02.Mahabharata Volume 2 — पृष्ठ 2321–2330

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 2321–2330

पृष्ठ 2321

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2321 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ उन जनपदमें गौओंकी अधिकता होगी और वे गौएँ कृश या दुर्बल न होकर खूब हृष्ट-पुष्ट होंगी । उनके दूध, दही और घी भी बड़े स्वादिष्ट तथा हितकारी होंगे ॥ २२ ॥

गुणवन्ति च पेयानि भोज्यानि रसवन्ति च ।

तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २३ ॥

‘जिस देशमें राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ गुणकारी पेय और सरस भोज्य पदार्थ सुलभ होंगे ॥ २३ ॥

रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः ।

दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २४ ॥

‘ जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँ रस, स्पर्श, गन्ध और शब्द- सभी विषय गुणकारी होंगे और मनको प्रसन्न करनेवाले दृश्य देखनेको मिलेंगे ॥ २४ ॥

धर्माश्च तत्र सर्वैस्तु सेविताश्च द्विजातिभिः ।

स्वैः स्वैर्गुणैश्च संयुक्ता अस्मिन् वर्षे त्रयोदशे ॥ २५ ॥

‘ इस तेरहवें वर्षमें राजा युधिष्ठिर जहाँ कहीं भी होंगे, वहाँके समस्त द्विज ( ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य ) अपने - अपने धर्मोंका पालन करते होंगे और धर्म भी अपने गुण तथा प्रभावसे सम्पन्न होंगे ॥ २५ ॥

देशे तस्मिन् भविष्यन्ति तात पाण्डवसंयुते ।

सम्प्रीतिमान् जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः ॥ २६ ॥

‘तात! पाण्डवोंसे संयुक्त देशमें ये सब विशेषताएँ होंगी। वहाँके लोग प्रसन्न, संतुष्ट, पवित्र और विकारशून्य होंगे ॥ २६ ॥

देवतातिथिपूजासु सर्वभावानुरागवान् ।

इष्टदानो महोत्साहः स्वस्वधर्मपरायणः ॥ २७ ॥

‘देवता और अतिथियोंकी पूजामें सबका सर्वतोभावेन अनुराग होगा । सभी लोग दानको प्रिय मानेंगे, सबमें भारी उत्साह भरा होगा और सभी अपने - अपने धर्मके पालनमें तत्पर होंगे ॥ २७ ॥

अशुभाद्धि शुभप्रेप्सुरिष्टयज्ञः शुभव्रतः ।

भविष्यति जनस्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २८ ॥

'जहाँ राजा युधिष्ठिर होंगे, वहाँके लोग अशुभको छोड़कर शुभके अभिलाषी होंगे । यज्ञोंका अनुष्ठान उनके लिये अभीष्ट कार्य होगा और वे श्रेष्ठ व्रतोंको धारण करनेवाले होंगे ॥ २८ ॥

त्यक्तवाक्यानृतस्तात शुभकल्याणमङ्गलः ।

शुभार्थेप्सुः शुभमतिर्यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ २ ९ ॥

' तात! जहाँ राजा युधिष्ठिर रहते होंगे, वहाँके लोग असत्यभाषणका त्याग करनेवाले, शुभ, कल्याण एवं मंगलसे युक्त, शुभ वस्तुओंकी प्राप्तिके इच्छुक तथा शुभमें ही मन

पृष्ठ 2322

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2322 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

लगानेवाले होंगे ॥ २ ९ ॥

भविष्यति जनस्तत्र नित्यं चेष्टप्रियव्रतः ।

धर्मात्मा शक्यते ज्ञातुं नापि तात द्विजातिभिः ॥ ३० ॥

किं पुनः प्राकृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वचित् ।

यस्मिन् सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्धुवा क्षमा ॥ ३१ ॥

ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् । ' सदा इष्टजनोंका प्रिय करना ही उनका व्रत होगा । कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर धर्मात्मा हैं । उनमें सत्य, धैर्य, दान, परम शान्ति, अटल क्षमा, लज्जा, श्री, कीर्ति, उत्कृष्ट तेज, दयालुता और सरलता आदि गुण सदा रहते हैं । अतः अन्य साधारण मनुष्योंकी तो बात ही क्या, द्विजाति ( ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य ) भी उन्हें नहीं पहचान सकते ॥ ३०-३१३ ॥

