छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत — पृष्ठ 431–440

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत · पृष्ठ 431–440

पृष्ठ 431

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 431 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टमोऽध्यायः २७ ९ ३० एवं ३१ सूत्र के अङ्कस्थान प्रकार ( १ ) अर्द्धस्थान-- २, ८ × ८ = ६४ ( २ ) शून्यस्थान-- 0, ४२ = ०८ ( ३ ) अर्द्धस्थान-- २, २ x २ = ०४ ( ४ ) शून्यस्थान - ०, १ × २ = ०२ द्विर्धूनं तदन्तानाम् ॥ ८।३२ ॥ मृतसञ्जीवनी — गायत्र्यादिवृत्तसङ्ख्याजातं द्विगुणीकृत्य द्वाभ्यामूनं कुर्यात् । तत्तदन्तानां परिमाणं भवति । यस्य छन्दसः सङ्ख्या द्विगुणिता, तत्पर्यन्तानां पूर्वेषामेकाक्षरप्रभृतीनां सङ्ख्या भवतीत्यर्थः ॥१ शिवप्रसादिनी - एकाऽक्षर से लेकर षडक्षरपर्यन्त समवृत्त संख्या का योगफल ( १ ) इतः परम् ---एकोनेऽध्वा ॥ इति सूत्रमधिकं पठ्यते वैदिकैः, अनुवादोऽप्यस्याग्निपुराणे दृश्यते- ( ३३५।४ ) ‘ अध्वाङ्गुलमधोऽर्धतः । सङ्ख्यैव द्विगुणैकोना ' इति । एतदभावे च षट्प्रत्ययपूर्तिरपि न भवति, अध्वप्रत्ययाभावात् । न चासावत्रोपेक्षित एवेति साम्प्रतम्, शास्त्रवैकल्यापत्तेः; ‘ षण्मात्रमुवाच पिङ्गलः सूत्रम् । प्रत्ययहेतोः स्वशास्त्रादौ । ' – इति परिभाषा-साङ्गत्यापत्तेश्च । अतः सम्प्रदायशुद्धमावश्यकं चैतत्सूत्रम् । हलायुधेनाव्याख्यानं त्वनुपलब्धत्वादेवेति ‘ षष्ठप्रत्ययोऽपि ' ( पृ ० १ ९ ६ पं ० १ ) इत्यादितल्लेखादेव व्यक्तम् । अस्यार्थस्तु -उक्तरीत्या द्विगुणीकृता वृत्तसङ्ख्या एकेन ऊना अध्वा प्रस्तारलेखनाधिकरणदेशो भवतीति । अत्र विशेषो रत्नाकरे-' सङ्ख्यैव द्विगुणैकोनासद्भिरध्वा प्रकीर्तितः । वृत्तस्याङ्गुलिकी व्याप्तिरधः कुर्यात्तथाङ्गुलिम् ॥ ' इति । अयमर्थः – अङ्गुलिविस्तारा गुरुलघवो लेख्याः । अधोऽन्तरालदेशेऽप्यङ्गुलविस्तारदेशं त्यक्त्वा वृत्तप्रस्तारभेदा लेख्याः । तथा च त्र्यक्षरादौ पञ्चदशाद्यङ्गुलोच्चता स्पष्टीभवतीति । अत्र न्यूनाधिकप्रमाणसम्भवेऽप्यनुगतस्य शास्त्रार्थत्वादङ्गुलप्रमाणमुक्तम् । अन्तर-देशेऽङ्गुलत्यागस्तूद्दिष्टानुसारात् । वस्तुतस्तु गुरुलघूनां यत्प्रमाणम्, तत्प्रमाणकान्त-रालदेशत्याग इतीह विवक्षितम् । तेन प्रस्ताराधिकरणदेशप्रमाणसङ्ख्यापि तत्प्रमाण-गतैवेति ज्ञेयम् । - इति सेतुः CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 432

