05.Mahabharata Volume 5 — पृष्ठ 281–290

महाभारत — खण्ड ५ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 281–290

पृष्ठ 281

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 281 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२. सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव तथा समाश्रय – ये छः राजाके नीतिसम्बन्धी गुण हैं ।

पृष्ठ 282

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 282 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः युधिष्ठिरद्वारा भगवान् श्रीकृष्णकी स्तुति वैशम्पायन उवाच

अभिषिक्तो महाप्राज्ञो राज्यं प्राप्य युधिष्ठिरः ।

दाशार्हं पुण्डरीकाक्षमुवाच प्राञ्जलिः शुचिः ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! राज्याभिषेकके पश्चात् राज्य पाकर परम बुद्धिमान् युधिष्ठिरने पवित्रभावसे हाथ जोड़कर कमलनयन दशार्हवंशी श्रीकृष्णसे कहा – ॥

तव कृष्ण प्रसादेन नयेन च बलेन च ।

बुद्धया च यदुशार्दूल तथा विक्रमणेन च ॥ २ ॥

पुनः प्राप्तमिदं राज्यं पितृपैतामहं मया ।

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष पुनः पुनररिंदम ॥ ३ ॥

‘ यदुसिंह श्रीकृष्ण! आपकी ही कृपा, नीति, बल, बुद्धि और पराक्रमसे मुझे पुनः अपने बाप- दादोंका यह राज्य प्राप्त हुआ है । शत्रुओंका दमन करनेवाले कमलनयन! आपको बारंबार नमस्कार है ॥ २-३ ॥

त्वामेकमाहुः पुरुषं त्वामाहुः सात्वतां पतिम् ।

नामभिस्त्वां बहुविधैः स्तुवन्ति प्रयता द्विजाः ॥ ४ ॥

‘ अपने मन और इन्द्रियोंको संयममें रखनेवाले द्विज एकमात्र आपको ही अन्तर्यामी पुरुष एवं उपासना करनेवाले भक्तोंका प्रतिपालक बताते हैं । साथ ही वे नाना प्रकारके नामोंद्वारा आपकी स्तुति करते हैं ॥ ४ ॥

विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन् विश्वसम्भव ।

विष्णो जिष्णो हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषोत्तम ॥ ५ ॥

' यह सम्पूर्ण विश्व आपकी लीलामयी सृष्टि है । आप इस विश्वके आत्मा हैं । आपहीसे इस जगत्की उत्पत्ति हुई है । आप ही व्यापक होनेके कारण ' विष्णु', विजयी होनेसे ' जिष्णु ', दुःख और पाप हर लेनेसे ' हरि', अपनी ओर आकृष्ट करनेके कारण ' कृष्ण ', विकुण्ठ धामके अधिपति होनेसे ' वैकुण्ठ ' तथा क्षर- अक्षर पुरुषसे उत्तम होनेके कारण

‘ पुरुषोतम ' कहलाते हैं । आपको नमस्कार है ॥ ५ ॥

अदित्याः सप्तधा त्वं तु पुराणो गर्भतां गतः ।

पृश्निगर्भस्त्वमेवैकस्त्रियुगं त्वां वदन्त्यपि ॥ ६ ॥

‘ आप पुराणपुरुष परमात्माने ही सात प्रकारसे अदितिके गर्भमें अवतार लिया है । आप ही पृश्निगर्भके नामसे प्रसिद्ध हैं । विद्वान्‌लोग तीनों युगोंमें प्रकट होनेके कारण आपको ' त्रियुग ' कहते हैं ॥ ६ ॥

पृष्ठ 283

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 283 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शुचिश्रवा हृषीकेशो घृतार्चिर्हस उच्यते ।

त्रिचक्षुः शम्भुरेकस्त्वं विभुर्दामोदरोऽपि च ॥ ७ ॥

‘ आपकी कीर्ति परम पवित्र है । आप सम्पूर्ण इन्द्रियोंके प्रेरक हैं । घृत ही जिसकी ज्वाला है - वह यज्ञपुरुष आप ही हैं । आप ही हंस ( विशुद्ध परमात्मा) कहे जाते हैं । त्रिनेत्रधारी भगवान् शंकर और आप एक ही हैं । आप सर्वव्यापी होनेके साथ ही दामोदर ( यशोदा मैयाके द्वारा बँध जानेवाले नटवरनागर ) भी हैं ॥ ७ ॥

