02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 1951–1960

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1951–1960

पृष्ठ 1951

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1951 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इसी समय विशुद्ध अन्तःकरणवाले कमलयोनि जगत्स्रष्टा चतुर्मुख ब्रह्माजीने विमानद्वारा वहाँ आकर श्रीरामचन्द्रजीको दर्शन दिया ॥ १७ ॥

शक्रश्चाग्निश्च वायुश्च यमो वरुण एव च ।

यक्षाधिपश्च भगवांस्तथा सप्तर्षयोऽमलाः ॥ १८ ॥

साथ ही इन्द्र, अग्नि, वायु, यम, वरुण, यक्षराज भगवान् कुबेर तथा निर्मल चित्तवाले सप्तर्षिगण भी वहाँ आ गये ॥ १८ ॥

राजा दशरथश्चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान् ।

विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता ॥ १ ९ ॥

इनके सिवा हंसोंसे युता एक बहुमूल्य तेजस्वी विमानद्वारा दिव्य प्रकाशमय स्वरूप धारण किये स्वयं राजा दशरथ भी वहाँ पधारे ॥ १ ९ ॥

ततोऽन्तरिक्षं तत् सर्वं देवगन्धर्वसंकुलम् ।

शुशुभे तारकाचित्रं शरदीव नभस्तलम् ॥ २० ॥

उस समय देवताओं और गन्धर्वोंसे भरा हुआ वह सम्पूर्ण अन्तरिक्ष इस प्रकार शोभा पाने लगा, मानो असंख्य तारागणोंसे चित्रित शरद्ऋतुका आकाश हो ॥ २० ॥

तत उत्थाय वैदेही तेषां मध्ये यशस्विनी ।

उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुलवक्षसम् ॥ २१ ॥

तब उन सबके बीचमें खड़ी होकर कल्याणमयी यशस्विनी सीताने चौड़ी छातीवाले भगवान् श्रीरामसे इस प्रकार कहा— ॥ २१ ॥

राजपुत्र न ते दोषं करोमि विदिता हि ते ।

गतिः स्त्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचो मम ॥ २२ ॥

‘ राजपुत्र! मैं आपको दोष नहीं देती, क्योंकि आप स्त्रियों और पुरुषोंकी कैसी गति है,

यह अच्छी तरह जानते हैं । केवल मेरी यह बात सुन लीजिये ॥ २२ ॥

अन्तश्चरति भूतानां मातरिश्वा सदागतिः ।

स मे विमुञ्चतु प्राणान् यदि पापं चराम्यहम् ॥ २३ ॥

‘निरन्तर संचरण करनेवाले वायुदेव समस्त प्राणियोंके भीतर विचरते हैं । यदि मैंने कोई पापाचार किया हो तो वे वायुदेवता मेरे प्राणोंका परित्याग कर दें ॥ २३ ॥

अग्निरापस्तथाऽऽकाशं पृथिवी वायुरेव च ।

विमुञ्चन्तु मम प्राणान् यदि पापं चराम्यहम् ॥ २४ ॥

‘ यदि मैं पापका आचरण करती होऊँ तो अग्नि, जल, आकाश, पृथ्वी और वायु — ये सब मिलकर मुझसे मेरे प्राणोंका वियोग करा दें ॥ २४ ॥

यथाहं त्वदृते वीर नान्यं स्वप्नेऽप्यचिन्तयम् ।

तथा मे देवनिर्दिष्टस्त्वमेव हि पतिर्भव ॥ २५ ॥

पृष्ठ 1952

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1952 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ वीर! यदि मैंने आपके सिवा दूसरे किसी पुरुषका स्वप्नमें भी चिन्तन न किया हो तो देवताओंके दिये हुए एकमात्र आप ही मेरे पति हों' ॥ २५ ॥

ततोऽन्तरिक्षे वागासीत् सुभगा लोकसाक्षिणी ।

पुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥ २६ ॥

तदनन्तर आकाशमें सब लोगोंको साक्षी देती हुई एक सुन्दर वाणी उच्चरित हुई, जो परम पवित्र होनेके साथ ही उन महामना वानरोंको भी हर्ष प्रदान करनेवाली थी ॥ २६ ॥