तस्मात् तत्र निवासं तु छन्नं यत्नेन धीमतः ।

गतिं च परमां तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा ॥ ३२ ॥

‘ इसलिये जहाँ ऐसे लक्षण पाये जायँ, वहीं बुद्धिमान् युधिष्ठिरका यत्नपूर्वक छिपाया हुआ निवास-स्थान हो सकता है; वहीं उनका उत्कृष्ट आश्रय होना सम्भव है । इसके विपरीत मैं और कोई बात नहीं कह सकता ॥ ३२ ॥

एवमेतत् तु संचिन्त्य यत्कृते मन्यसे हितम् ।

तत् क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येवं श्रद्दधासि मे ॥ ३३ ॥

'कुरुनन्दन! यदि मेरी बातोंपर तुम्हें विश्वास हो, तो इसी प्रकार सोच-विचारकर जो काम करनेसे तुम्हें अपना हित जान पड़े, उसे शीघ्र करो ' ॥ ३३ ॥

इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि चारप्रत्याचारे भीष्मवाक्ये अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें गुप्तचर भेजनेके विषयमें भीष्मवचनसम्बन्धी अट्ठाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २८ ॥

पृष्ठ 2323

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2323 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकोनत्रिंशोऽध्यायः कृपाचार्यकी सम्मति और दुर्योधनका निश्चय वैशम्पायन उवाच

ततः शारद्वतो वाक्यमित्युवाच कृपस्तदा ।

युक्तं प्राप्तं च वृद्धेन पाण्डवान् प्रति भाषितम् ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! इसके पश्चात् महर्षि शरद्वान्के पुत्र कृपाचार्यने उस समय यह बात कही— ' राजन्! वयोवृद्ध भीष्मजीने पाण्डवोंके विषयमें जो कुछ कहा है, वह युक्तियुक्त तो है ही, अवसरके अनुकूल भी है ॥ १ ॥

धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं तत्त्वतश्च सहेतुकम् ।

तत्रानुरूपं भीष्मेण ममाप्यत्र गिरं शृणु ॥ २ ॥

‘ उसमें धर्म और अर्थ दोनों ही संनिहित हैं । वह सुन्दर, तात्त्विक और सकारण है । इस विषयमें मेरा भी जो कथन है, वह भीष्मजीके ही अनुरूप है, उसे सुनो ॥

तेषां चैव गतिस्तीर्थैर्वासश्चैषां प्रचिन्त्यताम् ।

नीतिर्विधीयतां चापि साम्प्रतं या हिता भवेत् ॥ ३ ॥

' तुमलोग गुप्तचरोंसे पाण्डवोंकी गति और स्थितिका पता लगवाओ और उसी नीतिका आश्रय लो, जो इस समय हितकारिणी हो ॥ ३ ॥

नावज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोऽपि बुभूषता ।

किं पुनः पाण्डवास्तात सर्वास्त्रकुशला रणे ॥ ४ ॥

‘ तात! जिसे सम्राट् बननेकी इच्छा हो, उसे साधारण शत्रुकी भी अवहेलना नहीं करनी चाहिये । फिर जो युद्धमें सम्पूर्ण अस्त्र- शस्त्रोंके संचालनमें कुशल हैं, उन पाण्डवोंकी तो बात ही क्या है? ॥ ४ ॥

तस्मात् सत्रं प्रविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।

गूढभावेषु छन्नेषु काले चोदयमागते ॥ ५ ॥

स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे च ज्ञातव्यं बलमात्मनः ।

उदयः पाण्डवानां च प्राप्ते काले न संशयः ॥ ६ ॥

‘ अतः इस समय जब कि महात्मा पाण्डव छद्मवेष धारण करके ( अर्थात् वेष बदलकर) गुप्तरूपसे छिपे हुए हैं और अज्ञातवासकी जो नियत अवधि थी, वह प्रायः समाप्त हो चली है, स्वराष्ट्र और परराष्ट्रमें अपनी कितनी शक्ति है - इसे समझ लेना चाहिये । इसमें संदेह नहीं कि उपयुक्त समय आते ही पाण्डव प्रकट हो जायँगे ॥ ५-६ ॥