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 432 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८० छन्दः शास्त्रम् कितना है? इस प्रकार की जिज्ञासा होने पर, उसका समाधान प्रकृत सूत्र द्वारा किया गया है । तदनुसार गायत्री आदि समवृत्त संख्या से लब्धअङ्क को दो गुनी करके उसमें से केवल दो संख्या को घटा देना होगा, शेष बची संख्या ही उसकी संख्या होगी, अर्थात् एकाक्षर से आरम्भ करके उस छन्द की समाप्ति पर्यन्त उतनी ही संख्या होगी । जैसे— षडक्षरवृत्त की संख्या ( ६४ x २ = १२८- २ = १२६ ) है, अतः उस संख्या को दो गुणा करके उसमें से दो ( २ ) घटाकर शेष के रूप में ( १२६ ) को षडक्षर छन्द की समवृत्त संख्या ज्ञात होती है । इसी प्रकार अन्य वृत्तस्थलों में भी समझना चाहिए ॥ ३२ ॥

एकोनेऽध्वा ॥ ८।३३ ॥ मृतसञ्जीवनी – इति सूत्रमधिकं पठ्यते वैदिकैः, अनुवादोऽप्यस्याग्निपुराणे दृश्यते— ( ३३५।४ ) ' अध्वाङ्गुलमधोऽर्धतः । सङ्ख्यैव द्विगुणैकोना ' इति । एतदभावे च षट्प्रत्ययपूर्तिरपि न भवति, अध्वप्रत्ययाभावात् । न चासावत्रोपेक्षित एवेति साम्प्रतम्, शास्त्रवैकल्यापत्तेः; ‘ षण्मात्रमुवाच पिङ्गलः सूत्रम् ।.... प्रत्ययहेतोः स्वशास्त्रादौ । ' इति परिभाषासाङ्गत्यापत्तेश्च । अतः सम्प्रदायशुद्धमावश्यकं चैतत्सूत्रम् । हलायुधेनाव्याख्यानं त्वनुपलब्धत्वादेवेति ‘ षष्ठप्रत्ययोऽपि ' ( पृ ० १ ९ ६ पं ० १ ) इत्यादितल्लेखादेव व्यक्तम् । शिवप्रसादिनी -- उपर्युक्त प्रकार से दोगुणी की हुई वृत्त संख्या एकेन ऊना = एक संख्या से न्यून, अध्वा = प्रस्तारलेखन का अधिकरणस्वरूप देश हुआ करता है । यदि वृत्त भेद की संख्या को दूनी कर दिया जाय, और उसमें से एक संख्या को घटा दें, तो उसे वृत्तविशेषज्ञों के द्वारा अध्वा क्रिया कही जाती है ॥३३ ॥

परे पूर्णम् ॥ ८ । ३४ ॥ मृतसञ्जीवनी – तदेतच्छन्दोवृत्तसङ्ख्याजातं द्विगुणितं पूर्णमेव स्थापयितव्यम्, न द्व्यूनम् । परे छन्दसि जिज्ञासिते । तत्संख्याजातं द्विगुणितं परस्य छन्दसो वृत्तानां संख्या भवति । तद्यथा- चतुःषष्टिर्गायत्रीसमवृत्तानां संख्या द्विगुणीकृता सती परस्योष्णिहः समवृत्तसंख्या साष्टाविंशं शतं भवति ॥ शिवप्रसादिनी - उष्णिक् छन्द की समवृत्त संख्या कितनी है? इस प्रश्न का समाधान प्रकृत सूत्र के माध्यम से किया गया है । उष्णिक् छन्द से पूर्ववर्ती षडक्षर गायत्री छन्द की समवृत्त संख्या से दो ( २ ) का गुणा किया गया है । वैसे यहाँ पर भी दो से गुणा कर देना होगा, किन्तु षडक्षर गायत्री स्थल में जिस प्रकार द्विगुणित अङ्क में से ( २ ) संख्या को घटाया जाता है, उस प्रकार से यहाँ पर २ संख्या घटाव विवक्षित नहीं होता है । अर्थात् गायत्री छन्द की समवृत्त संख्या द्विगुणित होने की स्थिति में जितनी हो, वही इस उष्णिक्छन्द की समवृत्त संख्या मानी जाती है । जिस प्रकार गायत्री छन्द की समवृत्त संख्या ६४ है उसको द्विगुणित Academy करने, पर Jammu २ से गुणा करने पर, १२ अङ्क होता है, वही

पृष्ठ 433

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 433 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टमोऽध्यायः २८१ उष्णिक् छन्द की समवृत्त संख्या होती है । इसी प्रकार अन्य छन्द के समवृत्त संख्या के विषय में भी जानना चाहिए ॥ ३४ ॥