वायुरुवाच

भो भो राघव सत्यं वै वायुरस्मि सदागतिः ।

अपापा मैथिली राजन् संगच्छ सह भार्यया ॥ २७ ॥

( उस आकाशवाणीके रूपमें) वायुदेवता बोले - रघुनन्दन! मैं सदा विचरण करनेवाला वायुदेवता हूँ । सीताने जो कुछ कहा है, वह सत्य है । राजन्! मिथिलेशकुमारी सर्वथा पापशून्य हैं । आप अपनी इस पत्नीसे निःसंकोच होकर मिलिये ॥ २७ ॥

अग्निरुवाच

अहमन्तःशरीरस्थो भूतानां रघुनन्दन ।

सुसूक्ष्ममपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति ॥ २८ ॥

अग्निदेवने कहा — रघुनन्दन! मैं समस्त प्राणियोंके शरीरमें रहनेवाला अग्नि हूँ । मुझे मालूम है कि मिथिलेशकुमारीके द्वारा कभी सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म अपराध नहीं हुआ है ॥ २८ ॥

वरुणउवाच

रसा वै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव ।

अहं वै त्वां प्रब्रवीमि मैथिली प्रतिगृह्यताम् ॥ २ ९ ॥

वरुणदेवने कहा — श्रीराम! समस्त प्राणियोंके शरीरमें जो जलतत्त्व है, वह मुझसे ही उत्पन्न हुआ है । अतः मैं तुमसे कहता हूँ, मिथिलेशकुमारी निष्पाप है, इसे ग्रहण करो ॥ २ ९ ॥ ब्रह्मोवाच

पुत्र नैतदिहाश्चर्यं त्वयि राजर्षिधर्मणि ।

साधो सद्वृत्त काकुत्स्थ शृणु चेदं वचो मम ॥ ३० ॥

तत्पश्चात् ब्रह्माजी बोले- वत्स! तुम राजर्षियोंके धर्मपर चलनेवाले हो; अतः तुममें ऐसा सद्विचार होना आश्चर्यकी बात नहीं है । साधु सदाचारी श्रीराम! तुम मेरी यह बात सुनो ॥ ३० ॥

शत्रुरेष त्वया वीर देवगन्धर्वभोगिनाम् ।

पृष्ठ 1953

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1953 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः ॥ ३१ ॥

वीरवर! यह रावण देवता, गन्धर्व, नाग, यक्ष, दानव तथा महर्षियोंका भी शत्रु था । इसे तुमने मार गिराया है ॥ ३१ ॥

अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात् पुराभवत् ।

कस्माच्चित् कारणात् पापः कञ्चित् कालमुपेक्षितः ॥ ३२ ॥

पूर्वकालमें मेरे ही प्रसादसे यह समस्त प्राणियोंके लिये अवध्य हो गया था । किसी कारणवश ही कुछ कालतक इस पापीकी उपेक्षा की गयी थी ॥ ३२ ॥

वधार्थमात्मनस्तेन हृता सीता दुरात्मना ।

नलकूबरशापेन रक्षा चास्याः कृता मया ॥ ३३ ॥

दुरात्मा रावणने अपने वधके लिये ही सीताका अपहरण किया था । नलकूबरके शापद्वारा मैंने सीताकी रक्षाका प्रबन्ध कर दिया था ॥ ३३ ॥

यदि ह्यकामां सेवेत स्त्रियमन्यामपि ध्रुवम् ।

शतधास्य फलेन्मूर्धा इत्युक्तः सोऽभवत् पुरा ॥ ३४ ॥

पूर्वकालमें रावणको यह शाप दिया गया था कि यदि यह उसे न चाहनेवाली किसी परायी स्त्रीका बलपूर्वक सेवन करेगा तो इसके मस्तकके सैकड़ों टुकड़े हो जायँगे ॥ ३४ ॥

नात्र शङ्का त्वया कार्या प्रतीच्छेमां महाद्युते ।

कृतं त्वया महत् कार्यं देवानाममरप्रभ ॥ ३५ ॥

अतः महातेजस्वी श्रीराम! तुम्हें सीताके विषयमें कोई शंका नहीं करनी चाहिये । इसे ग्रहण करो । देवताओंके समान तेजस्वी वीर! तुमने रावणको मारकर देवताओंका महान् कार्य सिद्ध किया है ॥ ३५ ॥

दशरथ उवाच

प्रीतोऽस्मि वत्स भद्रं ते पिता दशरथोऽस्मि ते ।

अनुजानामि राज्यं च प्रशाधि पुरुषोत्तम ॥ ३६ ॥

दशरथजी बोले — वत्स! मैं तुम्हारा पिता दशरथ हूँ, तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ, तुम्हारा कल्याण हो । पुरुषोत्तम! मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ कि अब तुम अयोध्याका राज्य करो ॥ ३६ ॥