निवृत्तसमयाः पार्था महात्मानो महाबलाः ।

महोत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा ह्यमितौजसः ॥ ७ ॥

पृष्ठ 2324

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2324 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' अज्ञातवासका समय पूर्ण कर लेनेपर कुन्तीके वे महाबली, अमितपराक्रमी और महात्मा पुत्र पाण्डव महान् उत्साहसे सम्पन्न हो जायँगे ॥ ७ ॥

तस्माद् बलं च कोषश्च नीतिश्चापि विधीयताम् ।

यथा कालोदये प्राप्ते सम्यक् तैः संदधामहे ॥ ८ ॥

‘ अतः इस समय तुम्हें अपनी सेना, कोष और नीति ऐसी बनायी रखनी चाहिये, जिससे समय आनेपर हम उनके साथ यथावत् सन्धि ( मेल अथवा बाण- संधान ) कर सकें ॥ ८ ॥

तात बुद्धयापि तत् सर्वं बुध्यस्व बलमात्मनः ।

नियतं सर्वमित्रेषु बलवत्स्वबलेषु च ॥ ९ ॥

'तात! तुम स्वयं बुद्धिसे भी विचारकर अपनी सम्पूर्ण शक्ति कितनी है, इसकी जानकारी प्राप्त कर लो । तुम्हारे बलवान् और निर्बल सब प्रकारके मित्रोंमें निश्चित बल कितना है, यह भी जान लेना चाहिये ॥ ९ ॥

उच्चावचं बलं ज्ञात्वा मध्यस्थं चापि भारत ।

प्रहृष्टमप्रहृष्टं च संदधाम तथा परैः ॥ १० ॥

‘ भारत! उत्तम, मध्यम और अधम तीनों प्रकारकी सेनाओंकी स्थिति समझो । उत्तम और मध्यम सेनाएँ प्रसन्न हैं या अप्रसन्न - इसे जान लो, तब हम शत्रुओंसे सन्धि ( मेल या बाण - संधान ) कर सकते हैं ॥ १० ॥

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन बलिकर्मणा ।

न्यायेनाक्रम्य च परान् बलाच्चानम्य दुर्बलान् ॥ ११ ॥

सान्त्वयित्वा तु मित्राणि बलं चाभाष्यतां सुखम् ।

सुकोषबलसंवृद्धः सम्यक् सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १२ ॥

‘ साम ( समझाना ), दान ( धन आदि देना ), भेद ( शत्रुओंमें फूट डालना), दण्ड देना और कर लेना — इन नीतियोंके द्वारा* शत्रुपर आक्रमण करके, दुर्बलोंको बलसे दबाकर, मित्रोंको मेल-जोलसे अपनाकर और सेनाको मिष्टभाषण एवं वेतन आदि देकर अपने अनुकूल कर लेना चाहिये । इस प्रकार उत्तम कोष और सेनाको बढ़ा लेनेपर तुम अच्छी सफलता प्राप्त कर सकोगे ॥ ११-१२ ॥

योत्स्यसे चापि बलिभिररिभिः प्रत्युपस्थितैः ।

अन्यैस्त्वं पाण्डवैर्वापि हीनैः स्वबलवाहनैः ॥ १३ ॥

‘उस दशामें बलवान् - से- बलवान् शत्रु क्यों न आ जायँ और वे पाण्डव हों या दूसरे कोई, यदि सेना और वाहन आदिकी दृष्टिसे उनमें अपनी अपेक्षा न्यूनता है तो तुम उन सबके साथ युद्ध कर सकोगे ॥ १३ ॥