अतोऽनेकद्वित्रिलघुक्रियासिध्यर्थं यावदभिमतं प्रथमप्रस्तारवन्मेरुप्रस्तारं दर्शयति— परे पूर्णमिति ' ॥ ८ । ३५ ॥ मृतसञ्जीवनी - उपरिष्टादेकं चतुरस्रकोष्ठं लिखित्वा तस्याधस्तादुभयतोऽर्धनिष्कान्तं कोष्ठकद्वयं लिखेत् । तस्याप्यधस्तात्रयं तस्याप्यधस्ताच्चतुष्टयं यावदभिमतं स्थानमिति मेरुप्रस्तारः । तस्य प्रथमे कोष्ठे एकसंख्यां व्यवस्थाप्य लक्षणमिदं प्रवर्तयेत् । तत्र परे कोष्ठे यद्वृत्तसंख्याजातं तत् पूर्वकोष्ठयोः पूर्ण निवेशयेत् । तत्रोभयोः कोष्ठकयोरेकैकमङ्कं दद्यात्, मध्ये कोष्ठे तु परकोष्ठयाङ्कमेकीकृत्य पूर्ण निवेशयेदिति पूर्णशब्दार्थः । चतुर्थ्यां पङ्क्तावपि पर्यन्तकोष्ठद्वयोरेकैकमेव स्थापयेत् । मध्यमकोष्ठयोस्तु परकोष्ठद्व्याङ्कमेकीकृत्य पूर्णं त्रिसङ्ख्यारूपं स्थापयेत् । उत्तरत्राप्ययमेव न्यासः । तत्र द्विकोष्ठायां पङ्क्तौ एकाक्षरस्य विन्यासः । तत्रैकगुर्वेकलघुवृत्तं भवति । तृतीयायां पङ्क्तौ द्वयक्षरस्य प्रस्तारः । तत्रैकं सर्वगुरु, द्वे एकलघुनी, एकं सर्वलध्विति कोष्ठक्रमेण वृत्तानि भवन्ति ॥ चतुर्थ्यां पङ्क्तौ त्र्यक्षरस्य प्रस्तारः । तत्रैकं सर्वगुरु त्रीण्येकलघूनि त्रीणि द्विलघूनि एकं सर्वलघु । तथा पञ्चमादिपङ्क्तावपि सर्वगुर्वादिसर्वलघ्वन्तमेकद्वयादिलघु द्रष्टव्यमिति े ( १ ) सूत्रावृत्तिः शास्त्रसमाप्तिसूचनार्था । ( २ ) मात्रामेरुरप्युक्तो वाणीभूषणे-‘ द्वयं द्वयं समं कोष्ठं कृत्वान्त्येष्वेकमर्पयेत् । एकद्व्येकत्र्येकचतुष्क्रमेण प्रथमेष्वपि ॥ शीर्षाङ्काप्तपराङ्काभ्यां शेषकोष्ठान् प्रपूरयेत् । मात्रामेरुरयं दुर्ग: सर्वेषामतिदुर्गमः ॥ ' इति अत्र वृत्तप्रत्ययकौमुद्यां विशेषः-' मात्रागलक्रिया क्वापि नोक्ता सापीह वर्ण्यते । कलासङ्ख्याकमेकाङ्कमौत्तराधर्यतो न्यसेत् ॥

तिर्यग्द्वितीयपङ्क्तौ चोर्ध्वस्थाङ्कं संलिखेद्बुधः ।

तृतीयादावूर्ध्वकोणयुग्माङ्कं च युतं लिखेत् ॥

योजनासम्भवे युक्तमङ्कमेव लिखेदधः ।

प्रायुताङ्कावथ त्यक्त्वा पुनर्युक्त्वा पुरो लिखेत् ॥

युत्वा युत्वाधराङ्कान्तं लिखेद्धीमानधः स्थितैः ।

तिर्यगङ्कैर्द्वितीयाद्यैरेकगुर्वादयो मताः ॥

यत्कलान्वयिनाङ्केनाथैकगुर्वादिबोधनम् ।

गुरुद्विगुणितोनाङ्कास्तेनाङ्केन कला मताः ॥

। CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 434

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 434 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८२ छन्दःशास्त्रम् षष्ठप्रत्ययोऽप्यध्वपरिच्छित्तिरित्येके । सोऽत्यल्पत्वात् पुरुषेच्छाविधायित्वेनानियत-त्वाच्च नोक्तः ' । एवं प्रत्ययसमासः समाप्तः ॥

