श्रीगणेशाय नमः।
छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत
Chanda Shastram Of Pingal Acharya Edited And Commented By Chitta Narayan Pathak With Mrita Sanjivani Annotation Of Halayudh Bhatta - Chaukhamba Vidya Bhavan Varanasi · 444 पृष्ठ · 45 खण्ड
In English
Chanda Shastram of Pingala
This is a Sanskrit treatise on prosody (the study of poetic meters) written by Acharya Pingala. This edition includes the Mrita Sanjivani commentary by Halayudha Bhatta, edited and annotated by Chitta Narayan Pathak.
This book answers
- What are the different types of sanskrit poetic meters?
- How is meter defined in vedic prosody?
- What is the relationship between syllables and meters?
- How do various meters like gayatri and trishtup differ?
विषय सूची
- श्रीमत्पिङ्गलाचार्यविरचितं छन्दः शास्त्रम् श्रीमद्भगृहलायुधप्रणीत ' मृतसञ्जीविन्याख्य ' वृत्तिसमेतम् - भाषाभाष्यसमेतश्च भाष्यकारः सम्पादकश्च… 1–10
- भूमिका ७ अत्रोच्यते- प्राणमात्रा छन्दः । सर्वं चेदं स्थावरजङ्गमं सप्राणमेवेह जीवति । प्राण-धारणं हि जीवनम् । अतः प्राणापगमे निर्जीवं विनश्यति सर्वम्… 11–20
- भूमिका १७ लोकोऽनुरूपोऽमुष्य लोकोऽनुरूप: । ' इत्यैतरेयोक्तन्यायेनैतल्लोकानुरूपेऽमुष्मिन् लोके प्रति-माशब्दो लब्धावसर इति तत्पारिशेष्यादन्तरिक्षे… 21–30
- भूमिका ३. वार्षिकाः संस्काराः = आग्रयणादयः । ४. नैमित्तिकाः संस्काराः उद्वाहान्ताः । ५. काम्याःसंस्काराः = अग्निष्टोमादयः, प्रायश्चित्तानि = '… 31–40
- भूमिका ३७ एतेन ‘ स्वच्छन्दोच्छलदच्छे ' त्यादयः प्रयोगा अपि सुव्याख्याताः । ( ८ ) ‘ राज्येन च्छन्दयामासुः ’ इत्यादावपि विरेचनस्य व्यावर्तनापरपर्यायस्य… 41–50
- भूमिका ४७ इत्येवमादिभिः काव्यजातेषु एवमन्यत्रान्यत्र च वेदविषयतया छन्दः शब्दः प्रयुज्यते । ' अनन्ताश्च वेदाः श्रूयन्ते ' –… 51–60
- भूमिका ५७ त्रिपाद्गायत्रीत्वमित्येवं भेदेन लक्षणं करिष्यते । दृश्यते हि त्रिपादगायत्र्या वेदमात्र-गोचरत्वमथान्यस्याश्चतुष्पद्या… 61–70
- भूमिका ६७ नाभ्युपगम्यते, तस्माददोषः । अन्येऽपि वदन्ति - भिद्यते हीयं संहिता वर्णाक्षरपदपादपद्यादिषु प्रत्यर्थं प्रत्यर्थं रूपभेदेन… 71–80
- भूमिका ७७ कुहूः । चन्द्रमा एव धाता । ” इत्यादि । तदन्तरेण च्छन्दोवेदमशक्यमासामनुमतिरा-कासिनीवालीकुहूनां सर्वच्छन्दोभिः… 81–90
- प्रस्तावना ८७ छन्दः शास्त्रस्य व्याख्यानम् अदश्छन्दःशास्त्रं दुरूहसूत्रमयत्वाद्व्याख्यानसापेक्षमित्यत्र न कोऽपि संशयः… 91–100
- भूमिका ९ ७ वेद का अध्ययन करता है ” इसि श्रोत्रिय शब्द का निपातन हुआ करता है । मनुस्मृति में भी - ' युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान् विप्रोऽर्धपञ्चमान्… 101–110
- भूमिका १०७ ( १ ) अतिजगती, ( २ ) शक्वरी, ( ३ ) अतिशक्वरी, ( ४ ) अष्टि, ( ५ ) अत्यष्टि, ( ६ ) धृति, ( ७ ) अतिधृति ये सात प्रकार के छन्द वेदों में उपलब्ध… 111–120
