स चिच्छेद सौमित्रिर्निशितैः शरैः ॥ १३ ॥

उसने अत्यन्त वेगशाली तोमरोंकी वर्षा करके लक्ष्मणको पीड़ा पहुँचानेकी चेष्टा की, परंतु लक्ष्मणने तीखे बाणोंसे उन सब तोमरोंको पास आते ही काट गिराया ॥ १३ ॥

ते निकृत्ताः शरैस्तीक्ष्णैर्न्यपतन् धरणीतले ।

तमङ्गदो वालिसुतः श्रीमानुद्यम्य पादपम् ॥ १४ ॥

अभिद्रुत्य महावेगस्ताडयामास मूर्धनि ।

तस्येन्द्रजिदसम्भ्रान्तः प्रासेनोरसि वीर्यवान् ॥ १५ ॥

पृष्ठ 1934

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1934 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रहर्तुमैच्छत् तं चास्य प्रासं चिच्छेद लक्ष्मणः । लक्ष्मणके तीखे बाणोंसे टूक- टूक होकर वे तोमर पृथ्वीपर बिखर गये । तब महावेगशाली वालिपुत्र श्रीमान् अंगदने एक वृक्ष उठा लिया और दौड़कर इन्द्रजित्के मस्तकपर उसे दे मारा; परंतु इन्द्रजित् इससे तनिक भी विचलित न हुआ । उस पराक्रमी वीरने प्रासद्वारा अंगदकी छातीमें प्रहार करनेका विचार किया, किंतु लक्ष्मणने उसे पहले ही काट गिराया ॥ १४-१५३ ॥ तमभ्याशगतं वीरमङ्गदं रावणात्मजः ॥ १६ ॥

गदयाताडयत् सव्ये पार्श्वे वानरपुङ्गवम् । तब रावणकुमारने अपने निकट आये हुए उस वानरश्रेष्ठ वीर अंगदकी बायीं पसलीमें गदासे आघात किया ॥ १६३ ॥

तमचिन्त्य प्रहारं स बलवान् वालिनः सुतः ॥ १७ ॥

ससर्जेन्द्रजितः क्रोधाच्छालस्कन्धं तथाङ्गदः । बलवान् वालिनन्दन अंगदने इन्द्रजित् के उस गदाप्रहारकी कोई परवा न करके ऊपर क्रोधपूर्वक साखूका तना उठाकर दे मारा ॥ १७३३ ॥

सोऽङ्गदेन रुषोत्सृष्टो वधायेन्द्रजितस्तरुः ॥ १८ ॥

जघानेन्द्रजितः पार्थ रथं साश्वं ससारथिम् । युधिष्ठिर! अंगदके द्वारा इन्द्रजित्के वधके लिये रोषपूर्वक चलाये हुए उस वृक्षने उसके सारथि और घोड़ोंसहित रथको नष्ट कर दिया ॥ १८३ ॥

ततो हताश्वात् प्रस्कन्द्य रथात् स हतसारथिः ॥ १ ९ ॥ तत्रैवान्तर्दधे राजन् मायया रावणात्मजः । राजन्! सारथिके मारे जानेपर रावणकुमार इन्द्रजित् उस अश्वहीन रथसे कूद पड़ा और मायाका आश्रय ले वहीं अन्तर्धान हो गया ॥ १ ९ ॥ अन्तर्हितं विदित्वा तं बहुमायं च राक्षसम् ॥ २० ॥

रामस्तं देशमागम्य तत् सैन्यं पर्यरक्षत । अनेक प्रकारकी माया जाननेवाले उस राक्षसको अदृश्य हुआ जान भगवान् श्रीराम उस स्थानपर आकर सब ओरसे अपनी सेनाकी रक्षा करने लगे ॥ २० ॥

स राममुद्दिश्य शरैस्ततो दत्तवरैस्तदा ॥ २१ ॥

विव्याध सर्वगात्रेषु लक्ष्मणं च महाबलम् । तब इन्द्रजित्ने भगवान् श्रीराम तथा महाबली लक्ष्मणके सम्पूर्ण अंगोंको देवताओंसे वरदानके रूपमें प्राप्त हुए बाणोंद्वारा क्षत -विक्षत कर दिया ॥ २१ ॥