पिङ्गलाचार्यरचिते छन्दः शास्त्रे हलायुधः ।

मृतसंजीविनीं नाम वृत्तिं निर्मितवानिमाम् ॥

इति श्रीभट्टहलायुधकृतायां छन्दोवृत्तौ मृतसंजीविनीनाम्न्यामष्टमोऽध्यायः ॥

शिवप्रसादिनी - इस समय सूत्रकार एक - द्वि आदि लघु क्रिया की सिद्धि के लिए प्रथम प्रस्तारवृत्त के समान मेरू प्रस्तार वृत्त को प्रदर्शित करने जा रहे हैं - जिसकी विधा इस प्रकार समझनी चाहिए - सबसे प्रथम चतुष्कोण प्रकोष्ठ का निर्माण करें, उसके निम्न भाग में अर्ध निष्क्रान्त दो कोष्ठ का उसी प्रकार निर्माण करें, उसके नीचे उसी रूप में तीन प्रकोष्ठ, उसके नीचे चार प्रकोष्ठ, उसके नीचे पाँच प्रकोष्ठ, उसके नीचे छः प्रकोष्ठ, उसके नीचे सात प्रकोष्ठ, उसके नीचे आठ प्रकोष्ठ, पुनः उसके नीचे नौ प्रकोष्ठ का क्रमशः निर्माण करें । प्रथम प्रकोष्ठ में एक ( १ ) संख्या का स्थापन करना चाहिए, द्वितीय पंक्ति के दो प्रकोष्ठ में एक - एक के दो ( १ ) की संख्या को लिखें । तृतीय पंक्ति के तीनों प्रकोष्ठों में से आदि और अन्त के प्रकोष्ठों में तो दो १-१ संख्या स्थापित करें, पुनः मध्य प्रकोष्ठ में बगल प्रकोष्ठ गत एक - एक संख्या के योग २ ( १ + १ = २ ) आद्यैकाङ्गैः कलाः सर्वा ज्ञेया अथ तदूर्ध्वगैः । अङ्कुरूनकलायोगि गुर्वादिज्ञानमीरितम् ॥ ' इति । ( १ ) एतत् ' एकोनेऽध्वा ' ( ८।३३ ) इति सूत्रादर्शनमूलकमेवेत्युक्तमेव पुरस्तादिति । सञ्जीवितामपि विलोक्य हलायुधेन छन्दश्चितिं भुजगराजकृतां क्षताङ्गीम् । नानानिबन्धगहनानि चिरं विगाह्य काचिद् ‘ विशल्यकरणी ' मयकाहतेयम् ॥ १ ॥

मूर्ति यथा फणिपतेरिह लक्ष्मणाख्यां प्रागक्षतामतनुत श्वसनस्य सूनुः । दिव्यां विशल्यकरणीमुपहृत्य तद्वत् यत्नादिमामकरवं कृतिमुज्ज्वलाङ्गीम् ॥ केदारेऽङ्कुरिता पूर्व सिक्ता सागरवारिणा । वर्धिता सर्वतः सेयं विशल्यकरणी

भट्टधूपकरानन्तयज्ञेश्वरपरिष्कृता ।

श्रीवेदपुरुषस्यैषा पादयोरस्तु पादुका ॥

२ ॥

मया ॥ ३ ॥

४ ॥

॥ इति श्रीमद्धूपकरोपाह्व - विद्यालङ्कार - भट्टानन्तयज्ञेश्वरपरिष्कृता विशल्यकरण्याख्या छन्दःशास्त्रटिप्पणी ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 435