राम उवाच

अभिवादये त्वां राजेन्द्र यदि त्वं जनको मम ।

गमिष्यामि पुरीं रम्यामयोध्यां शासनात् तव ॥ ३७ ॥

श्रीरामचन्द्रजीने कहा- राजेन्द्र! यदि आप मेरे पिता हैं तो मैं आपको प्रणाम करता हूँ । आपकी आज्ञासे अब मैं रमणीय अयोध्यापुरीको लौट जाऊँगा ॥ ३७ ॥

मार्कण्डेय उवाच

पृष्ठ 1954

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1954 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तमुवाच पिता भूयः प्रहृष्टो भरतर्षभ ।

गच्छायोध्यां प्रशाधीति रामं रक्तान्तलोचनम् ॥ ३८ ॥

सम्पूर्णानीह वर्षाणि चतुर्दश महाद्युते । मार्कण्डेयजी कहते हैं - भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! तदनन्तर पिता दशरथने अत्यन्त प्रसन्न होकर कुछ - कुछ लाल नेत्रोंवाले श्रीरामचन्द्रजीसे पुनः कहा- ' महाद्युते! तुम्हारे वनवासके चौदह वर्ष पूरे हो गये हैं । अब तुम अयोध्या जाओ और वहाँका शासन अपने हाथमें लो' ॥ ३८३ ॥

ततो देवान् नमस्कृत्य सुहृद्भिरभिनन्दितः ॥ ३ ९ ॥ महेन्द्र इव पौलोम्या भार्यया स समेयिवान् । तत्पश्चात् श्रीरामचन्द्रजीने देवताओंको नमस्कार किया और सुहृदोंसे अभिनन्दित हो अपनी पत्नी सीतासे मिले, मानो इन्द्रका शचीसे मिलन हुआ हो ॥ ३ ९ ३ ॥ ततो वरं ददौ तस्मै ह्यविन्ध्याय परंतपः ॥ ४० ॥

त्रिजटां चार्थमानाभ्यां योजयामास राक्षसीम् । इसके बाद परंतप श्रीरामने अविन्ध्यको अभीष्ट वरदान दिया तथा त्रिजटा राक्षसीको धन और सम्मानसे संतुष्ट किया ॥ ४० ॥

तमुवाच ततो ब्रह्मा देवैः शक्रपुरोगमैः ॥ ४१ ॥

कौसल्यामातरिष्टांस्ते वरानद्य ददानि कान् । यह सब हो जानेपर इन्द्र आदि देवताओंसहित ब्रह्माने भगवान् रामसे कहा —'कौसल्यानन्दन! कहो, आज मैं तुम्हें कौन- कौनसे अभीष्ट वर प्रदान करूँ'? ॥ वव्रे रामः स्थितिं धर्मे शत्रुभिश्चापराजयम् ॥ ४२ ॥

राक्षसैर्निहतानां च वानराणां समुद्भवम् । तब श्रीरामचन्द्रजीने उनसे ये वर माँगे- ' मेरी धर्ममें सदा स्थिति रहे, शत्रुओंसे कभी पराजय न हो तथा राक्षसोंके द्वारा मारे गये वानर पुनः जीवित हो जायँ' ॥ ४२ ॥

ततस्ते ब्रह्मणा प्रोक्ते तथेति वचने तदा ॥ ४३ ॥

समुत्तस्थुर्महाराज वानरा लब्धचेतसः । यह सुनकर ब्रह्माजीने कहा- ' ऐसा ही हो । ' महाराज! उनके इतना कहते ही सभी वानर चेतना प्राप्त करके जी उठे ॥ ४३३ ॥

सीता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ ॥ ४४ ॥

रामकीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति । महासौभाग्यवती सीताने भी हनुमानजीको यह वर दिया-' पुत्र! जबतक इस धरातलपर भगवान् श्रीरामकी कीर्ति बनी रहेगी, तबतक तुम्हारा जीवन स्थिर रहेगा ॥ ४४ ||

पृष्ठ 1955

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1955 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दिव्यास्त्वामुपभोगाश्च मत्प्रसादकृताः सदा ॥ ४५ ॥

उपस्थास्यन्ति हनुमन्निति स्म हरिलोचन । ‘ पिंगलनयन हनुमान्! मेरी कृपासे तुम्हें सदा ही दिव्य भोग प्राप्त होते रहेंगे ' ॥ ४५३ || ततस्ते प्रेक्षमाणानां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ॥ ४६ ॥

