चरक संहिता हिन्दी भाष्य — पृष्ठ 1–10

GOVERNMENT OF INDIA ARCHEOLOGICAL SURVEY OF INDIA ARCHEOLOGICAL LIBRARY ACCESSION NO. CALL NO. D.G.A. 79 44591 Sabv / Agn / C I D.P.C.

eft: विद्याभवन आयुर्वेद ग्रन्थमाला ३२ श्रीमदग्निवेशेन प्रणीता चरकदृढबलाभ्यां प्रतिसंस्कृता चरकसंहिता ' सविमर्श ' विद्योतिनी ' हिन्दीव्याख्योपेता चौखम्बा विद्याभवन, सी -१ १६६२ MUNSHI RAM MANOHAR LAL Oriental & Fire F.: Fook - Sellers, DALHI - 6

THE CHARAKA SAMHITA Of AGNIVESA Revised by Charaka and DIdhabala With Introduction by Vaidya - SamrIta SHRI SATYA NARAYANA SHASTRI PADMABHUSHANA WITH elaborated Vidyotini Hindi Commentary By Pt. Kashi Nath Pandeya Vice - Principal, Dr. Gorakh Nath Chaturvedi Prof. & Physician, College of A. D. Ayurvedic College, Varanasi, Medical Sciences, B. H. U. EDITORIAL BOARD Pt. Rajeshwardatta Shastri Ex. Prof. & Head of the Deptt. of Ayurveda & Chief Physician, B. H. U. Pt. Yadunandan Upadhyaya Prof. of ' Charaka ' & Head of Ayurveda Deptt. B. H. U. Pt. Ganga Sahai Pandeya Prof. & Physician, Ayurveda Deptt. B. H. U. Dr. Banarasidas Gupta Physician, Central Research Institute of Ayurveda, Jamnagar & Bhisagratna Pt. Brahmashankar Mishra CHOWKHAMBA VIDYA BHAWAN, VARANASI - 1 1962

11: 11 चरकसंहिता सविमर्श ' विद्योतिनी ' हिन्दीव्याख्योपेता शुभाशंसक: -वैद्यसम्राट् श्री सत्यनारायण शास्त्री ' पद्मभूषण ' पं ० काशीनाथ पाण्डेय बी ० आई ० एम ० एस ० व्याख्याकार: -प्रधान चिकित्सक, शिव आरोग्य निकेतन तथा उपप्रधानाचार्य, अर्जुन दर्शनानन्द आयुर्वेदिक कालेज, वाराणसी डा ० गोरखनाथ चतुर्वेदी बी ० ए ० ए ० बी ० एम ० एस ० ( ऑनर्स, चरक गोल्डमेडलिस्ट ) एच ० पी ० ए ० एम ० ( जामनगर ) प्राध्यापक तथा चिकित्सक, का ० हि ० वि ० वि ० सम्पादक मण्डल: -पं ० राजेश्वरदत्त शास्त्री आयुर्वेदशास्त्राचार्य, डी ० एस - सी ० ( श्रायुर्वेद ) भू ० पू ० प्रोफेसर तथा अध्यक्ष, आयुर्वेद विभाग एवं प्रधान चिकित्सक, का ० हि ० वि ० वि ० पं ० यदुनन्दन उपाध्याय बी ० ए ० ए ० एम ० एस ० प्रोफेसर ' चरक ' तथा अध्यक्ष, आयुर्वेद विभाग काशी हिन्दू विश्वविद्यालय पं ० गङ्गासहाय पाण्डेय ए ० एम ० एस ० प्राध्यापक तथा चिकित्सक, आयुर्वेद विभाग काशी हिन्दू विश्वविद्यालय डा ० बनारसीदास गुप्त बी ० ए ०, ए ० एम ० एस ०, साहित्यरत्न चिकित्सक, केन्द्रीय आयुर्वेदान्वेषण - संस्था, जामनगर पं ० ब्रह्मशङ्कर मिश्र भिषग्रन

प्रकाशक: चौखम्बा विद्याभवन, वाराणसी मुद्रक: विद्याविलास प्रेस, वाराणसी संस्करण: प्रथम, वि ० संवत् २०१ ९ मूल्य पूर्वार्द्ध १६-००, उत्तरार्द्ध २०-०० : संपूर्ण ३६-०० LIBAAPH LELHI. CFA RAI Aoc. No Date No. 44591 26.7.1966 Sabv AL 2061 ) / Agajp6.0. The Chowkhamba Vidya Bhawar Chowk, Varanasi - 1 ( INDIA ) 1962 Phone: 3076