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 435 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टमोऽध्यायः २८३ को स्थापित करना होगा । चतुर्थ पंक्ति के चारों प्रकोष्ठों के आदि और अन्त के दो प्रकोष्ठों में पुनः पूर्ववत् एक - एक की दो ( १ ) संख्या लिखनी होगी, और मध्यवर्ती प्रकोष्ठ में पुन: प्रथम और द्वितीय पंक्ति के प्रकोष्ठद्वय का ३ ) का अङ्क जोड़कर क्रमश: ३-३ की संख्या लिखें । आगे भी इसी प्रकार से एकाऽक्षरअङ्क विन्यास करना होगा । ( स्पष्टता के लिए वर्णमेरू के प्रस्तार का प्रदर्शन - ) एकाक्षर का प्रस्तार द्वाक्षर का प्रस्तार त्र्यक्षर का प्रस्तार चतुरक्षर का प्रस्तार पञ्चाक्षर का प्रस्तार षडक्षर का प्रस्तार सप्ताक्षर का प्रस्तार १ ११ १२१ १ ३ ३ १ १४६४१ १५१० १०५.१ १६१५२०२५६१ १७२१३५ ३५२१७१ ४ ८ १६ ३२ ६४ १२८ अष्ठाक्षर का प्रस्तार १८२८५६ ७०५६२८८१ २५६ वर्ण मेरू की द्वितीय पंक्ति में एकाक्षर प्रस्तार दिखाए गये हैं, जहाँ पर एक सर्व गुरू होगा, और दूसरा सर्व लघु होगा । तृतीय पंक्ति में द्वाक्षरप्रस्तार को दिखलाया गया है, जिसमें एक सर्वगुरू तथा एक सर्वलघु और तीसरा दो द्विलघुविशिष्ट होगा । चतुर्थ पंक्ति में त्र्यक्षरप्रस्तार को प्रदर्शित किया गया है, जिसके अन्तर्गत एक सर्व गुरू, एक सर्व लघु और तीन द्विलघु होगा । इसी प्रकार पञ्चमाऽऽदि पंक्ति में सर्वगुरू, सर्वलघुअन्तवाला, एक आदि में दो लघुवाला इत्यादि । प्रस्ताराऽन्तर्गत षष्ठप्रत्यय का नाम अध्वयोग है । इसको निष्प्रयोजन समझकर सूत्रकार, अथवा वृत्तिकार ने कुछ भी नहीं कहा है । ॥ इति सांख्य - योग - न्याय - वैशेषिक - पद- वाक्य पारावारीणेन मैथिलपण्डित-चित्तनारायणपाठकाऽऽह्वयेन कृतायां पिङ्गलछन्दः शास्त्रीय-शिवप्रसादिनीव्याख्यायां अष्टमोऽध्यायः ॥ ॥ समाप्तश्चाऽयं ग्रन्यः ॥ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 436

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 436 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

छन्दः सूत्राणां वर्णक्रमेणानुक्रमणी ( अ ) अक्षरपङ्गिः पञ्चका-अग्निः सविता सोमो-अतिशयिनी सौ जूभौ अत्रानुक्तं गाथा अत्रायुङ् न च् अथ लौकिकम् अनुष्टुब् गायत्रैः अनुक्तानां कामतो अन्त्येनोपगीतिः अन्त्ये पञ्चमः अन्यत्र रातमाण्ड-अपरवक्रं नौ-अपराजिता नौस अपवाहको मूनौ नौ अयुक् चारुहासिनी अयुक् तृतीयेनोदी-अर्धे अर्धे वसुगण आर्या-अवितथं न्जौ भ्जौ अश्वललितं न्जौ भ्जौ अष्टौ वसव इति असंबाधा मृतौ न्सौ ( आ ) आख्यानकी तौ ज्गौ-आग्निवेश्यकाश्यप-आत्रैष्टुभाच्च यदार्षम् आदितः संदिग्धे अध्याये सूत्रम् । ३ ४४ ३ ६३ ८ १३ ८ १ ४ १५ ४ ८ ३ २३ | ३ ६ ९ ४ २ ९ | ४ २० ७ ३५ | ५ ४० 67 ६ ३२ ४ ४० ४ ३८ ५ ३१ | ४ ३१ ८ १४ ७ २७ १ १५ ७ 9 ) ५ ५ ३८ ३ ६६ ४ ९ ३ ६१ । अध्य आद्यं चतुष्पादृतुभिः आद्यर्धसमा गीतिः आपातलिका भगौन् ४ आभ्यां युगपत्प्रवृत्तकम् ४ आसुरी पञ्चदश २ आस्तारपङ्किः परतः ३ ( इ ) इन्द्रवंशा तौ ज्रौ m ३ इन्द्रवज्रा तौ ज्गौ ग् w ६ इत्यादिपूरणः m ३ उत्क्रमेणोद्गीतिः ( 3 ) x उद्गतामेकतः स्ौ 59 उद्धर्षिणी सेतवस्य उपचित्रकं सौ स्लौग् 5 उपरिष्टाज्ज्योतिरन्त्येन m उपरिष्टाद्बृहत्यन्ते ३ उपस्थितप्रचुपितं उपस्थिता त्जौ ज्गौ ६ उपेन्द्रवज्रा ज्तौ ज्गौ ग् ६ उभयोर्महाचपला ६ ॥ उरोबृहती यास्कस्य ३ उष्णिग्गायत्रौ जागतश्च ३ ( ऊ ) ऊनाधिकेनैकेन-( E ) ऋचां त्रिः २ ऋषभगजविलसितं CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 437

