छन्दश्शास्त्र पिङ्गल ऋषिकृत

विषय सूची

• विषयपृष्ठ
• श्रीमत्पिङ्गलाचार्यविरचितं छन्दः शास्त्रम् श्रीमद्भगृहलायुधप्रणीत ' मृतसञ्जीविन्याख्य ' वृत्तिसमेतम् - भाषाभाष्यसमेतश्च भाष्यकारः सम्पादकश्च… 1–10
• भूमिका ७ अत्रोच्यते- प्राणमात्रा छन्दः । सर्वं चेदं स्थावरजङ्गमं सप्राणमेवेह जीवति । प्राण-धारणं हि जीवनम् । अतः प्राणापगमे निर्जीवं विनश्यति सर्वम्… 11–20
• भूमिका १७ लोकोऽनुरूपोऽमुष्य लोकोऽनुरूप: । ' इत्यैतरेयोक्तन्यायेनैतल्लोकानुरूपेऽमुष्मिन् लोके प्रति-माशब्दो लब्धावसर इति तत्पारिशेष्यादन्तरिक्षे… 21–30
• भूमिका ३. वार्षिकाः संस्काराः = आग्रयणादयः । ४. नैमित्तिकाः संस्काराः उद्वाहान्ताः । ५. काम्याःसंस्काराः = अग्निष्टोमादयः, प्रायश्चित्तानि = '… 31–40
• भूमिका ३७ एतेन ‘ स्वच्छन्दोच्छलदच्छे ' त्यादयः प्रयोगा अपि सुव्याख्याताः । ( ८ ) ‘ राज्येन च्छन्दयामासुः ’ इत्यादावपि विरेचनस्य व्यावर्तनापरपर्यायस्य… 41–50
• भूमिका ४७ इत्येवमादिभिः काव्यजातेषु एवमन्यत्रान्यत्र च वेदविषयतया छन्दः शब्दः प्रयुज्यते । ' अनन्ताश्च वेदाः श्रूयन्ते ' –… 51–60
• भूमिका ५७ त्रिपाद्गायत्रीत्वमित्येवं भेदेन लक्षणं करिष्यते । दृश्यते हि त्रिपादगायत्र्या वेदमात्र-गोचरत्वमथान्यस्याश्चतुष्पद्या… 61–70
• भूमिका ६७ नाभ्युपगम्यते, तस्माददोषः । अन्येऽपि वदन्ति - भिद्यते हीयं संहिता वर्णाक्षरपदपादपद्यादिषु प्रत्यर्थं प्रत्यर्थं रूपभेदेन… 71–80
• भूमिका ७७ कुहूः । चन्द्रमा एव धाता । ” इत्यादि । तदन्तरेण च्छन्दोवेदमशक्यमासामनुमतिरा-कासिनीवालीकुहूनां सर्वच्छन्दोभिः… 81–90
• प्रस्तावना ८७ छन्दः शास्त्रस्य व्याख्यानम् अदश्छन्दःशास्त्रं दुरूहसूत्रमयत्वाद्व्याख्यानसापेक्षमित्यत्र न कोऽपि संशयः… 91–100
• भूमिका ९ ७ वेद का अध्ययन करता है ” इसि श्रोत्रिय शब्द का निपातन हुआ करता है । मनुस्मृति में भी - ' युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान् विप्रोऽर्धपञ्चमान्… 101–110
• भूमिका १०७ ( १ ) अतिजगती, ( २ ) शक्वरी, ( ३ ) अतिशक्वरी, ( ४ ) अष्टि, ( ५ ) अत्यष्टि, ( ६ ) धृति, ( ७ ) अतिधृति ये सात प्रकार के छन्द वेदों में उपलब्ध… 111–120
• भूमिका ११७ ( ५ ) पङ्क्ति - जिस छन्द में दो पाद द्वादशाऽक्षरों वाले हों, एवं शेष दो पाद अष्टाक्षरों से युक्त हों, वह छन्द पंक्ति कहलाता हैं… 121–130
• भूमिका १२७ ६ + ६ = २४ ) चार पाद हों, उसे चतुष्पाद गायत्री कहा जाता है । यथा-इन्द्रः शचीपति - र्बलेन वीलितः । दुश्यवनो वृषा समत्सु सासहि… 131–140
• भूमिका १३७ के नाम से कहा जाता है । अतः उनके मत में " चतन्तम् " के आगे खरी पायी को दिया जाना अनुपयुक्त होगा… 141–150