वराहोऽग्निर्बृहद्भानुर्वृषभस्तार्क्ष्यलक्षणः ।

अनीकसाहः पुरुषः शिपिविष्ट उरुक्रमः ॥ ८ ॥

‘वराह, अग्नि, बृहद्भानु ( सूर्य ), वृषभ ( धर्म ), गरुडध्वज, अनीकसाह ( शत्रुसेनाका वेग सह सकनेवाले ), पुरुष ( अन्तर्यामी ), शिपिविष्ट ( सबके शरीरमें आत्मारूपसे प्रविष्ट) और उरुक्रम ( वामन ) —ये सभी आपके ही नाम और रूप हैं ॥ ८ ॥

वरिष्ठ उग्रसेनानीः सत्यो वाजसनिर्गुहः ।

अच्युतश्यावनोऽरीणां संस्कृतो विकृतिर्वृषः ॥ ९ ॥

‘ सबसे श्रेष्ठ, भयंकर सेनापति, सत्यस्वरूप, अन्नदाता तथा स्वामी कार्तिकेय भी आप ही हैं । आप स्वयं कभी युद्धसे विचलित न होकर शत्रुओंको पीछे हटा देते हैं । संस्कार- सम्पन्न द्विज और संस्कारशून्य वर्णसंकर भी आपके ही स्वरूप हैं। आप कामनाओंकी वर्षा करनेवाले वृष ( धर्म) हैं ॥ ९ ॥

कृष्णधर्मस्त्वमेवादिर्वृषदर्भो वृषाकपिः ।

सिन्धुर्विधर्मस्त्रिककुप् त्रिधामा त्रिदिवाच्युतः ॥ १० ॥

' कृष्णधर्म ( यज्ञस्वरूप ) और सबके आदिकारण आप ही हैं। वृषदर्भ ( इन्द्रके दर्पका दलन करनेवाले ) और वृषाकपि ( हरिहर ) भी आप ही हैं । आप ही सिन्धु ( समुद्र ), विधर्म ( निर्गुण परमात्मा ), त्रिककुप् ( ऊपर- नीचे और मध्य – ये तीन दिशाएँ), त्रिधामा ( सूर्य, चन्द्र और अग्नि ये त्रिविध तेज) तथा वैकुण्ठधामसे नीचे अवतीर्ण होनेवाले भी हैं ॥ १० ॥

सम्राड् विराट् स्वराट् चैव सुरराजो भवोद्भवः ।

विभुर्भूरतिभूः कृष्णः कृष्णवर्त्मा त्वमेव च ॥ ११ ॥

‘ आप सम्राट्, विराट्, स्वराट् और देवराज इन्द्र हैं । यह संसार आपहीसे प्रकट हुआ है । आप सर्वत्र व्यापक, नित्य सत्तारूप और निराकार परमात्मा हैं । आप ही कृष्ण ( सबको अपनी ओर खींचनेवाले ) और कृष्णवर्त्मा ( अग्नि ) हैं ॥ ११ ॥

स्विष्टकृद् भिषजावर्तः कपिलस्त्वं च वामनः ।

यज्ञो ध्रुवः पतङ्गश्च यज्ञसेनस्त्वमुच्यसे ॥ १२ ॥

'आपहीको लोग अभीष्टसाधक, अश्विनीकुमारोंके पिता सूर्य, कपिल मुनि, वामन, यज्ञ, ध्रुव, गरुड़ तथा यज्ञसेन कहते हैं ॥ १२ ॥

शिखण्डी नहुषो बभ्रुर्दिवःस्पृक् त्वं पुनर्वसुः ।

पृष्ठ 284

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 284 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सुबभ्रू रुक्मयज्ञश्च सुषेणो दुन्दुभिस्तथा ॥ १३ ॥

‘ आप अपने मस्तकपर मोरका पंख धारण करते हैं । आप ही पूर्वकालमें राजा नहुष होकर प्रकट हुए थे । आप सम्पूर्ण आकाशको व्याप्त करनेवाले महेश्वर तथा एक ही पैरमें आकाशको नाप लेनेवाले विराट् हैं । आप ही पुनर्वसु नक्षत्रके रूपमें प्रकाशित हो रहे हैं । सुबभ्रु ( अत्यन्त पिङ्गल वर्ण ), रुक्मयज्ञ ( सुवर्णकी दक्षिणा से भरपूर यज्ञ ), सुषेण ( सुन्दर सेनासे सम्पन्न ) तथा दुन्दुभिस्वरूप हैं ॥ १३ ॥