एवं सर्वं विनिश्चित्य व्यवसायं स्वधर्मतः ।

यथाकालं मनुष्येन्द्र चिरं सुखमवाप्स्यसि ॥ १४ ॥

पृष्ठ 2325

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2325 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' नरेन्द्र! इस प्रकार अपने धर्मके अनुकूल सम्पूर्ण कर्तव्यका निश्चय करके यथासमय उसका पालन करोगे, तो दीर्घकालतक सुख भोगोगे' ॥ १४ ॥

(वैशम्पायन उवाच

ततो दुर्योधनो वाक्यं श्रुत्वा तेषां महात्मनाम् ।

मुहूर्तमिव संचिन्त्य सचिवानिदमब्रवीत् ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! तदनन्तर दुर्योधन उन महात्माओंका वचन सुनकर दो घड़ीतक कुछ विचार करता रहा । फिर मन्त्रियोंसे इस प्रकार बोला । दुर्योधन उवाच

श्रुतं ह्येतन्मया पूर्व कथासु जनसंसदि ।

वीराणां शास्त्रविदुषां प्राज्ञानां मतिनिश्चये ॥

कृतिनां सारफल्गुत्वं जानामि नयचक्षुषा । दुर्योधनने कहा – मन्त्रियो! मैंने पूर्वकालमें जनसाधारणकी बैठकमें आपसकी बातचीतके समय शास्त्रोंके विद्वान्, ज्ञानी, वीर एवं पुण्यात्मा पुरुषोंके निश्चित सिद्धान्तके विषयमें कुछ ऐसी बातें सुनी हैं, जिनसे नीतिकी दृष्टिके अनुसार मैं मनुष्योंके बलाबलकी जानकारी रखता हूँ ।

सत्त्वे बाहुबले धैर्ये प्राणे शारीरसम्भवे ।

साम्प्रतं मानुषे लोके सदैत्यनरराक्षसे ॥

चत्वारस्तु नरव्याघ्रा बले शक्रोपमा भुवि ।

उत्तमाः प्राणिनां तेषां नास्ति कश्चिद् बले समः ॥

समप्राणबला नित्यं सम्पूर्णबलपौरुषाः ।

बलदेवश्च भीमश्च मद्रराजश्च वीर्यवान् ॥

चतुर्थः कीचकस्तेषां पञ्चमं नानुशुश्रुमः ।

अन्योन्यानन्तरबलाः परस्परजयैषिणः ॥

बाहुयुद्धमभीप्सन्तो नित्यं संरब्धमानसाः ।

तेनाहमवगच्छामि प्रत्ययेन वृकोदरम् ॥

मनस्यभिनिविष्टं मे व्यक्तं जीवन्ति पाण्डवाः । इस समय मनुष्यलोकमें दैत्य, मानव तथा राक्षसोंमें चार ही ऐसे पुरुषसिंह सुने जाते हैं, जो इस भूतलपर आत्मबल, बाहुबल, धैर्य तथा शारीरिक शक्तिमें इन्द्रके समान हैं । वे ही समस्त प्राणधारियोंमें उत्तम हैं । बलमें उनकी समानता करनेवाला दूसरा कोई नहीं है । उन सबमें सदा एक समान प्राणशक्ति मानी गयी है । वे सम्पूर्ण बल और पराक्रमसे सम्पन्न हैं । उनके नाम इस प्रकार हैं - बलदेव, भीमसेन, पराक्रमी मद्रराज शल्य तथा कीचक । इनमें कीचकका चौथा स्थान है । इनके समान कोई पाँचवाँ वीर मेरे सुननेमें नहीं आया । ये सभी

पृष्ठ 2326

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2326 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

परस्पर समान बलशाली तथा ( मौका पड़नेपर) एक- दूसरेको जीतनेके लिये उत्सुक रहे हैं । इनके मनमें एक- दूसरेके प्रति सदा रोष भरा रहा और ये परस्पर बाहुयुद्ध करना चाहते रहे हैं । इस आधारपर मैं भीमसेनका पता पा लेता हूँ और मेरे मनमें स्पष्टरूपसे यह बात आ

