देवासुराख्याति — पृष्ठ 51–60

देवासुरख्यातिः [ [ ११ मासीदित्यवगम्यते । विप्रादीनां च लक्षणानि श्रूयन्ते ये ख 33 ५. माह्मणाः शुश्रुवांसोऽनूचानास्ते विप्राः इति, ' यो चै ज्ञातोऽनुचानः स ऋषिरितिद्वया वै देवाः । देवा अहेव देवाः अथ ये ब्राह्मणाः ४.3. शुश्रुषा सोनूचानास्ते मनुष्यदेवाः । 1 1: मर्त्याः ह वा अग्रे देवाः श्रासुः । इति े ( शतः ४।३।४ ) स यदैव से संवत्सरमापुर-थामुवा, लांस, इति च ( श. ११ का. अ. २ ) ॥ -अन्न मनुष्यदेवा विप्रर्षिभ्यो नातिरिच्यन्ते । तत्र - विप्रा विद्वांस एकदेशाभिताः । ऋषयस्तु विदितवेदितव्याः परावर ज्ञाः । श्रपि वा ' ये द्रष्टार आप्तास्ते ऋषयः । ये तु स्वयं न द्रष्टारः किन्तु द्रष्टृवाक्यैः • श्रोतारस्सन्तोऽर्थाभिक्षा श्राप्ताः स्युस्ते विप्रा इति भेदः । यथा हि अष्टुर्वाक्यं श्रुतिः । एवमेव श्रोतुर्वाक्यं स्मृतिरित्याख्यायते । श्रुतिस्तत्र, स्वतः प्रमाणम्, द्रष्टुर्वाक्यत्वात् । स्मृतिस्तु परतः प्रमाणम्, श्रोर्वाक्ये प्रामाण्यस्य द्रष्टवाक्य सापेक्षत्वात् । “ विच-क्षणवतीं वाचं वदेत् । चतुर्वै विचक्षणम् । एतद्व मनुष्येषु सत्यन्निहितं यच्चक्षुः ” – ( ऐत. आ. ) इति श्रुतेर्द्रष्टवाक्यस्यैव प्रामाण्याभ्युपगमात् । लोकेऽपि श्रोतुर्वाक्यानां प्रामाण्यं द्रष्टृवाक्य-१ – परोदां वा अन्ये देवा इज्यन्ते प्रत्यक्षमन्ये ॥ यद्य-जते - य एव देवाः परोक्षमिज्यन्ते तानेव तद्यजति ॥ यदन्वाहार्य्यमाहरति — एते वै देवाः प्रत्यक्ष पद् मणाः । तानेव तेन प्रीणाति ॥ ”

१२ ] * देवासुरख्यातिः * सम्प्रतिपत्यैवाभ्युपगम्यते इति बोध्यम् । अथ ममुध्यदे वातिरि-कार ' देवा द्य, लोकसम्बन्धादुच्यन्ते । ते हि देया यज्ञप्रभावाद.. : तत्वमागता अमर्त्या आसुः । अथ वैराज्य पदमागतो मह्यो । ब्रह्म हि विज्ञानम् । विज्ञानप्राधान्यादेनायं विज्ञानमकिन-मुलपुरुषो ब्रह्मा नाम्रोच्यते । अन्ये तु वैज्ञानिका स्तव एवं ब्राह्मरस उच्यन्ते । इत्थं हि चातुर्वण्र्यात्मके समाजबन्धने फ्लप्ते ब्राह्मणवा ग्यऽयं ब्रह्मा विज्ञानमहिम्ना सर्वानुमत्या च वैराजं पदमधिष्ठाय सर्व-प्रधानः सर्वमान्यः समभवत् । तदादेशाच्च तदानीं सर्वा. समाज-सृष्टयः प्रादुर पूवन्निति गम्यते । स एष वैज्ञानिकप्रवरी ब्रह्मा महता ' श्रमेण तपसा चादौ नित्यसिद्धानपौरुषेयानिमान् वेदानपश्यत् । " सैंपा त्रय्येव विद्या तपति । इति ( श ० का. ५ अ. ६ ब्रा. ) त्रय्यां वाव विद्यायां सर्वाणि भूतानि ” – इति शत १० | ३ | १ | २१ ) च श्रुतिरिमान पीरुष-यानेव वेदानाकलयति । तदेतन्नित्यसिद्धापौरुषेय वेदानुसारिखेच चासौ ब्रह्मा पुनरन्यां वेदसृष्टिं, प्रजासृष्टि, लोकसृष्टि, धर्मर चि कारयामास । तथा हि ता एताश्चतस्रः सृष्टयो द्विविधा दृष्टव्याः अपौरुषेय्यः पौरुषेय्यश्च । परमेश्वरेण हिरण्यगर्भब्रह्मणा सृष्टाः प्रकृतिसिद्धा इमाः सर्वाः दृश्यमानाः सृष्टयोऽपौरुषेय्यः । तदानु-रूप्येया कृता मनुष्येण ब्रह्मणा सृप्राः कृत्रिमा लौकिक्य सृष्टयः पौरुषेय्यः । तत्रैतः अपौरुषेय्यः सर्वा मनुष्यसृष्टेः प्रागेव मनु-प्रयत्वापेक्षाः स्वयदभूवन् । अथैता यास्तु सः पौरुषेय्यः : सृदयस्तस्मिन्नादित्रेतायुगे पुरुषप्रयत्नसापेक्षाः क्रमेणादन्यन्त ।