गभस्तिनेमिः श्रीपद्मः पुष्करः पुष्पधारणः ।

ऋभुर्विभुः सर्वसूक्ष्मश्चारित्रं चैव पठ्यसे ॥ १४ ॥

‘ आप ही गभस्तिनेमि ( कालचक्र ), श्रीपद्म, पुष्कर, पुष्पधारी, ऋभु विभु, सर्वथा सूक्ष्म और सदाचार स्वरूप कहलाते हैं ॥ १४ ॥

अम्भोनिधिस्त्वं ब्रह्मा त्वं पवित्रं धाम धामवित् ।

हिरण्यगर्भं त्वामाहुः स्वधा स्वाहा च केशव ॥ १५ ॥

' आप ही जलनिधि समुद्र, आप ही ब्रह्मा तथा आप ही पवित्र धाम एवं धामके ज्ञाता हैं । केशव! विद्वान् पुरुष आपको ही हिरण्यगर्भ, स्वधा और स्वाहा आदि नामोंसे पुकारते हैं ॥ १५ ॥

योनिस्त्वमस्य प्रलयश्च कृष्ण त्वमेवेदं सृजसे विश्वमग्रे । विश्वं चेदं त्वद्वशे विश्वयोने नमोऽस्तु ते शार्ङ्गचक्रासिपाणे ॥ १६ ॥

' श्रीकृष्ण! आप ही इस जगत्के आदि कारण हैं और आप ही इसके प्रलयस्थान । कल्पके आरम्भमें आप ही इस विश्वकी सृष्टि करते हैं । विश्वके कारण! यह सम्पूर्ण विश्व आपके ही अधीन है । हाथोंमें धनुष, चक्र और खड्ग धारण करनेवाले परमात्मन्! आपको नमस्कार है ' ॥ १६ ॥

एवं स्तुतो धर्मराजेन कृष्णः

सभामध्ये प्रीतिमान् पुष्कराक्षः ।

तमभ्यनन्दद् भारतं पुष्कलाभि- र्वाग्भिर्ज्येष्ठं पाण्डवं यादवाग्र्यः ॥ १७ ॥

इस प्रकार जब धर्मराज युधिष्ठिरने सभामें यदुकुल- शिरोमणि कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णकी स्तुति की, तब उन्होंने अत्यन्त प्रसन्न होकर भरतभूषण ज्येष्ठ पाण्डव युधिष्ठिरका उत्तम वचनोंद्वारा अभिनन्दन किया ॥ १७ ॥

(एतन्नामशतं विष्णोर्धर्मराजेन कीर्तितम् । यः पठेच्छृणुयाद् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ )

पृष्ठ 285

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 285 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जो धर्मराज युधिष्ठिरद्वारा वर्णित भगवान् श्रीकृष्णके इन सौ नामोंका पाठ या श्रवण करता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि वासुदेवस्तुती त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें भगवान् श्रीकृष्णकी स्तुतिविषयक तैंतालीसवाँअध्याय पूराहुआ ॥ ४३ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १८ श्लोक हैं )

पृष्ठ 286

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 286 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः महाराज युधिष्ठिरके दिये हुए विभिन्न भवनोंमें भीमसेन आदि सब भाइयोंका प्रवेश और विश्राम वैशम्पायन उवाच

ततो विसर्जयामास सर्वाः प्रकृतयो नृपः ।

विविशुश्चाभ्यनुज्ञाता यथास्वानि गृहाणि ते ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने मन्त्री, प्रजा आदि सारी प्रकृतियोंको बिदा किया । राजाकी आज्ञा पाकर सब लोग अपने - अपने घरको चले गये ॥ १ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमं भीमपराक्रमम् ।

सान्त्वयन्नब्रवीच्छ्रीमानर्जुनं यमजौ तथा ॥ २ ॥

इसके बाद श्रीमान् महाराज युधिष्ठिरने भयानक पराक्रमी भीमसेन, अर्जुन तथा नकुल-सहदेवको सान्त्वना देते हुए कहा - ॥ २ ॥