जाती है कि पाण्डव अवश्य जीवित हैं ।

तत्राहं कीचकं मन्ये भीमसेनेन मारितम् ॥

सैरन्ध्रीं द्रौपदीं मन्ये नात्र कार्या विचारणा । अब मुझे ऐसा लगता है कि विराटनगरमें कीचकको भीमसेनने ही मारा है । सैरन्ध्रीको

मैं द्रौपदी समझता हूँ । इस विषयमें कोई अधिक विचार नहीं करना चाहिये ।

शङ्के कृष्णानिमित्तं तु भीमसेनेन कीचकः ॥

गन्धर्वव्यपदेशेन हतो निशि महाबलः ।

को हि शक्तः परो भीमात् कीचकं हन्तुमोजसा ॥

शस्त्रं विना बाहुवीर्यात् तथा सर्वाङ्गचूर्णने ।

मर्दितुं वा तथा शीघ्रं चर्ममांसास्थिचूर्णितम् ॥

मुझे संदेह है कि द्रौपदीके निमित्तसे भीमसेनने ही गन्धर्वका नाम धारण करके रात्रिके समय महाबली कीचकको मारा होगा। भीमसेनके सिवा दूसरा कौन ऐसा वीर है, जो बिना अस्त्र- शस्त्रके केवल शारीरिक शक्ति और बाहुबलसे कीचकको मार सके तथा उसके सम्पूर्ण अंगोंको चूर- चूर करने और शीघ्रतापूर्वक अस्थि, चर्म एवं मांसके उस चूर्णसमुदायको मसलकर मांसपिण्ड बना देनेमें समर्थ हो? ।

रूपमन्यत् समास्थाय भीमस्यैतद् विचेष्टितम् ।

ध्रुवं कृष्णानिमित्तं तु भीमसेनेन सूतजाः ॥

गन्धर्वव्यपदेशेन हता युधि न संशयः । अतः यह निश्चितरूपसे कहा जा सकता है कि दूसरा रूप धारण करके भीमसेनने ही यह पराक्रम किया है । गन्धर्वनामधारी भीमने ही कृष्णाके लिये रातके समय सूतपुत्रोंका

वध किया है, इसमें संशय नहीं है ।

पितामहेन ये चोक्ता देशस्य च जनस्य च ॥

गुणास्ते मत्स्यराष्ट्रस्य बहुशोऽपि मया श्रुताः ।

विराटनगरे मन्ये पाण्डवाश्छन्नचारिणः ॥

निवसन्ति पुरे रम्ये तत्र यात्रा विधीयताम् । पितामह भीष्मने युधिष्ठिरके निवासके प्रभावसे देश और जनसमुदायके जो गुण बताये हैं, उनमें भी बहुत- से गुण मत्स्यराष्ट्रमें ( दूतोंद्वारा ) मेरे सुननेमें आये हैं । इससे मैं मानता हूँ कि पाण्डव राजा विराटके रमणीय नगरमें निवास करते और छद्मवेष धारण करके

गुप्तरूपसे विचरते हैं, अतः वहाँकी यात्रा करनी चाहिये ।

मत्स्यराष्ट्रं हनिष्यामो ग्रहीष्यामश्च गोधनम् ॥

पृष्ठ 2327

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2327 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गृहीते गोधने नूनं तेऽपि योत्स्यन्ति पाण्डवाः ।

अपूर्णे समये चापि यदि पश्येम पाण्डवान् ।

द्वादशान्यानि वर्षाणि प्रवेक्ष्यन्ति पुनर्वनम् ॥

हमलोग वहाँ चलकर मत्स्यराष्ट्रको तहस- नहस करेंगे और राजा विराटके गोधनपर अपना अधिकार कर लेंगे । उनके गोधनका अपहरण कर लेनेपर निश्चय ही पाण्डव भी हम लोगोंके साथ युद्ध करेंगे । ऐसी दशामें यदि अज्ञातवासका समय पूर्ण होनेसे पूर्व ही हम पाण्डवोंको देख लेंगे, तो उन्हें पुनः दूसरी बार बारह वर्षोंके लिये वनमें प्रवेश करना पड़ेगा ।