* देवासुरख्यातिः [ १३ तत्रादौ वेदसृष्टिर्याख्यायते -- वेदशब्दस्य तावत् चतुष्टयी सिश्यते विज्ञान, विज्ञानविषयार्थी, विज्ञानविपयार्थावबोध-कमरमा विज्ञानचि पार्थाविवोधकमन्त्रग्रन्थाश्चेति । तत्र विज्ञानं सष्टिपयाश्वेत्युभये त्वस्यामपि वेदसृष्टावपौरुषेया एव । विज्ञानं - ताक्त कार्यकारणातीतं परं ब्रह्म । तद्विपयभूतं तु महदक्षरं कारणं ब्रह्मभूतं भविष्यत् प्रस्तौमि महद्ब्रहा कमतरम् । बहु क-सतरम् " इति । एतबार सर्वे देवाः सर्वाणि भूतान्यभि संपद्यन्ते " इति श्रुतेः ( शतः १० कां. ४. ) अपि च “ ब्रह्म वा-मम आसीदेकमेव । तदेानसृजत । तदेवान् गृहेषु लोकेषु • व्याहयास्मिन्नेव लोकेऽग्निम् । वायुमन्तरिक्षे! दिव्येव सूर्यम् । सथः येंत अव: लोकाः तथा श्रत ऊर्मा देवतास्तेषु वाः पिता स्यारोहयत् । इत्यादिश्रुतेः सर्वदेवता अक्षरान एवो-ताभिश्च सर्वाभिस्तानि सर्वाणि भूतानि । " एप वै -1 जातो: जापते सर्वाभ्यस्ताभ्यो देवताभ्य इति श्रुतेः । 1 तदित्यमक्षरबद्वशः प्रकृत्योत्पादिता एताः सूर्यचन्द्र पृथिव्या-ये सब यो भवनयपौरुषेय्यः ॥ परमेश्वरस्वरूपतया स्वयं-भूतत्वात् स्वष्टौ मनुष्य प्रयत्नानपेक्षत्वात् । यास्तु पुरुषप्रयत्न-सखी: प्रो यथा गृह क्षेत्रच नमार्गमामनगरकूपघटपटाद्यस्ताः प्रकृतिखापेक्षा अपि सर्वाः पौरुषेय्यो व्यवह्रियन्ते । तथा चैते - कन्याः प्रन्योरवा पौरुषेया भवन्ति । तत्र संहिताग्रन्थकारो बेद-व्यासः ष्णुद्ध प्रामन शास्त्रामन्त्रका सस्तु शाकल्यवाभ्रव्यादयोऽ-+