तमदृश्यं शरैः शूरौ माययान्तर्हितं तदा ॥ २२ ॥

योधयामासतुरुभौ रावणिं रामलक्ष्मणौ ।

पृष्ठ 1935

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1935 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

यद्यपि रावणका पुत्र मायासे तिरोहित हो जानेके कारण दिखायी नहीं देता था, तो भी शूरवीर श्रीराम और लक्ष्मण दोनों भाई उसके साथ युद्ध करते ही रहे ॥ २२३ ॥

स रुषा सर्वगात्रेषु तयोः पुरुषसिंहयोः ॥ २३ ॥

व्यसृजत् सायकान् भूयः शतशोऽथ सहस्रशः । इन्द्रजित्ने पुरुषोंमें सिंहके समान पराक्रमी उन दोनों भाइयोंके समस्त अंगोंमें रोषपूर्वक सैकड़ों और हजारों बाणोंकी बारंबार वृष्टि की ॥ २३३ ॥

तमदृश्यं विचिन्वन्तः सृजन्तमनिशं शरान् ॥ २४ ॥

हरयो विविशुर्व्योम प्रगृह्य महतीः शिलाः । वानरोंने देखा कि वह राक्षस छिपकर निरन्तर बाणोंकी झड़ी लगा रहा है, तब वे हाथोंमें बड़ी - बड़ी शिलाएँ लिये आकाशमें उड़ गये और उसकी खोज करने लगे ॥ २४३ ॥

तांश्च तौ चाप्यदृश्यः स शरैर्विव्याध राक्षसः ॥ २५ ॥

स भृशं ताडयामास रावणिर्माययाऽऽवृतः । रावणकुमार अपनी मायासे आवृत होनेके कारण स्वयं किसीकी दृष्टिमें नहीं आता था; परंतु वह उन दोनों भाइयोंको तथा सम्पूर्ण वानरोंको भी निरन्तर अपने बाणोंद्वारा घायल कर रहा था ॥ २५३ ॥

तौ शरैराचितौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

पेततुर्गगनाद् भूमिं सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ २६ ॥

वे दोनों बन्धु श्रीराम और लक्ष्मण ऊपरसे नीचेतक बाणोंसे व्याप्त हो गये थे; अतः आकाशसे गिरे हुए सूर्य और चन्द्रमाकी भाँति इस पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २६ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि इन्द्रजिद्युद्धे अष्टाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २८८ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें इन्द्रजित्-युद्धविषयक दो सौ अट्ठासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २८८ ॥

पृष्ठ 1936

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1936 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकोननवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः श्रीराम - लक्ष्मणका सचेत होकर कुबेरके भेजे हुए अभिमन्त्रित जलसे प्रमुख वानरोंसहित अपने नेत्र धोना, लक्ष्मणद्वारा इन्द्रजित्का वध एवं सीताको मारनेके लिये उद्यत हुए रावणका अविन्ध्यके द्वारा निवारण करना मार्कण्डेय उवाच

तावुभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

बबन्ध रावणिर्भूयः शरैर्दत्तवरैस्तदा ॥ १ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - युधिष्ठिर! उन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणको पृथ्वीपर पड़े देख रावणकुमार इन्द्रजित्ने जिनके लिये देवताओंका वर प्राप्त था, उन बाणोंद्वारा उन्हें सब ओरसे बाँध लिया ॥ १ ॥

तौ वीरौ शरबन्धेन बद्धाविन्द्रजिता रणे ।

रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताविव पञ्जरे ॥ २ ॥

इन्द्रजित्द्वारा बाणोंके बन्धनसे बँधे हुए वे दोनों वीर पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मण पिंजड़ेमें बंद हुए दो पक्षियोंकी भाँति शोभा पा रहे थे ॥ २ ॥

तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश्चितौ ।

सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः ॥ ३ ॥

उन दोनोंको सैकड़ों बाणोंसे व्याप्त एवं पृथ्वीपर पड़े देख वानरोंसहित सुग्रीव उन्हें सब ओरसे घेरकर खड़े हो गये ॥ ३ ॥

सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च ।

हनुमन्नीलतारैश्च नलेन च कपीश्वरः ॥ ४ ॥

सुषेण, मैन्द, द्विविद, कुमुद, अंगद, हनुमान्, नील, तार तथा नलके साथ कपिराज सुग्रीव उन दोनों बन्धुओंकी रक्षा करने लगे ॥ ४ ॥

ततस्तं देशमागम्य कृतकर्मा विभीषणः ।

बोधयामास तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ ॥ ५ ॥

तदनन्तर अपने कर्तव्य कर्मको पूरा करके विभीषण उस स्थानपर आये । उन्होंने प्रज्ञास्त्रद्वारा उन दोनों वीरोंको होशमें लाकर जगाया ॥ ५ ॥

विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनैतौ चकार ह ।

विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1937

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1937 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

फिर सुग्रीवने दिव्य मन्त्रोंद्वारा अभिमन्त्रित विशल्या नामक महौषधिद्वारा उनके अंगोंसे बाण निकालकर उन्हें क्षणभरमें स्वस्थ कर दिया ॥ ६ ॥

तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्यावुदतिष्ठताम् ।

गततन्द्रीक्लमौ चापि क्षणेनैतौ महारथौ ॥ ७ ॥

होशमें आ जानेपर वे दोनों नरश्रेष्ठ महारथी वीर बाणोंसे रहित हो आलस्य और थकावट त्यागकर क्षणभरमें उठ खड़े हुए ॥ ७ ॥

ततो विभीषणः पार्थ राममिक्ष्वाकुनन्दनम् ।

उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिरिदं वचः ॥ ८ ॥

युधिष्ठिर! तदनन्तर विभीषणने इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीरामचन्द्रजीको नीरोग एवं स्वस्थ देख हाथ जोड़कर इस प्रकार कहा- ॥ ८ ॥

इदमम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् ।

गुह्यकोऽभ्यागतः श्वेतात् त्वत्सकाशमरिन्दम ॥ ९ ॥

‘ शत्रुदमन! राजाधिराज कुबेरकी आज्ञासे एक गुह्यक यह जल लिये हुए श्वेतपर्वतसे चलकर आपके समीप आया है ॥ ९ ॥

इदमम्भः कुबेरस्ते महाराजः प्रयच्छति ।

अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥ १० ॥

पृष्ठ 1938

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1938 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ परंतप! महाराज कुबेर आपको यह जल इस उद्देश्यसे समर्पित कर रहे हैं कि आप इसे नेत्रोंमें लगाकर मायासे अदृश्य हुए प्राणियोंको देख सकें ॥ १० ॥

अनेन मृष्टनयनो भूतान्यन्तर्हितान्युत ।

भवान् द्रक्ष्यति यस्मै च प्रदास्यति नरः स तु ॥ ११ ॥

‘ उन्होंने कहा है कि आप इस जलसे अपने दोनों नेत्र धोकर अदृश्य प्राणियोंको भी देख सकेंगे और आप जिसे यह जल अर्पित करेंगे, वह मनुष्य भी अदृश्य भूतोंको देखनेमें समर्थ होगा' ॥ ११ ॥

तथेति रामस्तद् वारि प्रतिगृह्याभिसंस्कृतम् ।

चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश्च महामनाः ॥ १२ ॥

' बहुत अच्छा ' कहकर श्रीरामचन्द्रजीने वह अभिमन्त्रित जल ले लिया । फिर उन्होंने तथा महामना लक्ष्मणने भी उससे अपने दोनों नेत्र धोये ॥ १२ ॥

सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनुमानङ्गदस्तथा ।

मैन्दद्विविदनीलाश्च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥ १३ ॥

सुग्रीव, जाम्बवान्, हनुमान्, अंगद, मैन्द, द्विविद तथा नील आदि प्रायः सभी प्रमुख वानरोंने उस जलसे अपनी - अपनी आँखें धोयीं ॥ १३ ॥

तथा समभवच्चापि यदुवाच विभीषणः ।

क्षणेनातीन्द्रियाण्येषां चक्षूंष्यासन् युधिष्ठिर ॥ १४ ॥

युधिष्ठिर! जैसा विभीषणने बताया था, उसका वैसा ही प्रभाव देखनेमें आया । इन सबकी आँखें क्षणभरमें अतीन्द्रिय वस्तुओंका साक्षात्कार करनेवाली हो गयीं ॥ १४ ॥