तस्मादन्यतरेणापि लाभोऽस्माकं भविष्यति ।

कोषवृद्धिरिहास्माकं शत्रूणां निधनं भवेत् ॥

कथं सुयोधनं गच्छेद् युधिष्ठिरभृतः पुरा ।

एतच्चापि वदत्येष मात्स्यः परिभवान्मयि ॥

अतः दोमेंसे एक भी हो जाय, तो भी हमें लाभ ही होगा । इस रणयात्रासे हमारे कोषकी वृद्धि होगी और शत्रुओंका नाश हो जायगा । मत्स्यदेशका राजा विराट मेरे प्रति तिरस्कारका भाव रखकर यह भी कहा करता है कि पूर्वकालमें धर्मराज युधिष्ठिरने जिसका पालन-पोषण किया हो, वह दुर्योधनके अधिकारमें कैसे जा सकता है?। तस्मात् कर्तव्यमेतद् वै तत्र यात्रा विधीयताम् । एतत् सुनीतं मन्येऽहं सर्वेषां यदि रोचते ॥ ) अतः निश्चय ही मत्स्यदेशपर आक्रमण करना चाहिये । वहाँकी यात्रा अवश्य की जाय । यदि आप सब लोगोंको अच्छा लगे, तो मैं इस कार्यको नीतिके अनुकूल मानता हूँ। इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि चारप्रत्याचारे कृपवाक्ये एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २ ९ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें गुप्तचर भेजनेके विषयमें कृपाचार्यवचनसम्बन्धी उनतीसवाँअध्याय पूराहुआ ॥ २९ ॥

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २० श्लोक मिलाकर कुल ३४ श्लोक हैं । ) * जब शत्रुकी शक्ति अपने बराबर हो, तब उसके प्रति साम और भेदनीतिका प्रयोग करना चाहिये अर्थात् उससे समझौता करना या उसकी सेनामें फूट डालनी चाहिये । यदि शत्रु अपनेसे अधिक शक्तिशाली हो, तो वहाँ दाननीतिका प्रयोग उचित है अर्थात् उसे धन, रत्न आदि भेंट देकर शान्त करना चाहिये । यदि अपनी ही शक्ति अधिक हो, तो उसे दण्ड देना या युद्धमें मार गिराना चाहिये । अतः अपने और विपक्षीके बलाबलका ज्ञान प्राप्त करना अत्यन्त आवश्यक है ।

पृष्ठ 2328

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2328 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रिंशोऽध्यायः सुशर्माके प्रस्तावके अनुसार त्रिगर्तों और कौरवोंका मत्स्यदेशपर धावा वैशम्पायन उवाच

अथ राजा त्रिगर्तानां सुशर्मा रथयूथपः ।

प्राप्तकालमिदं वाक्यमुवाच त्वरितो बली ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! तदनन्तर त्रिगर्तदेशके राजा महाबली सुशर्माने, जो रथियोंके समूहका अधिपति था, बड़ी उतावलीके साथ अपना यह समयोचित प्रस्ताव उपस्थित किया ॥ १ ॥

असकृन्निकृताः पूर्वं मत्स्यशाल्वेयकैः प्रभो ।

सूतेनैव च मत्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः ॥ २ ॥

बाधितो बन्धुभिः सार्धं बलाद् बलवता विभो ।

स कर्णमभ्युदीक्ष्याथ दुर्योधनमभाषत ॥ ३ ॥

उसने कर्णकी ओर देखकर दुर्योधनसे कहा – 'प्रभो! पहले मत्स्य तथा शाल्वदेशके सैनिकोंने अनेक बार चढ़ाई करके हमें कष्ट दिया है । मत्स्यराजके सेनापति महाबली सूतपुत्र कीचकने अपने बन्धुओंके साथ बार- बार आक्रमण करके मुझे बलपूर्वक सताया है ॥ २-३ ॥

असकृन्मत्स्यराज्ञा मे राष्ट्रं बाधितमोजसा ।

प्रणेता कीचकस्तस्य बलवानभवत् पुरा ॥ ४ ॥

‘ मत्स्यनरेशने बहुत बार अपने बल- पराक्रमसे धावा करके मेरे समूचे राष्ट्रको क्लेश पहुँचाया है । पहले बलवान् कीचक ही उनका सेनानायक था ॥ ४ ॥