श्रीपतञ्जलिर्जयति सर्वतन्त्रापरतन्त्राणाम्, आयुर्वेदशास्त्रावताराणाम्, विश्वविदितयशसाम्, महर्षि-कल्पानाम्, प्रथमगणतन्त्र - भारतेश्वराराधितचरण सरसीरुहाणाम्, परमगुरू-णाम्, वैद्यसम्राजाम्, काशिक हिन्दू विश्वविद्यालयीयायुर्वेद महाविद्यालय-भूतपूर्वाध्यक्षाणाम्, पद्मभूषणादिराष्ट्रियसम्मानमानितानाम्, वारा-णसेयविद्वत्समाजनेतॄणाम्, पूज्यपादानाम्, आचार्यवणाम्, श्रीसत्यनारायणशास्त्रिमहाभागानाम् शुभाशंसा काशी शम्भुनिवासभूमिरनघा गङ्गातरङ्गाप्लुता, - भङ्गासङ्गमियेष तत्र भगवान् गङ्गाधरश्चैकदा । शैवार्धाङ्गनिवारितोऽपि सहसोत्सङ्गाद् द्रुतं निर्गतः, कुण्डे शुण्डमथार्पयन् शिशुरयङ्गौरीसुतो वन्द्यते ॥ १ ॥

नादैर्बिन्दुभिरक्षरैश्च रुचिरैर्ब्रह्माण्डपिण्डात्मकैः, स्रोतोभिः परिपावयत्यविरतं या पञ्चभिर्भूतलम् । विज्ञानस्य समस्तवाङ्मयभृतो ज्ञानस्य चैकाश्रयां, वन्दे तां नु परां किलाक्षरमयीं शब्दाख्यवाग्देवताम् ॥ २ ॥

अमुष्मिन् विश्वस्मिन् सकलकलया यो विहरते, सतां शुद्धं स्वान्तं रहति न कदाचित्क्षणमपि । अये विद्वद्धीराः सदसि भवतां प्राप्तविदुषां नृणां सर्वेषां वः शिव इह शिवाय प्रभवतु ॥ ३ ॥

वाग्दोषानखिलान्न्यरस्यदिह यः स्वीयैर्बलैः शाब्दिकैः, कायानां न्यरुणद्धि कश्मलततिं यो वैद्यकीयैर्बलैः । योगैश्चापि निराकार मनसो दोषानशेषांश्च तं, विद्वगीत यशः पतञ्जलिमुनिं मूर्ध्ना महामहिमशालिभिः सकलशास्त्रबोधोद्भवै-नतेनाश्रये ॥ ४ ॥

महोभिरखिला बुधा जगति यस्य घूकायिताः । दिगन्तविसरत्प्रभं गुरुवरं निजं व्याकृते-र्जनैर्नुतपदाम्बुजं शिवकुमार - मिश्रम्भजे ॥ ५ ॥

( २ ) यदीयशरणङ्गताश्चरणरेणुजुष्टात्मनो, व्रजन्ति यदीयवरलेखनी नमामि कलधौ ari जडजनाश्च लौहोपमाः । रससुधैकनिष्यन्दिनी, गङ्गाधरम् ॥ ६ ॥

नतमस्तको गुरुवरं च समस्तजनताविपन्निकषभूर्यदीयाङ्गुली,

दीप्यद्द्यैष्मपतङ्गसन्निभतपस्तेजोभिरुद्यत्प्रभः, क्षोणीमण्डलमण्डनैकविभवो गोनर्द देशोद्भवः । विद्याम्भोधिनिपीत विज्ञमहसां सन्ध्याजसूर्याञ्जलेः, त्रस्तस्तत्क्षण एव शेषसुवपुः श्रयाचार्यवर्यः प्रभुः ॥ ८ ॥

तस्मादेव पतञ्जलिः शुभमतिः शास्त्रत्रयाख्यापकः, श्रीमत्पाणिनिसूत्रभाष्यमहितं भाष्यं महाद्यं व्यधात् । तद्वद् वह्निनिभाकृतेर्विरचिते सूत्रे शुभे चातनोद, मौर्य भाष्यं श्रीराभिधं त्वथ पुनस्सद् योगसूत्रं व्यधात् ॥ ६ ॥