इन्द्रजित् कृतकर्मा च पित्रे कर्म तदाऽऽत्मनः ।

निवेद्य पुनरागच्छत् त्वरयाऽऽजि शिरःप्रति ॥ १५ ॥

इन्द्रजित्ने उस दिन युद्धमें जो पराक्रम कर दिखाया था, अपने उस वीरोचित कर्मको पितासे बताकर वह पुनः युद्धके मुहानेकी ओर लौटने लगा ॥ १५ ॥

तमापतन्तं संक्रुद्धं पुनरेव युयुत्सया ।

अभिदुद्राव सौमित्रिर्विभीषणमते स्थितः ॥ १६ ॥

उसे क्रोधमें भरकर पुनः युद्धकी इच्छासे आते देख विभीषणकी सम्मतिसे लक्ष्मणने उसपर धावा किया ॥ १६ ॥

अकृताह्निकमेवैनं जिघांसुर्जितकाशिनम् ।

शरैर्जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञोऽथ लक्ष्मणः ॥ १७ ॥

इन्द्रजित् विजयके उल्लाससे सुशोभित हो रहा था । अभी उसने नित्यकर्म भी नहीं किया था, उसी अवस्थामें सचेत हुए लक्ष्मणने कुपित होकर उसे मार डालनेकी इच्छासे उसपर बाणोंद्वारा प्रहार करना आरम्भ किया ॥ १७ ॥

तयोः समभवद् युद्धं तदान्योन्यं जिगीषतोः ।

पृष्ठ 1939

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1939 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अतीव चित्रमाश्चर्य शक्रप्रह्लादयोरिव ॥ १८ ॥

वे दोनों ही एक- दूसरेको जीतनेके लिये उत्सुक थे । उस समय उनमें इन्द्र और प्रह्लादकी भाँति अत्यन्त अद्भुत तथा आश्चर्यजनक युद्ध होने लगा ॥ १८ ॥

अविध्यदिन्द्रजित् तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः ।

सौमित्रिश्चानलस्पर्शैरविध्यद् रावणिं शरैः ॥ १ ९ ॥

इन्द्रजित्ने तीखे तथा मर्मभेदी बाणोंद्वारा सुमित्रा- कुमार लक्ष्मणको बींध डाला । इसी प्रकार लक्ष्मणने भी अग्निके समान दाहक स्पर्शवाले तीखे सायकोंद्वारा रावणकुमार इन्द्रजित्को घायल कर दिया ॥ १ ९ ॥

सौमित्रिशरसंस्पर्शाद रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।

असृजल्लक्ष्मणायाष्टौ शरानाशीविषोपमान् ॥ २० ॥

लक्ष्मणके बाणोंकी चोट खाकर रावणकुमार क्रोधसे मूर्च्छित हो उठा । उसने उनके ऊपर विषधर साँपोंके समान विषैले आठ बाण छोड़े ॥ २० ॥

तस्यासून् पावकस्पर्शेः सौमित्रिः पत्त्रिभिस्त्रिभिः ।

यथा निरहरद् वीरस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ २१ ॥

वीर सुमित्राकुमारने अग्निके समान दाहक तीन बाणोंद्वारा जिस प्रकार इन्द्रजित्के प्राण लिये, वह बताता हूँ; सुनो ॥ २१ ॥

एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहादपातयत् ।

द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न्यपातयत् ॥ २२ ॥

एक बाणद्वारा उन्होंने इन्द्रजित्की धनुष धारण करनेवाली भुजाको काटकर शरीरसे अलग कर दिया। दूसरे बाणद्वारा नाराच लिये हुए शत्रुकी दूसरी भुजाको धराशायी कर दिया ॥ २२ ॥

तृतीयेन तु बाणेन पृथुधारेण भास्वता ।

जहार सुनसं चापि शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम् ॥ २३ ॥

तत्पश्चात् मोटी धारवाले और चमकीले तीसरे बाणसे उन्होंने सुन्दर नासिका और शोभाशाली कुण्डलोंसे विभूषित शत्रुके मस्तकको भी धड़से अलग कर दिया ॥ २३ ॥

विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम् ।

तं हत्वा सूतमप्यस्त्रैर्जघान बलिनां वरः ॥ २४ ॥

भुजाओं और कंधोंके कट जानेसे उसका धड़ बड़ा भयंकर दिखायी देता था । इन्द्रजित्को मारकर बलवानोंमें श्रेष्ठ लक्ष्मणने अपने अस्त्रोंद्वारा उसके सारथिको भी मार गिराया ॥ २४ ॥

लङ्कां प्रवेशयामासुस्तं रथं वाजिनस्तदा ।

ददर्श रावणस्तं च रथं पुत्रविनाकृतम् ॥ २५ ॥

स पुत्रं निहतं ज्ञात्वा त्रासात् सम्भ्रान्तमानसः ।

पृष्ठ 1940

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1940 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

रावणः शोकमोहार्तो वैदेहीं हन्तुमुद्यतः ॥ २६ ॥

उस समय घोड़ोंने उस ही खाली रथको लंकापुरीमें पहुँचाया । रावणने देखा, मेरे पुत्रका रथ उसके बिना ही लौट आया है । तब पुत्रको मारा गया जान भयके मारे रावणका मन उद्भ्रान्त हो उठा । वह शोक और मोहसे आतुर होकर विदेहनन्दिनी सीताको मार डालनेके लिये उद्यत हो गया ॥ २५-२६ ॥

अशोकवनिकास्थां तां रामदर्शनलालसाम् ।

खड्गमादाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह ॥ २७ ॥

दुष्टात्मा दशानन हाथमें तलवार लेकर अशोक वाटिकामें श्रीरामचन्द्रजीके दर्शनकी लालसासे बैठी हुई सीताजीके पास बड़े वेगसे दौड़ा गया ॥ २७ ॥

तं दृष्ट्वा तस्य दुर्बुद्धेरविन्ध्यः पापनिश्चयम् ।

शमयामास संक्रुद्धं श्रूयतां येन हेतुना ॥ २८ ॥

दूषित बुद्धिवाले उस निशाचरके इस पापपूर्ण निश्चयको जानकर मन्त्री अविन्ध्यने समझा-बुझाकर उसका क्रोध शान्त किया । किस मुक्तिसे उसने रावणको शान्त किया, यह बताता हूँ, सुनो – ॥ २८ ॥

महाराज्ये स्थितो दीप्ते न स्त्रियं हन्तुमर्हसि ।

हतैवैषा यदा स्त्री च बन्धनस्था च ते वशे ॥ २ ९ ॥

‘ राक्षसराज! आप लंकाके समुज्ज्वल सम्राट्- पदपर विराजमान होकर एक अबलाको न मारें । यह स्त्री होकर आपके वशमें पड़ी है, आपके घरमें कैद है; ऐसी दशामें यह तो मरी हुई है ॥ २ ९ ॥

न चैषा देहभेदेन हता स्यादिति मे मतिः ।

जहि भर्तारमेवास्या हते तस्मिन् हता भवेत् ॥ ३० ॥

‘ इसके शरीरके टुकड़े - टुकड़े कर देनेसे ही इसका वध नहीं होगा, ऐसा मेरा विचार है ।

इसके पतिको ही मार डालिये । उसके मारे जानेपर यह स्वतः मर जायगी ॥ ३० ॥

न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षादपि शतक्रतुः ।

असकृद्धि त्वया सेन्द्रास्त्रासितास्त्रिदशा युधि ॥ ३१ ॥

' साक्षात् इन्द्र भी पराक्रममें आपकी समानता नहीं कर सकते । आपने अनेक बार युद्धमें इन्द्रसहित संपूर्ण देवताओंको भयभीत (एवं पराजित) किया है ' ॥ ३१ ॥

एवं बहुविधैर्वाक्यैरविन्ध्यो रावणं तदा ।

क्रुद्धं संशमयामास जगृहे च स तद्वचः ॥ ३२ ॥

इस तरह अनेक प्रकारके वचनोंद्वारा अविन्ध्यने रावणका क्रोध शान्त किया और रावणने भी उसकी बात मान ली ॥ ३२ ॥

निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं क्षपाचरः ।

आज्ञापयामास तदा रथो मे कल्प्यतामिति ॥ ३३ ॥