क्रूरोऽमर्षी स दुष्टात्मा भुवि प्रख्यातविक्रमः ।

निहतः स तु गन्धर्वैः पापकर्मा नृशंसवान् ॥ ५ ॥

'वह दुष्टात्मा बहुत ही क्रूर और क्रोधी था । इस भूतलपर अपने पराक्रमके लिये उसकी सर्वत्र ख्याति थी । अब वह निर्दयी और पापाचारी कीचक गन्धर्वोंद्वारा मार डाला गया है ॥ ५ ॥

तस्मिन् विनिहते राजा हतदर्पो निराश्रयः ।

भविष्यति निरुत्साहो विराट इति मे मतिः ॥ ६ ॥

‘ उसके मारे जानेसे राजा विराटका घमण्ड चूर- चूर हो गया होगा । अब वे निराधार एवं निरुत्साह हो गये होंगे, ऐसा मेरा विश्वास है ॥ ६ ॥

पृष्ठ 2329

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2329 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्र यात्रा मम मता यदि ते रोचतेऽनघ ।

कौरवाणां च सर्वेषां कर्णस्य च महात्मनः ॥ ७ ॥

' अनघ! यदि आपको जचे, तो मेरी राय यह है कि समस्त कौरव वीरों और महामना कर्णका भी उस देशपर आक्रमण हो ॥ ७ ॥

एतत् प्राप्तमहं मन्ये कार्यमात्ययिकं हि नः ।

राष्ट्रं तस्याभियास्यामो बहुधान्यसमाकुलम् ॥ ८ ।

‘ मैं समझता हूँ; इसके लिये उपयुक्त अवसर प्राप्त हुआ है । यह हमारे लिये अत्यन्त आवश्यक कार्य है । हम प्रचुर धन - धान्यसे सम्पन्न मत्स्यराष्ट्रपर चढ़ाई करें ॥

आददामोऽस्य रत्नानि विविधानि वसूनि च ।

ग्रामान् राष्ट्राणि वा तस्य हरिष्यामो विभागशः ॥ ९ ॥

‘ राजा विराटके यहाँ नाना प्रकारके रत्न और धन हैं । हम वे सब ले लेंगे और उनके गाँव तथा सम्पूर्ण राष्ट्रको जीतकर आपसमें बाँट लेंगे ॥ ९ ॥

अथवा गोसहस्राणि शुभानि च बहूनि च ।

विविधानि हरिष्यामः प्रतिपीड्य पुरं बलात् ॥ १० ॥

‘ अथवा उनके यहाँ सहस्रों सुन्दर गौओंके बहुत - से समुदाय हैं; अतः बलपूर्वक उनके नगरमें उत्पात मचाकर उन समस्त गौओंका अपहरण कर लेंगे ॥ १० ॥

कौरवैः सह संगत्य त्रिगर्तेश्च विशाम्पते ।

गास्तस्यापहरामोऽद्य सर्वैश्चैव सुसंहताः ॥ ११ ॥

' महाराज! कौरवोंके साथ संगठित त्रिगर्तदेशीय सैनिकोंकी सहायतासे हम सब मिलकर विराटकी गौओंको हर लेंगे ॥ ११ ॥

संविभागेन कृत्वा तु निबध्नीमोऽस्य पौरुषम् ।

हत्वा चास्य चमूं कृत्स्नां वशमेवानयामहे ॥ १२ ॥

‘ और हम आपसमें विभाजन करके उन्हें अपने यहाँ बाँध लेंगे । साथ ही मत्स्यराजके सामर्थ्यको नष्ट करके उसकी सारी सेनाको अपने अधीन कर लेंगे ॥ १२ ॥

तं वशे न्यायतः कृत्वा सुखं वत्स्यामहे वयम् ।

भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः ॥ १३ ॥

‘ विराटको नीतिसे वशमें करके हम सुखसे रहेंगे । इससे आपलोगोंकी सेना और शक्तिकी वृद्धि भी होगी; इसमें संशय नहीं है ' ॥ १३ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कर्णो राजानमब्रवीत् ।