- भूमिका ११७ ( ५ ) पङ्क्ति - जिस छन्द में दो पाद द्वादशाऽक्षरों वाले हों, एवं शेष दो पाद अष्टाक्षरों से युक्त हों, वह छन्द पंक्ति कहलाता हैं… 121–130
- भूमिका १२७ ६ + ६ = २४ ) चार पाद हों, उसे चतुष्पाद गायत्री कहा जाता है । यथा-इन्द्रः शचीपति - र्बलेन वीलितः । दुश्यवनो वृषा समत्सु सासहि… 131–140
- भूमिका १३७ के नाम से कहा जाता है । अतः उनके मत में " चतन्तम् " के आगे खरी पायी को दिया जाना अनुपयुक्त होगा… 141–150
- विषयाः मात्रासमकाधिकारः गीत्यार्यादिलक्षणानि मात्राच्छन्दसां लघुगुरुज्ञानम् ( पञ्चमोऽध्यायः ) वृत्ताधिकारः अर्धसमवृत्तसङ्ख्या विषमवृत्तसङ्ख्या… 151–160
- प्रथमोऽध्यायः ९ ३ । ३ । १०३ ) इत्यकारप्रत्ययो यथा स्यात् — कुण्डा, हुण्डा; ( इत्यादीनाम् । तथा- ) ईहा-ञ्चक्रे, ऊहाञ्चक्रे, इत्येवमादीनाम् ' इजादेश्च… 161–170
- द्वितीयोऽध्यायः १ ९ तृतीयादिषु कोष्ठेषु क्रमेणैकैकमक्षरं गृहीत्वा वर्धेत । तथैव याजुषी । शिवप्रसादिनी -- जिन गायत्रियों विधान नहीं हो पाया है, ऐसी जो… 171–180
- तृतीयोऽध्यायः २ ९ का कथन हुआ है । छः अक्षरों वाले चार पादों का आर्षी गायत्री छन्द हुआ करता है, इन चारों पादों की अक्षर संख्या को मिलाने पर आर्षी गायत्री… 181–190
- तृतीयोऽध्यायः द्विषस्त॒र ' ' ऋण॒या न॑ ईयसे ( ३ ) । ' ( ऋग्वेदे - अ ० ७ अ ० अन्तपक्ष उदाहरणम्-' मा कस्मै॑ धातम॒भ्य॑मि॒त्रिणे॑ नो॒ ( १ ) माकुत्रा॑ नो… 191–200
- तृतीयोऽध्यायः ४ ९ अक्षरपङ्क्तिः पञ्चकाश्चत्वारः । ३ । ४४ । मृतसञ्जीवनी – पञ्चाक्षरैश्चतुर्भिः पादैः ' अक्षरपङ्क्तिः ' नाम छन्दः… 201–210
- तृतीयोऽध्यायः ५ ९ प्राप्ते सति बहुभिरक्षरैरूना अपि विरारूपादयस्त्रिष्टुबधिकारोक्तस्त्रिष्टुभ एव स्युः… 211–220
- तृतीयोऽध्यायः ६ ९ ( आदिपदग्राह्य ) स्वर आदि छन्दोगत चिह्नविशेषाऽनुसार किया जाना चाहिए । ६२ । ( आगे के सूत्र से गायत्री आदि सातों छन्दों के देवता को कहते… 221–230
- चतुर्थोऽध्यायः ७ ९ ( ७ ) । ' ( ऋग्वेदे अ ० २ अ ० १ ० २२ मं ० ६ ) । अष्टषष्ट्यक्षरमत्यष्टिः । यथा-' अद॑र्शि गा॒तुरु॒रवे॒ वरी॑यसा॒ ( १ ) पन्था॑ ऋ॒तस्य॒… 231–240
- चतुर्थोऽध्यायः ८ ९ मृतसञ्जीवनी - अन्त्ये भवमन्त्यम् । दिगादित्वाद्यत् । अन्त्ये द्वितीयार्थे पञ्चमश्चेद्गणः ( IIII ) सर्वलघुर्भवति, तदा प्रथमादि पदं… 241–250
- चतुर्थोऽध्यायः ९९ मृतसञ्जीवनी – पूर्वोक्तात्क्रमाद्विपरीतः क्रम उत्क्रमः । अयमर्थः- आद्यमन्त्यं भवत्यर्धम्, अन्त्यमादौ, सा ' उद्गीतिः ' नाम आर्या… 251–260
- चतुर्थोऽध्यायः १० ९ रगण: ल. गु. १३४५६८ ९ १११२१४ IS IIISI 51 S इ - द भ - र - त - वं - श - भू - भृतां रगण: ल. गु. १३ ४५ ६८ ९ १११२१४ । ऽ । । ऽ । ऽ… 261–270
- चतुर्थोऽध्यायः अन्यैः पुनरन्यथैवेदं सूत्रमधीयते— ' चूलिकार्धमेकोनत्रिंशदन्ते ग् ' इति । तेषामुभ-योश्चाप्यर्धयोरेकोनत्रिंशन्मात्रा गुर्वन्ता भवन्ति… 271–280
- पञ्चमोऽध्यायः १२ ९ गु ० जगणः यगण: गु ० ल ० तगणः यगणः गु ० 5 151 SSS 1 551 155 5 किं ( १ ) चिदुन्न ( ४ ) तघोणा -ग्रं म ( १ ) ही काम ( ४ ) यते व - कम्… 281–290