• विषयाः मात्रासमकाधिकारः गीत्यार्यादिलक्षणानि मात्राच्छन्दसां लघुगुरुज्ञानम् ( पञ्चमोऽध्यायः ) वृत्ताधिकारः अर्धसमवृत्तसङ्ख्या विषमवृत्तसङ्ख्या… 151–160
• प्रथमोऽध्यायः ९ ३ । ३ । १०३ ) इत्यकारप्रत्ययो यथा स्यात् — कुण्डा, हुण्डा; ( इत्यादीनाम् । तथा- ) ईहा-ञ्चक्रे, ऊहाञ्चक्रे, इत्येवमादीनाम् ' इजादेश्च… 161–170
• द्वितीयोऽध्यायः १ ९ तृतीयादिषु कोष्ठेषु क्रमेणैकैकमक्षरं गृहीत्वा वर्धेत । तथैव याजुषी । शिवप्रसादिनी -- जिन गायत्रियों विधान नहीं हो पाया है, ऐसी जो… 171–180
• तृतीयोऽध्यायः २ ९ का कथन हुआ है । छः अक्षरों वाले चार पादों का आर्षी गायत्री छन्द हुआ करता है, इन चारों पादों की अक्षर संख्या को मिलाने पर आर्षी गायत्री… 181–190
• तृतीयोऽध्यायः द्विषस्त॒र ' ' ऋण॒या न॑ ईयसे ( ३ ) । ' ( ऋग्वेदे - अ ० ७ अ ० अन्तपक्ष उदाहरणम्-' मा कस्मै॑ धातम॒भ्य॑मि॒त्रिणे॑ नो॒ ( १ ) माकुत्रा॑ नो… 191–200
• तृतीयोऽध्यायः ४ ९ अक्षरपङ्क्तिः पञ्चकाश्चत्वारः । ३ । ४४ । मृतसञ्जीवनी – पञ्चाक्षरैश्चतुर्भिः पादैः ' अक्षरपङ्क्तिः ' नाम छन्दः… 201–210
• तृतीयोऽध्यायः ५ ९ प्राप्ते सति बहुभिरक्षरैरूना अपि विरारूपादयस्त्रिष्टुबधिकारोक्तस्त्रिष्टुभ एव स्युः… 211–220
• तृतीयोऽध्यायः ६ ९ ( आदिपदग्राह्य ) स्वर आदि छन्दोगत चिह्नविशेषाऽनुसार किया जाना चाहिए । ६२ । ( आगे के सूत्र से गायत्री आदि सातों छन्दों के देवता को कहते… 221–230
• चतुर्थोऽध्यायः ७ ९ ( ७ ) । ' ( ऋग्वेदे अ ० २ अ ० १ ० २२ मं ० ६ ) । अष्टषष्ट्यक्षरमत्यष्टिः । यथा-' अद॑र्शि गा॒तुरु॒रवे॒ वरी॑यसा॒ ( १ ) पन्था॑ ऋ॒तस्य॒… 231–240
• चतुर्थोऽध्यायः ८ ९ मृतसञ्जीवनी - अन्त्ये भवमन्त्यम् । दिगादित्वाद्यत् । अन्त्ये द्वितीयार्थे पञ्चमश्चेद्गणः ( IIII ) सर्वलघुर्भवति, तदा प्रथमादि पदं… 241–250
• चतुर्थोऽध्यायः ९९ मृतसञ्जीवनी – पूर्वोक्तात्क्रमाद्विपरीतः क्रम उत्क्रमः । अयमर्थः- आद्यमन्त्यं भवत्यर्धम्, अन्त्यमादौ, सा ' उद्गीतिः ' नाम आर्या… 251–260
• चतुर्थोऽध्यायः १० ९ रगण: ल. गु. १३४५६८ ९ १११२१४ IS IIISI 51 S इ - द भ - र - त - वं - श - भू - भृतां रगण: ल. गु. १३ ४५ ६८ ९ १११२१४ । ऽ । । ऽ । ऽ… 261–270
• चतुर्थोऽध्यायः अन्यैः पुनरन्यथैवेदं सूत्रमधीयते— ' चूलिकार्धमेकोनत्रिंशदन्ते ग् ' इति । तेषामुभ-योश्चाप्यर्धयोरेकोनत्रिंशन्मात्रा गुर्वन्ता भवन्ति… 271–280
• पञ्चमोऽध्यायः १२ ९ गु ० जगणः यगण: गु ० ल ० तगणः यगणः गु ० 5 151 SSS 1 551 155 5 किं ( १ ) चिदुन्न ( ४ ) तघोणा -ग्रं म ( १ ) ही काम ( ४ ) यते व - कम्… 281–290
• पञ्चमोऽध्यायः १३ ९ चतुर्थो वर्णः प्रायेण गुरुर्भवतीत्याम्नायः । अतः परं विषमवृत्तान्याह-शिवप्रसादिनी - ( ५ । १८ ) पूर्व सूत्र की निवृत्ति हो जाती है… 291–300
• पञ्चमोऽध्यायः १४ ९ तृतीयस्य पादस्य स्थाने यदा नकारौ ( 111.111 ) सकार ( 115 ) नकारौ ( । । ) पुनर्नकार (… 301–310