सूक्तं सुशर्मणा वाक्यं प्राप्तकालं हितं च नः ॥ १४ ॥

त्रिगर्तराजका यह कथन सुनकर कर्णने राजा दुर्योधनसे कहा – ' सुशर्माने ठीक कहा है; यह समयोचित होनेके साथ ही हमारे लिये हितकर भी है ॥ १४ ॥

तस्मात् क्षिप्रं विनिर्यामो योजयित्वा वरूथिनीम् ।

पृष्ठ 2330

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 2330 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

विभज्य चाप्यनीकानि यथा वा मन्यसेऽनघ ॥ १५ ॥

‘ इसलिये सेनाको सुसज्जित करके उसे कई टुकड़ियोंमें बाँटकर हमलोग शीघ्र यहाँसे कूच कर देंगे । अथवा अनघ! आपको जैसा ठीक लगे, वैसा करें ॥ १५ ॥

प्राज्ञो वा कुरुवृद्धोऽयं सर्वेषां नः पितामहः ॥

आचार्यश्च यथा द्रोणः कृपः शारद्वतस्तथा ।

मन्यन्ते ते यथा सर्वे तथा यात्रा विधीयताम् ॥ १६ ॥

‘ अथवा कुरुकुलमें सबसे वृद्ध हमारे पितामह परम बुद्धिमान् भीष्म, आचार्य द्रोण तथा शरद्वान्के पुत्र कृपाचार्य– ये लोग जैसे ठीक समझें, वैसे ही यात्रा करनी चाहिये ॥ १६ ॥

सम्मन्त्र्य चाशु गच्छामः साधनार्थं महीपतेः ।

किं च नः पाण्डवैः कार्यं हीनार्थबलपौरुषैः ॥ १७ ॥

‘ आपसमें अच्छी तरह सलाह करके हमें राजा विराटको वशमें करनेके लिये शीघ्र प्रस्थान कर देना चाहिये । पाण्डवलोग धन, बल तथा पौरुष तीनोंसे हीन हैं, अतः उनसे हमें क्या काम है? ॥ १७ ॥

अत्यन्तं वा प्रणष्टास्ते प्राप्ता वापि यमक्षयम् ।

यामो राजन् निरुद्विग्ना विराटनगरं वयम् ।

आदास्यामो हि गास्तस्य विविधानि वसूनि च ॥ १८ ॥

‘ राजन्! वे अत्यन्त अदृश्य (छिपे हुए) हों या यमराज--के घर पहुँच गये हों, हमें तो उद्वेगशून्य होकर विराटनगरकी यात्रा करनी चाहिये । वहाँ हमलोग विराटकी गौओंको तथा उनके विविध धन -रत्नोंको हस्तगत कर लेंगे ' ॥ १८ ॥

वैशम्पायन उवाच

ततो दुर्योधनो राजा वाक्यमादाय तस्य तत् ।

वैकर्तनस्य कर्णस्य क्षिप्रमाज्ञापयत् स्वयम् ॥ १ ९ ॥

शासने नित्यसंयुक्तं दुःशासनमनन्तरम् ।

सह वृद्धैस्तु सम्मन्त्र्य क्षिप्रं योजय वाहिनीम् ॥ २० ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! राजा दुर्योधनने सूर्यपुत्र कर्णकी बात मानकर अपनी आज्ञाका पालन करनेके लिये सदा संनद्ध रहनेवाले छोटे भाई दुःशासनको स्वयं ही तुरंत आदेश दे दिया- ' वृद्धजनोंकी सम्मति लेकर शीघ्र अपनी सेनाको प्रस्थानके लिये तैयार करो ॥ १ ९ -२० ॥ यथोद्देशं च गच्छामः सहितास्तत्र कौरवैः ।

सुशर्मा च यथोद्दिष्टं देशं यातु महारथः ।

त्रिगर्तैः सहितो राजा समग्रबलवाहनः ॥ २१ ॥