- पञ्चमोऽध्यायः १३ ९ चतुर्थो वर्णः प्रायेण गुरुर्भवतीत्याम्नायः । अतः परं विषमवृत्तान्याह-शिवप्रसादिनी - ( ५ । १८ ) पूर्व सूत्र की निवृत्ति हो जाती है… 291–300
- पञ्चमोऽध्यायः १४ ९ तृतीयस्य पादस्य स्थाने यदा नकारौ ( 111.111 ) सकार ( 115 ) नकारौ ( । । ) पुनर्नकार (… 301–310
- पञ्चमोऽध्यायः नगण: जगण: जगणः रगणः 5 5 1 S स हि सु खितो ऽर्थि - ज - न - स्त - था - वि- धः । ( १ ( २ ) ( ३ ) ( ४ ) ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १० ११ १२… 311–320
- संमोहाच्छन्दः ( ५ । १ ) — हारीच्छन्दः ( ५/५ ) -हंसच्छन्दः ( ५ । ७ ) – विदग्धकच्छन्दः ( ५ । ११ ) षष्ठोऽध्यायः १६ ९ ( ' धारि ' वा ० भू ० ) ( सुप्रतिष्ठायाम्… 321–330
- षष्ठोऽध्यायः १७ ९ ' शुद्धविराट् म्सौ जगौ । ६ । १० । मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे मकार ( ऽऽऽ ) सकार ( 115 ) जकार ( 151 ) गकारा ( 5 ) भवन्ति तद्वृतं '… 331–340
- षष्ठोऽध्यायः १८ ९ उपेन्द्रवज्रा जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० isi s si isi s S मनोर - मं यौव - नमुद्र - ह - न्त्या ( ८ ) बाला- यथा— इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा… 341–350
- षष्ठोऽध्यायः १ ९९ तथोदाहरणम्-मगणः भगण: तगणः गु ० गु ० 555 1155 S S यात्युत्से - कं ( ४ ) सप - दि प्राप्य - किं - चि ( ७ ) -मगणः भगणः तगणः गु ० गु ० 5 5 5… 351–360
- षष्ठोऽध्यायः २० ९ नगण: यगणः 1 11 विगलि - तहारा नगण: यगण: विरचितवेषं शिवप्रसादिनी नगण: यगण: सकुसु - ममाला नगण: यगणः S सुरत- विशेषं - जिसके प्रत्येक नगण:… 361–370
- सप्तमोऽध्यायः २१ ९ सगण ( IIS ) और अन्त्य गुरू वर्ण ( S ) हो, वह वृत्त " गौरी ” नाम से पुकारा जाता है । ४… 371–380
- सप्तमोऽध्यायः २२ ९ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रतिपाद में भगण ( 511 ) रंगण ( 515 ) दो नगण ( III - III ) एवं एक गुरू वर्ण क्रमशः उपलब्ध हो, तो वह वृत्त (… 381–390
- सप्तमोऽध्यायः २३ ९ मगण: रगण: भगणः नगणः यगणः भगणः ल ० गु ० 5 53 515 5 S SIII 5 या पीनो- गाढतु -ङ्ग ( ७ ) स्तन - जघन - घना ( ७ ) भो - गालस - ग - ति ( ६ )… 391–400
- सप्तमोऽध्यायः २४ ९ नगण: नगण: रगणः सगणः ल ० गु ० 1 S खि! लुलि - तमल- कं ( ११ ) करे स्थितमा - न - न ( ७ ) मगण: मगणः तगण: नगण: 5 5 5 5 5 5 5 5 चिन्तास - क्ता… 401–410
- अष्टमोऽध्यायः २५ ९ सगणः जगणः सगणः जगण: गु ० कनक - प्रभा पृथुनितम्बशालि - नी सगणः जगणः सगणः जगण: गु ० S 51 5 विपुल - स्तनी ह - रिणशा - वकेक्ष - णा… 411–420
- अष्टमोऽध्यायः २६ ९ है जिसका स्वरूप इस प्रकार हुआ करता है ( 551 ) और उसी का दो गुरू आदि वाले तीन अन्य भेद लघु आदिवाला गुरू ( 1-5-1 ), गुरू आदि वाला दो लघु… 421–430
- अष्टमोऽध्यायः २७ ९ ३० एवं ३१ सूत्र के अङ्कस्थान प्रकार ( १ ) अर्द्धस्थान-- २, ८ × ८ = ६४ ( २ ) शून्यस्थान-- 0, ४ २ = ०८ ( ३ ) अर्द्धस्थान-- २, २ x २ = ०४… 431–440
- ( ष ) षङ्कसप्तकयो-षङ्कसप्तअष्टकै-पङ्के ककुद्मती षट् चामिश्रा युजि षष्ठश्च ल् षष्ठो ज् ( स ) संस्तारपतिर्बहिः सतोबृहती ताण्डिन: सप्तमः प्रथमादि सममर्धसमं… 441–444