शत्रुभिर्विविधैः शस्त्रैः क्षतदेहा महारणे ।

श्रान्ता भवन्तः सुभृशं तापिताः शोकमन्युभिः ॥ ३ ॥

‘ बन्धुओ! इस महासमरमें शत्रुओंने नाना प्रकारके शस्त्रोंद्वारा तुम्हारे शरीरको घायल कर दिया है । तुम सब लोग अत्यन्त थक गये हो और शोक तथा क्रोधने तुम्हें संतप्त कर दिया है ॥ ३ ॥

अरण्ये दुःखवसतीर्मत्कृते भरतर्षभाः ।

भवद्भिरनुभूता हि यथा कुपुरुषैस्तथा ॥ ४ ॥

‘ भरतश्रेष्ठ वीरो! तुमने मेरे लिये वनमें रहकर जैसे कोई भाग्यहीन मनुष्य दुःख भोगता है, उसी प्रकार दुःख और कष्ट भोगे हैं ॥ ४ ॥

यथासुखं यथाजोषं जयोऽयमनुभूयताम् ।

विश्रान्ताँल्लब्धविज्ञानान् श्वः समेतास्मि वः पुनः ॥ ५ ॥

‘ अब इस समय तुमलोग सुखपूर्वक जी भरकर इस विजयजनित आनन्दका अनुभव करो । अच्छी तरह विश्राम करके जब तुम्हारा चित्त स्वस्थ हो जाय, तब फिर कल तुम लोगोंसे मिलूँगा ' ॥ ५ ॥

ततो दुर्योधनगृहं प्रासादैरुपशोभितम् ।

बहुरत्नसमाकीर्णं दासीदाससमाकुलम् ॥ ६ ॥

धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातं भ्रात्रा दत्तं वृकोदरः ।

पृष्ठ 287

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 287 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रतिपेदे महाबाहुर्मन्दिरं मघवानिव ॥ ७ ॥

तदनन्तर धृतराष्ट्रकी आज्ञासे भाई युधिष्ठिरने दुर्योधनका महल भीमसेनको अर्पित किया । वह बहुत - सी अट्टालिकाओंसे सुशोभित था । वहाँ अनेक प्रकारके रत्नोंका भण्डार पड़ा था और बहुत - सी दास - दासियाँ सेवाके लिये प्रस्तुत थीं । जैसे इन्द्र अपने भवनमें प्रवेश करते हैं, उसी प्रकार महाबाहु भीमसेन उस महलमें चले गये ॥ ६-७ ॥

यथा दुर्योधनगृहं तथा दुःशासनस्य तु ।

प्रासादमालासंयुक्तं हेमतोरणभूषितम् ॥ ८ ॥

दासीदाससुसम्पूर्णं प्रभूतधनधान्यवत् ।

प्रतिपेदे महाबाहुरर्जुनो राजशासनात् ॥ ९ ॥

जैसा दुर्योधनका भवन सजा हुआ था, वैसा ही दुःशासनका भी था । उसमें भी प्रासादमालाएँ शोभा दे रही थीं । वह सोनेकी बंदनवारोंसे सजाया गया था । प्रचुर धन - धान्य तथा दास- दासियोंसे भरा- पूरा था । राजाकी आज्ञासे वह भवन महाबाहु अर्जुनको मिला ॥ ८ - ९ ॥

दुर्मर्षणस्य भवनं दुःशासनगृहाद् वरम् ।

कुबेरभवनप्रख्यं मणिहेमविभूषितम् ॥ १० ॥

दुर्मर्षणका महल तो दुःशासनके घरसे भी सुन्दर था । उसे सोने और मणियोंसे सजाया गया था; अतः वह कुबेरके राजभवनकी भाँति प्रकाशित होता था ॥ १० ॥

नकुलाय वरार्हाय कर्शिताय महावने ।

ददौ प्रीतो महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ११ ॥

महाराज! धर्मपुत्र युधिष्ठिरने अत्यन्त प्रसन्न होकर महान् वनमें कष्ट उठाये हुए, वर पानेके अधिकारी नकुलको दुर्मर्षणका वह सुन्दर भवन प्रदान किया ॥ ११ ॥