१४ ] * देवासुरख्यातिः भूवन् । अथ " मन्त्रसूक्तकारास्त्वजाः पृष्णयो बालखिल्या ऊभ्ये-रेतसश्च केचिदादित्रेतायुगे बभूवुः । देवयुगे पुनः सप्तर्षयोऽन्ये चत शधरा महयो राजर्वयश्च बहवो मन्त्रकृतः पुराणेतिहासेषु स्मर्थ्यन्ते । अथा।पौरुषेयाणामप्यर्थानां यद्दर्शनं दृष्ट्वा पार्थ-' प्रकाशनं तत्पौरुषेयं स्यादपौरुषेयं वा । पौरुषेय्यस्त्विमा मन्त्रसं-हिताशास्त्रा अपौरुषेयीणामानुरूप्येण कल्प्यन्त । अपौरुषेयबेदा-नुरूपाः पौरुषेयाः प्रायेण वेदविधयो भवन्तीति सिद्धान्तात् । यद्यपि पौरुषेया पौरुषेययोरवान्तरप्रकियायामस्त्येव भूयसा वैषम्यं, न हि सर्वोत्मना साम्यं कदापि संभवति । तथापि यथा-साध्यमीश्वर सृष्टिसाम्येनैव समाजसृष्टौ सर्वा मनुष्यधर्मव्यवस्था-मुपनेतुमयं ब्रह्मा भूयसा प्रयतते स्म । अत एव येषां तु पौरुषेयाणा --मनुरूपा अपौरुषेया ईश्वर सष्टो नोपलभ्यन्ते तेषां वेदशब्देन वैदिकशब्देन वा व्यवहारी नास्तिक प्रवाश्चापौरुषेय्यों मंत्र-संहिताशा वैज्ञानिक्यो विज्ञान या या हिश्यन्ते ताः सर्वा वैशद्य ेन ब्रह्मविज्ञानशास्त्रः सपरिकरं व्याख्याताः दृष्टत्र्याः । अति-जटिलत्वाद्दुरूह्त्वाच्चास्मिन्न तिहासिके - प्रकरणे - मृदुबुद्धिभ्यस्तन्न प्ररोचेतेति कृत्वा विरम्यते । " अथ विज्ञातास्तु विषया विज्ञानानि वा विषयविशिष्टानि विद्याशब्देनोच्यन्ते - तत्र वेदो ब्रह्म विद्या, सा त्रेधा - परा विद्या अक्षरविद्या, क्षरविद्या चेति । तत्रेयं क्षरविद्या पुनस्त्रिविधा -- प्रज्ञा-विद्या प्राणविद्या भूतविद्या चेति । प्रज्ञा - प्राण - भूतानां तरतया

* देवासुरख्यातिः [ १५ व्यवस्थापितत्वात् । तत्र भूतविद्या पदार्थविद्याशब्देन व्यपदि-श्यते । अत्र हि वस्तुसामर्थ्यमाधिभौतिक परीक्ष्यते । स्थूलसूक्ष्मैः पञ्चभूतैरारब्धानि हीमानि सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि भूतग्राम-द्रव्याणि । ततः पदार्थविद्यया भौतिकं बलं सुविज्ञातं भवति । तेन च लौकिकाः सर्वेऽर्था यथेच्छं साध्यन्ते । सर्वाः शिल्पकला अत्रैवान्तर्गता भवन्ति । सर्वाश्च मनुष्योपकल्पिता मानव्यवहा रायो लोकविद्याः ॥ १ ॥

, अथ प्राणविद्या यज्ञविद्याशब्देन व्यपदिश्यते । अत्र हि दैवं सामर्थ्यमाधिदैविकं परीक्ष्यते । अनि, वायुः, वरुणः, सोमो, विद्युद्, आदित्यो, वृहस्पतिः, उषाः इत्यंष्टौ देवाः । वसवः, रुद्राः, आपः, दिशः, मरुतः, आदित्याः, विश्वेदेवाः, औषसीत्येता अधि-देवताः । प्राणात्मका हीमे देवात्र लोक्यव्यापिन इध्यन्ते । तदुक्त महर्षिमिः - " ये देवा देवेष्यधिदेवत्वमायन् ये ब्रह्मणः पुर एतारो अस्य । येभ्यो न ऋते पवते धाम किश्चन न ते दिवो न पृथिव्या अधिस्नुषु " - इति । ( शत. ६ कां. २. ) न हि प्राणेभ्य ऋते पबते धाम किश्चन । यदेव प्रारणभृत् तस्मिंस्ते इत्येतद् " - इति हि सा ऋक् श्रुतिः शतपथभ्रत्या व्याख्यायते तथा चैषां प्राणानां कम्मयेष दैविकानि बलानि । तेषां यथावद्विज्ञानमेव यज्ञविद्या । “ मन्त्रा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः " इति स्मृत्या प्राणगुणबोधकाना-ममीषां मन्त्राणां यज्ञार्थतयैव स्मरणात् । ततो यज्ञकर्त्ती भिस्ता-न्येव दैविकानि बलानि यज्ञैः साध्यन्ते । यज्ञसाधितेन च दैव-:

१६ ] * देवासुरख्यावि बलेन सर्वेऽर्था यथेच्छं साध्यन्ते सर्वाः प्रथर्म विद्या श्रायत्रैव संनिहिता भवन्ति ॥ २ ॥ ।

श्रथ प्रज्ञाविद्या योगविद्याशब्देन व्यपदिश्यते । अ मानसं सामर्थ्यमाध्यात्मिकं परीयते । मनसुन कि 2. परीयोस hs योगबिद्या । योगकरणाच्च तपश्चर्या साधितेन संयमता " दूध्यात्मकेन च मनोवलेन सर्वेऽर्था यथेच्छं साध्या-स्तिस्रः त्तरविद्या भवन्ति । तासां चोत्तरोत्तरं सामर्थ्याधिक्यं FISHES HAUNT NE मन्यन्ते । सूतकर्मणां प्राणाधीनतया प्राणकर्मणां च प्रज्ञाधीनतया वृ॑त्त॒रेन्यत्र भूयसा व्याख्यातत्वात् ॥ तरविद्यातोऽम्यूर्ध्वा साक्षर-विद्या । क्षरान्तरभेदाद द्विविघयेमरा विद्या ततोऽप्यूर्ध्वा परा विद्या । या परा याश्ववरास्ता एताः सर्वा विद्या ब्रह्मविद्या नाम । अस्यामेव ब्रह्मविद्यायामङ्गोपाङ्गविद्या सर्वा अन्या - एकदेशिन्यः क्षुदविद्या.. अन्तर्भाव्यन्ते । ब्रह्मविद्यया हि सर्वं भविष्यन्तो मन्यन्ते इति हि ब्रह्मविद्याया माहात्म्यं श्रूयते । सेयं ब्रह्मविद्या । येनादौ प्रादुर्भा बिता स ब्रह्मा । स इमां ब्रह्मविद्यामधर्वाय: ज्येष्ठपुत्राये प्रददौ ॥ तथा च श्रूयते - " बह्मा देवानां प्रथमः संक्रभूष विश्वस्य कर्त्ताः भुषमस्य गोप्ता प्रष्ठा । स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय प्राह ॥ १ ॥ अथर्वणे यां प्रवदेत वृह्माऽथ तां पुरोवारे

व्रह्मविद्याम् । स भरद्वाजाय सत्यवाहाय प्राह भरद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् ॥ २ ॥ " इति ॥