अन्तर्धानं ययुर्देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । तदनन्तर अनायास ही महान् पराक्रम करनेवाले वानरोंके देखते - देखते वहाँ इन्द्र आदि सब देवता अन्तर्धान हो गये ॥ ४६३ ॥

दृष्ट्वा रामं तु जानक्या संगतं शक्रसारथिः ॥ ४७ ॥

उवाच परमप्रीतः सुहृन्मध्य इदं वचः ।

देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभोगिनाम् ॥ ४८ ॥

अपनीतं त्वया दुःखमिदं सत्यपराक्रम । श्रीरामचन्द्रजीको जनकनन्दिनी सीताके साथ विराजमान देख इन्द्रसारथि मातलिको बड़ी प्रसन्नता हुई । उसने सब सुहृदोंके बीचमें इस प्रकार कहा -' सत्यपराक्रमी श्रीराम! आपने देवता, गन्धर्व, यक्ष, मनुष्य, असुर और नाग- इन सबका दुःख दूर कर दिया है ॥ ४७-४८३ ॥ सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ ४ ९ ॥ कथयिष्यन्ति लोकास्त्वां यावद् भूमिर्धरिष्यति । ‘ जबतक यह पृथ्वी रहेगी, तबतक देवता, असुर, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस तथा नागोंसहित सम्पूर्ण जगत्के लोग आपकी कीर्तिकथाका गान करेंगे ' ॥ ४ ९ ३ ॥ इत्येवमुक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां बरम् ॥ ५० ॥

सम्पूज्यापाक्रमत् तेन रथेनादित्यवर्चसा । ऐसा कहकर शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञा ले उनकी पूजा करके सूर्यके समान तेजस्वी उसी रथके द्वारा मातलि स्वर्गलोकको चला गया ॥ ५०३ ॥

ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह ॥ ५१ ॥

सुग्रीवप्रमुखैश्चैव सहितः सर्ववानरैः ।

विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः ॥ ५२ ॥

संततार पुनस्तेन सेतुना मकरालयम् ।

पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता ॥ ५३ ॥

कामगेन यथामुख्यैरमात्यैः संवृतो वशी ।

पृष्ठ 1956

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1956 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तदनन्तर जितेन्द्रिय भगवान् श्रीरामने लंकापुरीकी सुरक्षाका प्रबन्ध करके लक्ष्मण, सुग्रीव आदि सभी श्रेष्ठ वानरों, विभीषण तथा प्रधान-प्रधान सचिवोंके साथ सीताको आगे करके इच्छानुसार चलनेवाले, आकाशचारी, शोभाशाली पुष्पकविमानपर आरूढ़ हो उसीके द्वारा पूर्वोक्त सेतुमार्गसे ऊपर- ही- ऊपर पुनः मकरालय समुद्रको पार किया ॥ ५१–५३३ || ततस्तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः ॥ ५४ ॥

तत्रैवोवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः । समुद्रके इस पार आकर धर्मात्मा श्रीरामने पहले जहाँ शयन किया था, उसी स्थानपर सम्पूर्ण वानरोंके साथ विश्राम किया ॥ ५४३ ॥

अथैनान् राघवः काले समानीयाभिपूज्य च ॥ ५५ ॥

विसर्जयामास तदा रत्नैः संतोष्य सर्वशः । फिर श्रीरघुनाथजीने यथासमय सबको अपने पास बुलाकर सबका यथायोग्य आदर-सत्कार किया तथा रत्नोंकी भेंटसे संतुष्ट करके सभी वानरों और रीछोंको बिदा किया ॥ ५५ ॥

गतेषु वानरेन्द्रेषु गोपुच्छर्क्षेषु तेषु च ॥ ५६ ॥

सुग्रीवसहितो रामः किष्किन्धां पुनरागमत् ।

पृष्ठ 1957

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1957 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जब वे रीछ, श्रेष्ठ वानर और लंगूर चले गये, तब सुग्रीवसहित श्रीरामने पुनः किष्किन्धापुरीको प्रस्थान किया ॥ ५६ ॥

विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस्तदा ॥ ५७ ॥

पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन् वनम् ।

किष्किन्धां तु समासाद्य रामः प्रहरतां वरः ॥ ५८ ॥

अङ्गदं कृतकर्माणं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् । विभीषण और सुग्रीवके साथ पुष्पक विमानद्वारा विदेहकुमारी सीताको वनकी शोभा दिखाते हुए योद्धाओंमें श्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजीने किष्किन्धामें पहुँचकर अंगदको, जिन्होंने लंकाके युद्धमें महान् पराक्रम दिखाया था, युवराजके पदपर अभिषिक्त किया ॥ ५७-५८३ || ततस्तैरेव सहितो रामः सौमित्रिणा सह ॥ ५ ९ ॥ यथागतेन मार्गेण प्रययौ स्वपुरं प्रति । इसके बाद लक्ष्मण तथा सुग्रीव आदिके साथ श्रीरामचन्द्रजी जिस मार्गसे आये थे, उसीके द्वारा अपनी राजधानी अयोध्याकी ओर प्रस्थित हुए ॥ ५ ९ ॥ अयोध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस्ततः ॥ ६० ॥

भरताय हनूमन्तं दूतं प्रास्थापयत् तदा । तत्पश्चात् अयोध्यापुरीके निकट पहुँचकर राष्ट्रपति श्रीरामने हनुमानजीको दूत बनाकर भरतके पास भेजा ॥ लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं प्रियं तस्मै निवेद्य वै ॥ ६१ ॥

वायुपुत्रे पुनः प्राप्ते नन्दिग्राममुपागमत् । जब वायुपुत्र हनुमानजी भरतजीकी सारी चेष्टाओंको लक्ष्य करके उन्हें श्रीरामचन्द्रजीके पुनरागमनका प्रिय समाचार सुनाकर लौट आये, तब श्रीरामचन्द्रजी नन्दिग्राममें आये ॥ ६१३ ॥

स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम् ॥ ६२ ॥

अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनमासने । वहाँ आकर श्रीरामने देखा, भरत चीरवस्त्र पहने हुए हैं, उनका शरीर मैलसे भरा हुआ है और वे मेरी चरणपादुकाएँ आगे रखकर कुशासनपर बैठे हैं ॥ ६२३ ॥

संगतो भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान् ॥ ६३ ॥

राघवः सहसौमित्रिर्मुमुदे भरतर्षभ । युधिष्ठिर! लक्ष्मणसहित पराक्रमी श्रीरामचन्द्रजी भरत और शत्रुघ्नसे मिलकर बहुत प्रसन्न हुए ॥ ६३ ॥

ततो भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा ॥ ६४ ॥

पृष्ठ 1958

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1958 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वैदेह्या दर्शनेनोभौ प्रहर्षं समवापतुः । भरत और शत्रुघ्नको भी उस समय बड़े भाईसे मिलकर तथा विदेहकुमारी सीताका दर्शन करके महान् हर्ष प्राप्त हुआ ॥ ६४ ॥

तस्मै तद् भरतो राज्यमागतायातिसत्कृतम् ।

न्यासं निर्यातयामास युक्तः परमया मुदा ॥ ६५ ॥

फिर भरतजीने बड़ी प्रसन्नताके साथ अयोध्या पधारे हुए भगवान् श्रीरामको अपने पास धरोहरके रूपमें रखा हुआ ( अयोध्याका) राज्य अत्यन्त सत्कारपूर्वक लौटा दिया ॥ ६५ ॥

ततस्तं वैष्णवे शूंर नक्षत्रेऽभिमतेऽहनि ।

वसिष्ठो वामदेवश्च सहितावभ्यषिञ्चताम् ॥ ६६ ॥

तत्पश्चात् विष्णुदेवतासम्बन्धी श्रवण नक्षत्रका पुण्य दिवस आनेपर वसिष्ठ और वामदेव दोनों ऋषियोंने मिलकर शूरशिरोमणि भगवान् रामका राज्याभिषेक किया ॥ ६६ ॥

सोऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम् ।

विभीषणं च पौलस्त्यमन्वजानाद् गृहान् प्रति ॥ ६७ ॥

राज्याभिषेकका कार्य सम्पन्न हो जानेपर श्रीरामचन्द्रजीने सुहृदोंसहित सुग्रीवको तथा पुलस्त्यकुलनन्दन विभीषणको अपने - अपने घर लौटनेकी आज्ञा दी ॥ ६७ ॥

पृष्ठ 1959

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1959 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अभ्यर्च्य विविधैर्भोगैः प्रीतियुक्तौ मुदा युतौ ।

समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह ॥ ६८ ॥

श्रीरामने भाँति- भाँतिके भोग अर्पित करके उन दोनोंका सत्कार किया । इससे वे बड़े प्रसन्न और आनन्दमग्न हो गये । तदनन्तर उन दोनोंको कर्तव्यकी शिक्षा देकर रघुनाथजीने उन्हें बड़े दुःखसे विदा किया ॥ ६८ ॥