द्योतयितुं त्रिदोषजनितत्र्यातङ्कजोपक्रम-स्यास्मात्तद्रहितो न कोऽपि विषयोऽत्रास्ते जगत्यां क्वचित् । प्रौढोद्वाहुमहर्षिणापि विहिता शुभ्रा प्रतिज्ञोत्तमा, सैषः शेषवपुर्जयत्यविरतं यत्तन्त्रजप्रोद्गृतिः ॥१० ॥

हव्याशनवृत जगज्जीवनजलं, जगञ्चोभयगुणं, त्रयाणामध्येषामितरगुणसत्सत्त्वरजसाम् जगत्प्राणो तमोयोगाच्छश्वद्विलसति I तथैषां वैगुण्यान्निखिल इह रोगः प्रभवति ॥११ ॥

अतश्चैतेषां वै जनयति समत्वं खलु यत-चिकित्सा सेवा लिखितमिह पातञ्जलकृतौ । क्रियायाः साद्गुण्याज्जगदखिलसौख्यं वितनुते, ततो धर्मं कृत्स्नं तत इह च नाकं सुखमयम् ॥१२ ॥

तथा मोक्षश्चास्मिन् विकसति न सन्देहनिलयः, पुरा प्राणः स्वं वा पर इति समीहा व्यवयवा । परं नातः कापि प्रभवति किलेच्छापि जगति, यतस्तत्संसिद्धिस्तदिह लिखितं शेषमुनिना ॥ १३ ॥

( ३ ) अथ प्रकृतमनुसरतो मे चरकहिन्दीटी का भूमिकोल्लेखनक्षणे प्रागनुबन्धचतु-ष्टये विषयप्रणिगदनावसरे पूर्वमायुर्वेदप्रवचनमावश्यकमिति तदेव वच्मि | सुविदितमेव नूनं वर्वत्तिं भिषजां विदुषाञ्च यदपौरुषेयोऽर्थादनादिरयमा-युर्वेदस्तादात्म्येनावस्थितो वेद एव, यथा हि प्रागादि-' सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते, अनादित्वाद्भावस्वभावनित्यत्वात् स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वाच्चेत्यादि। ( च ० सू ० ३० अ ० ) अत्रायमित्युक्त्या भट्टोजिमहोदयोक्तदिशेयं कौमुदीव बुद्धिस्थविषयत्वाद-र्थादष्टाध्याय्याः कृत्स्नसूत्राणामिवात्रत्यानामपि ज्वलनाकृतेः सूत्राणामुपलब्धि-स्थत्वाद् वाढमनादित्वं साधितम् |

इति महाभाष्यपथेन च प्रणवाद्यारभ्य चतुर्वेदार्थस्मृतीनामपि सत्यपि पौरुषेयत्वेऽनादित्वमुररीकृतमेव तथैव चरकस्याप्यनादित्वं सिद्धमेव । तस्यैव च मुख्यत्वमपि लालसीति, नान्यस्य कस्यचिदपि ग्रन्थस्य शास्त्रत्वं विचकास्ति | यथाहि - विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके, तत्र यन्मन्येत महद्यशस्विधीरपुरुषानुमोदितमर्थबहुल माप्तजन पूजितं त्रिविधशिष्यबुद्धिहितम-पगतपुनरुक्तदोषमार्ष सुप्रणीत सूत्रभाष्य सङ्ग्रहक्रमं स्वाधार मनवपतितशब्द-मकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानं क्रमागतार्थमर्थतत्त्वविनिश्चयप्रधानं सङ्गतार्थमसङ्कु-लप्रकरणमाशुप्रबोधकं लक्षणवच्चोदाहरणवश्च तदभिप्रपद्येत शास्त्रम्, शास्त्रं ह्येवंविधममल इवादित्यस्तमो विधूय प्रकाशयति सर्वमित्यादि लक्षणजुष्टत्वा-श्ञ्चरकस्यैवार्षत्वं शास्त्रत्वचोभयफलकत्वं सर्वथा वरीवर्त्ति । यथा हि भास्करस्य षोडश शाखाः प्रसमुज्ज्वलन्ति । यथोक्तम् —

कृत्वा तु पञ्चमं वेदं भास्कराय ददौ विभुः । स्वतन्त्रां संहितां तस्माद्भास्करश्च चकार सः ।

तेषां नामानि विदुषां तन्त्राणि तत्कृतानि च । व्याधिप्रणाशबीजानि साध्वि! मत्तो निशामय ।