• पञ्चमोऽध्यायः नगण: जगण: जगणः रगणः 5 5 1 S स हि सु खितो ऽर्थि - ज - न - स्त - था - वि- धः । ( १ ( २ ) ( ३ ) ( ४ ) ( ५ ) ( ६ ) ( ७ ) ( ८ ) ( ९ ) ( १०१११२… 311–320
• संमोहाच्छन्दः ( ५ । १ ) — हारीच्छन्दः ( ५/५ ) -हंसच्छन्दः ( ५ । ७ ) – विदग्धकच्छन्दः ( ५ । ११ ) षष्ठोऽध्यायः १६ ९ ( ' धारि ' वा ० भू ० ) ( सुप्रतिष्ठायाम्… 321–330
• षष्ठोऽध्यायः १७ ९ ' शुद्धविराट् म्सौ जगौ । ६ । १० । मृतसञ्जीवनी - यस्य पादे मकार ( ऽऽऽ ) सकार ( 115 ) जकार ( 151 ) गकारा ( 5 ) भवन्ति तद्वृतं '… 331–340
• षष्ठोऽध्यायः १८ ९ उपेन्द्रवज्रा जगण: तगण: जगण: गु ० गु ० isi s si isi s S मनोर - मं यौव - नमुद्र - ह - न्त्या ( ८ ) बाला- यथा— इन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा… 341–350
• षष्ठोऽध्यायः १ ९९ तथोदाहरणम्-मगणः भगण: तगणः गु ० गु ० 555 1155 S S यात्युत्से - कं ( ४ ) सप - दि प्राप्य - किं - चि ( ७ ) -मगणः भगणः तगणः गु ० गु ० 5 5 5… 351–360
• षष्ठोऽध्यायः २० ९ नगण: यगणः 1 11 विगलि - तहारा नगण: यगण: विरचितवेषं शिवप्रसादिनी नगण: यगण: सकुसु - ममाला नगण: यगणः S सुरत- विशेषं - जिसके प्रत्येक नगण:… 361–370
• सप्तमोऽध्यायः २१ ९ सगण ( IIS ) और अन्त्य गुरू वर्ण ( S ) हो, वह वृत्त " गौरी ” नाम से पुकारा जाता है । ४… 371–380
• सप्तमोऽध्यायः २२ ९ शिवप्रसादिनी - जिस छन्द के प्रतिपाद में भगण ( 511 ) रंगण ( 515 ) दो नगण ( III - III ) एवं एक गुरू वर्ण क्रमशः उपलब्ध हो, तो वह वृत्त (… 381–390
• सप्तमोऽध्यायः २३ ९ मगण: रगण: भगणः नगणः यगणः भगणः ल ० गु ० 5 53 515 5 S SIII 5 या पीनो- गाढतु -ङ्ग ( ७ ) स्तन - जघन - घना ( ७ ) भो - गालस - ग - ति ( ६ )… 391–400
• सप्तमोऽध्यायः २४ ९ नगण: नगण: रगणः सगणः ल ० गु ० 1 S खि! लुलि - तमल- कं ( ११ ) करे स्थितमा - न - न ( ७ ) मगण: मगणः तगण: नगण: 5 5 5 5 5 5 5 5 चिन्तास - क्ता… 401–410
• अष्टमोऽध्यायः २५ ९ सगणः जगणः सगणः जगण: गु ० कनक - प्रभा पृथुनितम्बशालि - नी सगणः जगणः सगणः जगण: गु ० S 51 5 विपुल - स्तनी ह - रिणशा - वकेक्ष - णा… 411–420
• अष्टमोऽध्यायः २६ ९ है जिसका स्वरूप इस प्रकार हुआ करता है ( 551 ) और उसी का दो गुरू आदि वाले तीन अन्य भेद लघु आदिवाला गुरू ( 1-5-1 ), गुरू आदि वाला दो लघु… 421–430
• अष्टमोऽध्यायः २७ ९ ३० एवं ३१ सूत्र के अङ्कस्थान प्रकार ( १ ) अर्द्धस्थान-- २, ८ × ८ = ६४ ( २ ) शून्यस्थान-- 0, ४२ = ०८ ( ३ ) अर्द्धस्थान-- २, २ x २ = ०४… 431–440
• ( ष ) षङ्कसप्तकयो-षङ्कसप्तअष्टकै-पङ्के ककुद्मती षट् चामिश्रा युजि षष्ठश्च ल् षष्ठो ज् ( स ) संस्तारपतिर्बहिः सतोबृहती ताण्डिन: सप्तमः प्रथमादि सममर्धसमं… 441–444