दुर्मुखस्य च वेश्माग्र्यं श्रीमत् कनकभूषणम् ।

पूर्णपद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम् ॥ १२ ॥

प्रददौ सहदेवाय संततं प्रियकारिणे ।

मुमुदे तच्च लब्ध्वासौ कैलासं धनदो यथा ॥ १३ ॥

दुर्मुखका श्रेष्ठ भवन तो और भी सुन्दर था । उसे सुवर्णसे सुसज्जित किया गया था । खिले हुए कमलदलके समान नेत्रोंवाली सुन्दर स्त्रियोंकी शय्याओंसे भरा हुआ वह भवन युधिष्ठिरने सदा अपना प्रिय करनेवाले सहदेवको दिया । जैसे कुबेर कैलासको पाकर संतुष्ट हुए थे, उसी प्रकार उस सुन्दर महलको पाकर सहदेवको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ १२-१३ ॥

युयुत्सुर्विदुरश्चैव संजयश्च विशाम्पते ।

सुधर्मा चैव धौम्यश्च यथास्वान् जग्मुरालयान् ॥ १४ ॥

प्रजानाथ! युयुत्सु, विदुर, संजय, सुधर्मा और धौम्य मुनि भी अपने - अपने पहलेके ही घरोंमें गये ॥ १४ ॥

पृष्ठ 288

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 288 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सह सात्यकिना शौरिरर्जुनस्य निवेशनम् ।

विवेश पुरुषव्याघ्रो व्याघ्रो गिरिगुहामिव ॥ १५ ॥

जैसे व्याघ्र पर्वतकी कन्दरामें प्रवेश करता है, उसी प्रकार सात्यकिसहित पुरुषसिंह श्रीकृष्णने अर्जुनके महलमें पदार्पण किया ॥ १५ ॥

तत्र भक्ष्यान्नपानैस्ते मुदिताः सुसुखोषितः ।

सुखप्रबुद्धा राजानमुपतस्थुर्युधिष्ठिरम् ॥ १६ ॥

वहाँ अपने - अपने स्थानोंपर खान- पानसे संतुष्ट हो वे सब लोग रातभर बड़े सुखसे सोये और सबेरे उठकर राजा युधिष्ठिरकी सेवामें उपस्थित हो गये ॥ १६ ॥

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि गृहविभागे चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥

इसप्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें गृहोंका विभाजनविषयक चौवालीसवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ ४४ ॥

पृष्ठ 289

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 289 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः युधिष्ठिरके द्वारा ब्राह्मणों तथा आश्रितोंका सत्कार एवं दान और श्रीकृष्णके पास जाकर उनकी स्तुति करते हुए कृतज्ञता-प्रकाशन जनमेजय उवाच

प्राप्य राज्यं महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।

यदन्यदकरोद् विप्र तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १ ॥

जनमेजयने पूछा — विप्रवर! राज्य पानेके पश्चात् धर्मपुत्र महाबाहु युधिष्ठिरने और कौन - कौन - सा कार्य किया था? यह मुझे बतानेकी कृपा करें? ॥ १ ॥

भगवान् वा हृषीकेशस्त्रैलोक्यस्य परो गुरुः ।

ऋषे यदकरोद् वीरस्तच्च व्याख्यातुमर्हसि ॥ २ ॥

महर्षे! तीनों लोकोंके परम गुरु वीरवर भगवान् श्रीकृष्णने भी क्या- क्या किया था? यह भी विस्तारपूर्वक बतावें ॥ २ ॥

वैशम्पायन उवाच

शृणु तत्त्वेन राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ ।

वासुदेवं पुरस्कृत्य यदकुर्वत पाण्डवाः ॥ ३ ॥

वैशम्पायनजीने कहा - निष्पाप नरेश! भगवान् श्रीकृष्णको आगे करके पाण्डवोंने जो कुछ किया था, उसे ठीक - ठीक बताता हूँ, ध्यान देकर सुनो ॥ ३ ॥

प्राप्य राज्यं महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।

चातुर्वर्ण्यं यथायोग्यं स्वे स्वे स्थाने न्यवेशयत् ॥ ४ ॥

महाराज! कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरने राज्य प्राप्त करनेके बाद सबसे पहले चारों वर्णोंको योग्यतानुसार अपने - अपने स्थान ( कर्तव्यपालन ) में स्थिर किया ॥ ४ ॥