* देवासुरख्यातिः ॐ ग्रंथ ब्रह्मविद्यान्तर्गता मेयं यज्ञविद्यापि द्विविधा भवति । अपौरुषेयी पौरुषेयी च " तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि i जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत " - इत्यादयः श्रुतयस्तमपौरुषेयं नित्यसिद्धं यज्ञपुरुषमाकलयन्ति । ततोऽन्ये पज्ञा भवन्ति । संवत्सरो यज्ञः । श्रयं वै यज्ञो योऽयं पवते । पुरुषो यश: " - इत्यादि मूर्तिभ्यो बहूनां यज्ञानां श्रवणात् । " ईश्वरीय प्रकृत्या सिद्धाः सूर्य्यचन्द्रपृथिव्यादयः सर्वेऽ-त्यते भवन्त्येकैके यज्ञाः । तेषां स्वरूपसंस्थाविज्ञानमपौरुषेयी विद्या । तेषां यज्ञानां पुरुषप्रयत्नैरसाध्यत्वात् । तेर्षा च नित्यानामैय सतां द्रष्टारो हमे ब्रह्मादयो महर्षयः प्रबभूवुः । अथै-तन्नित्ययज्ञप्रकियानुसारेणैवापरे कृत्रिमा पज्ञा मानुषेण ब्रह्म-याऽसृज्यन्त— ' ' प्रजापतिई यज्ञं वसृजे । तेन हूं सष्टेन देवा ईजिरे । तेनं हेष्ट्वा सर्वान् कामानापुः ” – इति कौषीतकीयकुतेः ॥ ( कौ ०८१ ) “ प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान् व्यादिशत् " - इति वाजसनेयश्रते ( शतकां ० १३ श्र ० २ ) ॥ अथापौरुषेययज्ञ-संस्थानुसारेणैव चैषा पौरुषेयाणामपि यज्ञानां प्रक्रियाः कतमा-विश्वत् । इत्थमित्थमये यज्ञः साधयितव्य! इति । सेयमपरा यज्ञ-विद्या पौरुषेयी । पुरुष यत्यात् । तेषां च पौरुषेययज्ञाना कर्तव्यपद्धर्तिमयमथर्वैव सर्वतः पूर्व लोकेषु प्रचारयामासेत्युक्त " मन्त्रश्रुतौ - " यरथर्वा प्रथमः पृथस्तने " - इति ॥ तस्याश्च यज्ञ-

१८ 1 * देवासुरख्यातिः * विद्यायाः सर्वकामप्रसाधकत्वमाहुः - - यज्ञेन वै देवा इमां जितिं जिग्युर्वेषामियं जितिरिति । ” ( श ० ३।७ ) ॥ यत्र वै देवा इमा विद्याः कामान्दुदुहे तद्ध यजुर्विद्यैव भूयिष्ठान् कामान्दुदुहे " --इति च ( शत ० ४ को ० ६।७ ) श्रुतेः । स्मर्थ्यते च । “ सहयज्ञाः प्रजा मृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽ-स्त्यिष्टकामधुक् ” --इंति ॥ सेयं नित्यसिद्धानामेवैषां वेदानां प्रथम-दर्शनेन प्रथमप्रकाशकरणः दौपचारिकी बेदसृष्टिरिहाख्याता ॥ अथातः प्रजासष्टिव्यख्यायते । द्विविधा हि ताः प्रजा भवन्ति । अपौरुषेय्यः पौरुषेय्र्यश्च ेति । पौरुषेयानुसारेणैव च पौरुषेया प्रायेण विधयो भवन्ति । अपौरुषेये च तावद्व ेदे सर्वविधाः प्राणात्मका देवा ब्रह्मणः परमेश्वरादुत्पद्यन्ते । ब्रह्म वा इदमप्र आसीत् । तद्देवानसृजतेत्यादिश्रुतेः ( शत ० ११ कां ० २० ) सूर्यो हि प्राणमयः पिण्ड इत्यतः सूर्यरश्मय एवैषां स्थानम् । पञ्चजना; पञ्चविधाश्च ते प्राणाः भवन्ति ऋषयः, पितरो देवाः, गन्धर्वाः, मनत्रश्चेति । देवा इत्युपलत्तणम सुराणाम् । तत्र ऋषीणां सप्त, पितृणामडौ, देवानां त्रयस्त्रिंशत्, असुराणां नवनवतिः, गन्ध-चणां सनविंशतिरेकादश वा मनूनां चतस्रश्वतुर्दश वा जलयो भवन्ति । एवां चावान्तरविभागा बहवो वेदे छ । पुराणे च भूयसा व्याख्याता इति नेह तत्यन्ते । परमेश्वरेण ब्रह्मणा सृष्टास्ते प्राणमया देव । ये यथावद्नेदै दृश्यन्ते तथैव ते सर्वे लोत्रे ऽपि मनु-