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 437 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( TI ) एकद्वित्रिचतुष्पादुक्तपादम् एकस्मिन्पञ्चके छन्दः एकेन त्रिष्टुब्ज्योतिष्मती एकैकं शे एकोऽध्वा एभिः पादाकुलकम् ( क ) ककुम्मध्ये चेदन्त्यः कदा सज् कनकप्रभा सूज़ौ सृजौ का गुहार् कान्तोत्पीडा मौ मौ किं वद भ् कुटिलगतिन तौ कुटिला म्भौ न्यौ न्यौ कुड्मलदन्ती भूतौ कुमारललिता-कुसुमविचित्रा न्यौ न्यौ कुसुमितलतावेल्लिता केतुमती स्जौ स्जौ क्रौञ्चपदा भूमौ भौ क्वचित् त्रिपादृषिभिः क्वचिन्नवकाश्चत्वारः ( ख ) खञ्ज महत्यजीत ( ग ) गन्ता द्विर्वसवो मात्रा-गन्ते गश्चेत्सौम्या गायत्री छ ० शा ०८२४ JK Sanskrit छन्दःसूत्राणां वर्णक्रमेणानुक्रमणी अध्याये सूत्रम् गायत्र्या वसवः ३ ७ गावन्त आपीडः ३ ५५ गावादौ चेत्प्रत्यापीडः ३ ५० गीत्यार्या लः २ १२ गृ ल् ८ ३३ गौ गन्तमध्यादिर्लश्च ४ ४८ | गौपच्छन्दसकम् गौरी नौ सौ ग् गौरी नौ रौ ३ १ ९ १ w ६ ग्लिति वृत्तम् ८ ७ ग्लिति समानी ग्लौ १ ३ ६ ४० ( च ) १ ७ चञ्चलाक्षिका नौ रौ ८ ८ चतुःशतमुत्कृतिः ८ १० चतुरश्चतुरस्त्यजे-२ चतुरश्चतुरः प्राजाप-६ ३ | चतुष्कषट्कौ त्रयश्च ६ ३५ | चतुष्पादृषिभिः ७ २१ चन्द्रावर्ता नौ नौ स् ५ ३६ चपला द्वितीय-७ ३० चपला युजो न् ३ ९ चित्रपदा भौगौ ३ ३३ चित्रा नवमश्च चलिकैकोनत्रिंशदे-४४ ( ( ) I छ ) छन्दः ४ ४२ ( ) ( ज I ) १ १० जगती ४ ५१ जगती षड्भिः २ २ जगत्या आदित्याः Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation २८५ अध्याये सूत्रम् ३ ५ २१ ५ २२ ४ ४८ १ ∞ ९ ४ ∞ १३ ४ ∞ ३३ ७ 9 ४ ९ 0 ५ ७ 9 २४ 5 ६ 0 १४ ३६ १ ४ २ २ ११ ३ ४७ ३ २२ ११ ४ २४ ५ १६ ६ ५ ४ ४५ ४ ५२ २ ६ २७ 2 ३ ४ % ९ ३ x ४ USA