ब्राह्मणानां सहस्रं च स्नातकानां महात्मनाम् ।

सहस्रं निष्कमेकैकं दापयामास पाण्डवः ॥ ५ ॥

तत्पश्चात् सहस्रों महामना स्नातक ब्राह्मणोंमेंसे प्रत्येकको पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरने एक-एक हजार स्वर्णमुद्राएँ दिलवायीं ॥ ५ ॥

तथाऽनुजीविनो भृत्यान् संश्रितानतिथीनपि ।

कामैः संतर्पयामास कृपणांस्तर्ककानपि ॥ ६ ॥

इसी तरह जिनकी जीविकाका भार उन्हींके ऊपर था, उन भृत्यों, शरणागतों तथा अतिथियोंको उन्होंने इच्छानुसार भोग्यपदार्थ देकर संतुष्ट किया । दीन- दुखियों तथा पूछे हुए

पृष्ठ 290

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 290 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रश्नोंका उत्तर देनेवाले ज्योतिषियोंको भी संतुष्ट किया ॥ ६ ॥

पुरोहिताय धौम्याय प्रादादयुतशः स गाः ।

धनं सुवर्णं रजतं वासांसि विविधान्यपि ॥ ७ ॥

अपने पुरोहित धौम्यजीको उन्होंने दस हजार गौएँ, धन, सोना, चाँदी तथा नाना प्रकारके वस्त्र दिये ॥ ७ ॥

कृपाय च महाराज गुरुवृत्तिमवर्तत ।

विदुराय च राजासौ पूजां चक्रे यतव्रतः ॥ ८ ॥

महाराज! राजाने कृपाचार्यके साथ वही बर्ताव किया, जो एक शिष्यको अपने गुरुके साथ करना चाहिये । नियमपूर्वक व्रतका पालन करनेवाले युधिष्ठिरजीने विदुरजीका भी पूजनीय पुरुषकी भाँति सम्मान किया ॥ ८ ॥

भक्ष्यान्नपानैर्विविधैर्वासोभिः शयनासनैः ।

सर्वान् संतोषयामास संश्रितान् ददतां वरः ॥ ९ ॥

दाताओंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिरने समस्त आश्रित जनोंको खाने- पीनेकी वस्तुएँ, भाँति - भाँतिके कपड़े, शय्या तथा आसन देकर संतुष्ट किया ॥ ९ ॥

लब्धप्रशमनं कृत्वा स राजा राजसत्तम ।

युयुत्सोर्धार्तराष्ट्रस्य पूजां चक्रे महायशाः ॥ १० ॥

धृतराष्ट्राय तद् राज्यं गान्धार्यै विदुराय च ।

निवेद्य सुस्थवद् राजा सुखमास्ते युधिष्ठिरः ॥ ११ ॥

नृपश्रेष्ठ! महायशस्वी राजा युधिष्ठिरने इस प्रकार प्राप्त हुए धनका यथोचित विभाग करके उसकी शान्ति की तथा युयुत्सु एवं धृतराष्ट्रका विशेष सत्कार किया । धृतराष्ट्र, गान्धारी तथा विदुरजीकी सेवामें अपना सारा राज्य समर्पित करके राजा युधिष्ठिर स्वस्थ एवं सुखी हो गये ॥ १०-११ ॥

तथा सर्वं स नगरं प्रसाद्य भरतर्षभ ।

वासुदेवं महात्मानमभ्यगच्छत् कृताञ्जलिः ॥ १२ ॥

भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार सम्पूर्ण नगरकी प्रजाको प्रसन्न करके वे हाथ जोड़कर महात्मा वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णके पास गये ॥ १२ ॥

ततो महति पर्यङ्के मणिकाञ्चनभूषिते ।

ददर्श कृष्णमासीनं नीलमेघसमद्युतिम् ॥ १३ ॥

जाज्वल्यमानं वपुषा दिव्याभरणभूषितम् ।

पीतकौशेयवसनं हेम्नेवोपगतं मणिम् ॥ १४ ॥

उन्होंने देखा, भगवान् श्रीकृष्ण मणियों तथा सुवर्णसे भूषित एक बड़े पलंगपर बैठे हैं, उनकी श्याम सुन्दर छवि नील मेघके समान सुशोभित हो रही है । उनका श्रीविग्रह दिव्य तेजसे उद्भासित हो रहा है। एक-एक अङ्ग दिव्य आभूषणोंसे विभूषित है । श्याम शरीरपर