* देवासुरख्यातिः [ " ' ब्रह्मणा मनुष्य समाज्ञेऽसृज्यन्त । ते च पचविधा इष्यन्ते --ऋषयः पितरो देव।स्तैर्यग्योना मनुष्याश्चेति । त एते पञ्चजना उच्यन्ते पञ्चकृष्टयश्च । पृथ्वी प्रदेशाश्चैषां स्थानम् । तत्र तावद् विद्यापरायण साक्षात्कृतधर्माणो विदितवेदितव्या ये बभूवुस्ते ऋषयो नाम । मरीचिप्रचेतो नारदाः, भृग्वह्निरोऽत्रयः, मत्स्यवसि-ष्ठगिस्त्याः, पुलस्त्य घुलइ क्रतवः, इत्येवमेषामृषीर्णा द्वादश जातयो वः । एषां च ऋषीणामवान्तरजातिर्गोत्रशब्देन व्यपदिश्यते । इमे हि मरीचिभृग्वादयो जातिशब्दा गोत्रे निरूढा न व्यक्तिसंज्ञा इष्यन्ते तथाप्याकृतौ निरूढानां गवाश्वादिशब्दानाम् व्यक्तिपरत्व-वदेषामपि भृग्वादिशब्दानां व्यक्तिविशेषपरत्वेन प्रयोगो न विरु-भ्यते इति भाव्यम् ॥ पितरः श्रथैषां मरीच्यादीनामृषीर्णा सन्तानविशेषा एव केनचि-न्निर्बन्धेन पुरायुगे पितर इत्याख्यायन्ते स्म । श्रभिष्वात्ताः, बर्हिषदः, सोमसदः, इति त्रयोऽन्ये, हविर्भुजः, सोमपाः, आज्यपाः - इति त्रयों-ऽन्ये, सुकालिनश्चान्ये- इत्येवमन्यथा च कतिधाऽवान्तरविभा-गविभक्तास्ते पितरो बभूवुः । सर्वा श्रपि ताः पितृजातयो द्यवि कचि-न्निवसन्ति स्म । उदन्वती, पीलुमती, प्रद्यौरिति त्रेधा विभक्तस्य त्रिदि-वस्य प्रधोभागे पितरो न्यूपुरित्याथर्वणमन्त्राल्लभ्यते— प्रयो

२० ] * १ - पृथ्वी २ – अन्तरिक्षम् * देवासुरख्यातिः छै ६ श्रग्निः देवाः १ श्रभिष्वात्ताः । " " " " २ बहिंषदः । द्यौः ४ ३ सोमसदः । " 19 द्यौः ३ सोमः पितरः ४ प्रद्यौः ५- पीलुमती - ६ - उदन्वती द्यौः २ " द्यौः १ -७ बागलीकः " " ४ हविर्भुजः । ५ सोमपाः । ६ श्राज्यपाः । बाकू ७ सुकालिनः । देवजातिः पञ्च IIII अथैतपितृजातित एव देवजातेः सृष्टिरभूत् । पितृजाः तीयानामेवैषां शाखा विशेषाः स्ववीरता प्रभावात् स्वाराज्यमासाद्य काले देवसंज्ञया प्रसिद्धा बभूवुः ॥ ते च देवाः एकस्यैव कस्यचि-न्महामहिम्नः स्वाराज्यस्य प्रधानभूताः प्रजाः आसन् । तेष्वेव देवेषु केचिन्महामहिमशालिनो महामात्रा विशिष्टप्रभावा: स्वारा-सम्वन्धित तद्विक कर्मपरिचालकाः प्रधानाधिकारिणो विष यविभावेन लोकपालाः बभूवः । स्वर्गान्तरिक्षपृथिव्यात्मकेषु विषु लोकेषु सर्वानेव विषयान् पृथगिवाधितिष्ठन्ति " स्म । तेनैते लोकपाला उच्यन्ते स्म । अथ त्रैलोक्यातिरिक्तषु तु प्रान्तीयदेशेषु द्विविभागेनेव स्वाराज्यसम्बन्धिनो देशान् पृथगिवाधितिष्ठन्ति ख्खा ११३, न विषयविभागेन । तस्मात्त एव. दिकपाला अध्याख्यायन्ते स्म । तेषां चैतेऽधिकार विभागाः पुराणेतिहासप्रन्थेषु बहुधोलिस-खिताः प्रसिध्यन्ति । त एते लोकपाला दशधा विभज्यन्ते – ब्रह्मा, शकूः, अग्निः, धर्मराजः, नैऋतः, वरुणः वायुः, कुबेर:, ईशानः,