पृष्ठ 438

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 438 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८६ जघनपूर्वेतरत्र जलधरमाला भमौ-जलोद्धतगति जह्यादिसुरी ततं नौ रौ ततो येकं जह्यात् तथा जगती तनुमध्या त्यौ तन्वी भूतौ न्सौ भौ तान्यभिसंव्याप्रेभ्यः तान्युष्णिमनुष्टुब्बृहं-तावदर्धे तद्गुणितम् तिस्रस्तिस्रः सनाम्न्य तृतीयं द्विपाज्जगत-तृतीयस्य सौरभकं तोटकं सः त्रिपात्क्वचिज्जाग-त्रिपात्त्रैष्टुभैः त्रिपादणिष्टमध्या त्रिभिर्जागतैर्महा त्रिषु गणेषु पादः त्रिष्टुभो रुद्राः त्रींस्त्रीनृचाम् दण्डको नौ र देवतादितश्च दैव्येकम् दोधकं भौ भूगौ न् द्रुतमध्या भौ भगौ द्रुतविलम्बितं न्भौ भ्रौ छन्दः शास्त्रम् अध्याये सूत्रम् ४ २६ | द्वाभ्यां विराट्खराजौ ८ ४ द्वावप्यल्पश: ६ ३३ द्विः शून्ये २ १३ द्विकौ ग्लौ ६ ३४ द्वितीयं द्वितीयमतितः ८ २७ | द्वितीयचतुर्थयोरश्च ३ ५१ द्विर ६ २ द्विर्व्यूनं तदन्तानाम् ७ २ ९ द्वौ द्वौ साम्नां वर्धे ४ ३ द्वौ नवकौ षट्कश्च २ १४ ( घ ) ८ ३१ | धीश्रीस्त्रीम् २ १५ | धृत्यष्टिशक्वरीजगत्यः ३ १६ श्रादिपरः ५ २६ ( न ) ६ २१ न प्रथमा त्स्नौ २४ | नवमालिनी न्जौ ३ १७ न हस न् ३ ५४ नाराचकं नौ रौ रौ ३५ न्यङ्कुसारिणी द्वितीयः ४ २२ न्लौ चेत्पदं द्वितीयादि ३ ६ न्लौ वा २ १० पङ्किर्जागतौ गायत्रौ ७ ३३ | पञ्चमेन पूर्वः साकं ३ ६२ | पणवो म्नौ युगौ २ ३ पथ्या पञ्चभिर्गायत्रैः ६ १८ पथ्या पूर्वश्चेत्तृतीयः ५ ३३ पथ्या युजो ज् ६ ३० पदपङ्किः पञ्च अध्याये ३ ३ ४ ५ ८ ३ १ ४ 3 w or mi ४ xx ४ ३ ४ ६ ३ ३ ५ द्वादशश्च वानब्रासिक्का mhskrit hos k Academy, Jame प्रयुक्तेतोपुचित्रा Foundation . USAY

पृष्ठ 439

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 439 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

परे पूर्णम् परे पूर्णमिति परोष्णिक् परः पादः पादश्चतुर्भाग: पादस्यानुष्टुब्बक्रम्. पुटो नो म्यौ वसुसमु-पुरउष्णिक्पुरः पुरस्ताज्ज्योतिः प्रथमेन पुरस्ताद्बृहतीपुर: पुष्पिताग्रा नौ -पूर्वे पूर्वा पूर्वी चेदयुजौ सत: -पृथक् पृथक् पूर्वत पृथग्ला मिश्राः पृथ्वी ज्सौ सौ प्रकृत्या चोपसर्ग-प्रतिपादं चतुर्वृध्द्या प्रतिलोमगणं द्विर्लाद्यं प्रत्यापीडो गावादौ च प्रथमश्चण्डवृष्टिप्रपातः प्रथमस्य विपर्यासे प्रमिताक्षरा सूजौ सौ प्रस्तारपङ्किः पुरतः प्रहरणकलिता प्रहर्षिणी नौ जौ ग् प्राग्यजुषामा इति प्राजापत्याष्टौ छन्दःसूत्राणां वर्णक्रमेणानुक्रमणी अध्याये सूत्रम् | ८ ३४ | भुजगशिशुमृता ८ ३५ भुजङ्गप्रयातं यः ३ २१ भुजङ्गविजृम्भितं मौ ३ १ भ्रमरविलसिता म्भौ ४ १० भौ न्तौ च ५ ९ ( म ) ६ ३२ मणिगुणनिकरो वस्वृ-३ २० मत्तमयूरं म्तौ सौ ३ ५२ मत्ताक्रीडा मौ त्नौ ३ ३२ मत्ता म्भौ सुगौ ५ ४१ मद्रकं भ्रौ न्रौ न्रौ ४ २५ I मध्येऽन्ते च ३८ v मध्ये ज्योतिर्मध्यमेन w ६ मन्दाक्रान्ता म्भौ ८ २२ x मयूरसारिणी जैं र्गौ ७ १७ 2 माणवकाक्रीडितकं ४ ४ मालर्तुनवकौ चेत् ५ २० मालिनी नौ म्यौ ८ २६ मिश्रौ च ५ २३ ( य ) ७ ३४ चतुर्यात् ५ २४ यजुषां ६ २ ९ यतिर्विच्छेदः ४० यथा वृत्तसमाप्तिर्वा ७ यवमती र्जी ज १ युगपरान्तिका १६ ( र ) ५ ) 12 ( रथोद्धता न लग् बृहतीजागत- २६ राश्यूनम्-रुक्मवती भूमौ स्गौ ( भ ) रुचिरा ज्भौ स्जौ ग् भद्रविराट् त्जौ ग ५ ३५ अध्या Www ६ ६ ७ 9 w 5 ७ 999 ७ ६ us ७ 9 ३ mm m 9 w w 99 ५ 5 २ or ६ wr ४ x ५ 50 ६ ws ५ ६ us ७ 9 CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