पुष्पकं च विमानं तत् पूजयित्वा स राघवः ।

प्रादाद् वैश्रवणायैव प्रीत्या स रघुनन्दनः ॥ ६ ९ ॥

इसके बाद उस पुष्पकविमानकी पूजा करके रघुनन्दन श्रीरामने उसे कुबेरको ही प्रेमपूर्वक लौटा दिया ॥ ६ ९ ॥

ततो देवर्षिसहितः सरितं गोमतीमनु ।

दशाश्वमेधानाजह्ने जारूथ्यान् स निरर्गलान् ॥ ७० ॥

तदनन्तर देवर्षियोंसहित गोमती नदीके तटपर जाकर श्रीरघुनाथजीने दस अश्वमेध यज्ञ किये, जो स्तुतिके योग्य थे और जिनमें अन्न आदिकी इच्छासे आनेवाले याचकोंके लिये कभी द्वार बंद नहीं होता था ॥ ७० ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि श्रीरामाभिषेके एकनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २ ९ १ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें श्रीरामाभिषेकविषयक दो सौइक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २ ९१ ॥

पृष्ठ 1960

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1960 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः मार्कण्डेयजीके द्वारा राजा युधिष्ठिरको आश्वासन मार्कण्डेय उवाच

एवमेतन्महाबाहो रामेणामिततेजसा ।

प्राप्तं व्यसनमत्युग्रं वनवासकृतं पुरा ॥ १ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - महाबाहु युधिष्ठिर! इस प्रकार प्राचीन कालमें अमिततेजस्वी श्रीरामने वनवासजनित अत्यन्त भयंकर कष्ट भोगा था ॥ १ ॥

मा शुचः पुरुषव्याघ्र क्षत्रियोऽसि परंतप ।

बाहुवीर्याश्रिते मार्गे वर्तसे दीप्तनिर्णये ॥ २ ॥

शत्रुओंको संताप देनेवाले पुरुषसिंह! तुम क्षत्रिय हो, शोक न करो । तुम तो उस मार्गपर चल रहे हो, जहाँ केवल अपने बाहुबलका भरोसा किया जाता है तथा जहाँ अभीष्ट फलकी प्राप्ति प्रत्यक्ष एवं असंदिग्ध है ॥ २ ॥

न हि ते वृजिनं किंचिद् वर्तते परमण्वपि ।

अस्मिन् मार्गे निषीदेयुः सेन्द्रा अपि सुरसुराः ॥ ३ ॥

श्रीरामके कष्टके सामने तुम्हारा कष्ट अणुमात्र भी नहीं है । इन्द्रसहित देवता तथा असुर भी इस क्षत्रियधर्मके मार्गपर चले हैं ॥ ३ ॥

संहत्य निहतो वृत्रो मरुद्भिर्वज्रपाणिना ।

नमुचिश्चैव दुर्धर्षो दीर्घजिह्वा च राक्षसी ॥ ४ ॥

वज्रपाणि इन्द्रने मरुद्गणोंके साथ मिलकर वृत्रासुर, दुर्धर्ष वीर नमुचि तथा दीर्घजिह्वा राक्षसीका वध किया था ॥ ४ ॥

सहायवति सर्वार्थाः संतिष्ठन्तीह सर्वशः ।

किं नु तस्याजितं संख्ये यस्य भ्राता धनंजयः ॥ ५ ॥

जो सहायकोंसे सम्पन्न है, उसके सभी मनोरथ इस जगत् में सब प्रकारसे सिद्ध होते हैं ।

फिर जिसे धनंजय - जैसा भाई मिला हो, वह युद्धमें किसे परास्त नहीं कर सकता ॥ ५ ॥

अयं च बलिनां श्रेष्ठो भीमो भीमपराक्रमः ।

युवानौ च महेष्वासौ वीरौ माद्रवतीसुतौ ॥ ६ ॥

ये भयंकर पराक्रमी भीमसेन बलवानोंमें श्रेष्ठ हैं । माद्रीनन्दन वीर नकुल- सहदेव भी महान् धनुर्धर तथा नवयुवक हैं ॥ ६ ॥

एभिः सहायैः कस्मात् त्वं विषीदसि परंतप ।

य इमे वज्रिणः सेनां जयेयुः समरुद्गणाम् ॥ ७ ॥