पृष्ठ 440

छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत, पृष्ठ 440 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८८ रूपे शून्यम् रोचनाभाः कृतयः ( ल ) लः पूर्वश्चेज्ज्योतिः लः समुद्रा गणः ललना भूतौ न्सावि-ललितं नौ सा । लौ सः लिगति प्रमाणी ( व ) वंशपत्रपतितं भ्रौ वंशस्था ज्तौ ज्रौ वरतनुर्नूजौ ज्नौ दरयुवती भ्रौ वरसुन्दरी भूजौ वरा सा य् वर्धमानं नौ नौ सौ वसन्ततिलका वसवस्त्रिकाः वसुधा स्. वस्विन्द्रियसमुद्रा-वातोर्मी म्भौ त्गौ वाद्यन्तावुपजातयः वान्यत् वाहिनी त्यौ म्यावृ-वितानमन्यत् विद्युन्माला मौ गौ विपरीताख्यानकी विपरीता प्रतिष्ठा विपरीता यवमध्या छन्दःशास्त्रम् अध्याये सूत्रम् ८ २ ९ विपरीता वाराही ३ ६८ | विपरीतैकीयम् विपरीतौ च 30 ४ ५० विपुलान्या ४ १२ | विपुलायुग्लः सप्तमः | विबुधप्रिया सौं ८२४ ८ ६ विराजो दिशः ५ २७ | विलासिनी ज्रौ ज्गौ १३ विश्लोकः पञ्चमाष्टमौ ७ विषमं च विष्टारपङ्गिरन्तः ७ १८ विस्मिता य्मौ त्सौ ६ २८ वृत्तम् ३ वृन्ता नौ स्गौग् वेगवती सौ १२ वैराजो गायत्रौ च ९ वैतालीयं द्विःस्वरा २ वैश्वदेवी मौ यावि ५ २ ९ ७ v ८ ( श ) शशिवदना म्जौ ८ २३ शार्द्रलविक्रीडितं १ ४ शालिनी मृतौ त्गौ ग् ८ १५ शिखरिणी यूमौ न्सौ ६.२० शिखा विपर्यस्यार्धा ६ १७ शिखैकोनत्रिंश-५ १२ शुद्धविराड् ऋषभं-६ ४२ शुद्धविराड् म्सौ जगौ ५ ८ शेषः प्रचित इति ६ शेषे परेण युङ् न-३८ शैलशिखा भ्रौ न्मौ ३ १५ श्यामान्यतिच्छन्दांसि ३ ५८ अध्याये सूत्रम् ३ १३ m ५ 2 १५ ३ ३ x ९ ४ २३ m ५ १७ 2 ८ १६ w ३ v ५w w ६ २६ x ४४ x x I ५ ३ 35 ४२ ≈ १८ v ५ १ ६ w २४ 5mm ३४ ३४ x ३२ w ४१ १ ९ २२ ६ १ ९ ७२० ४४ ९ ४३ 5 ३० w SPIES ७ 9 ३६ ४ ३५ ८ ११ ३ ६७ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammu श्येनी, रजौ, by ग्लौ- Indation USÁ २५